Nihilizm fəlsəfəsinin xüsusiyyətləri və onun ədəbi əsərlərdə izləri

Öz

XIX əsr inteqrasiyalar dövrü kimi səciyyələnir; bu dövr həm elmi sahələrin, həm də coğrafi və mədəni məkanların qarşılıqlı təsir və vəhdət təşkil etdiyi bir mərhələdir. Fəlsəfənin yaradıcılıq sahələri ilə sıx əlaqəsi məhz bu dövrdə Tanrı meyarını inkar edən nihilizm fəlsəfəsinin ədəbi fikrə təsirində daha qabarıq şəkildə özünü göstərmişdir. Bu nəzəriyyənin ən tanınmış nümayəndəsi olan Fridrix Vilhelm Nitsşe “Zərdüşt belə buyurdu” və “Güc istenci” əsərlərində irəli sürdüyü üç əsas ideya — güc iradəsi, Tanrının ölümü və üstinsan konsepsiyası — vasitəsilə nihilizm fəlsəfəsini sistemli şəkildə əsaslandırmışdır. Ədəbiyyatda bu “izm”lə ən aydın şəkildə İvan Sergeyeviç Turgenyevin 1862-ci ildə yazdığı “Atalar və oğullar” əsərində qarşılaşırıq. Əsərdəki Bazarov obrazı Qərbin nəzəri-estetik prinsiplərinə uyğun olaraq mətnaltı simvolika ilə deyil, birbaşa və açıq şəkildə nihilist kimi təqdim edilmişdir. Bununla belə, Bazarovun nihilizmi Nitsşe nihilizmindən mahiyyətcə fərqlənir. Bazarov Nitsşe kimi mövcud dəyərləri inkar etməyə və dini-mənəvi prinsiplərin mənasızlığını göstərməyə çalışsa da, Nitsşedən fərqli olaraq heç bir alternativ dəyər sistemi irəli sürmür; onun mövqeyi əsasən inkar üzərində qurulan sosial nihilizm kimi xarakterizə olunur. Əsərin sonunda Bazarovun insani hisslər, xüsusilə sevgi qarşısında zəifləməsi və ölümü Turgenyevin nihilizmə münasibətini açıq şəkildə ortaya qoyur. Yazıçı bu sonluq vasitəsilə nihilizmin yalnız inkar üzərində qurulan formasının həyatın reallıqları ilə uzlaşmadığını göstərir. Bu baxımdan Turgenyevin təqdim etdiyi nihilizm modeli Nitsşenin fəlsəfi nihilizmindən daha realist və həyatla daha sıx bağlı bir xarakter daşıyır.

Anahtar Kelimeler

• nihilizm
• Nitsşe
• güc iradəsi
• üstinsan
• Bazarov

Characteristics of the Philosophy of Nihilism and Its Traces in Literary Works

Abstract

The nineteenth century can be characterized as an age of integration, marked by the interaction and convergence of scientific disciplines as well as geographical and cultural spheres. The close relationship between philosophy and the creative arts became especially visible in this period through the impact of nihilism—a philosophical doctrine that rejects divine authority—on literary thought. Friedrich Wilhelm Nietzsche, the most prominent representative of this doctrine, systematically articulated the philosophy of nihilism in Thus Spoke Zarathustra and The Will to Power through three principal ideas: the will to power, the death of God, and the concept of the Übermensch. In literature, this “ism” appears most explicitly in Ivan Sergeyevich Turgenev’s 1862 novel Fathers and Sons. In this work, the character of Bazarov is presented not through implicit symbolism but directly and explicitly as a nihilist, in accordance with Western theoretical and aesthetic principles. Nevertheless, Bazarov’s nihilism differs essentially from Nietzschean nihilism. Although, like Nietzsche, Bazarov rejects established values and seeks to demonstrate the meaninglessness of religious and moral principles, unlike Nietzsche he offers no alternative system of values. His position is therefore grounded primarily in negation and can be characterized as a form of social nihilism. At the end of the novel, Bazarov’s surrender to human emotions, particularly love, and his subsequent death reveal Turgenev’s critical attitude toward nihilism. Through this conclusion, the author demonstrates that a worldview based solely on negation cannot be reconciled with the realities of life. In this respect, Turgenev’s model of nihilism appears more realistic and more closely connected to lived human experience than Nietzsche’s philosophical nihilism. In this study, Nietzsche’s name is rendered as “Nitsşe” in accordance with its Azerbaijani Turkish transliteration.

Keywords

• nihilism
• Nietzsche
• will to power
• Übermensch
• Bazarov

Kaynakça

1. Bakovich, V. I. (1987). Traditsii i vzaimodeystvie iskusstv. Iskusstvo. (in Russian).
2. Bünyadzadə, K. (2013). XIX əsr Qərb fəlsəfəsində insan problemi: Kierkegaard–Şopenhauer–Nitsşe. AFSEA Fəlsəfə və sosial-siyasi elmlər, (1), 28–40.
3. Bünyadzadə, K. (2014). İnsan: kamilliyin arxitektonikası. Zərdabi LTD.
4. Coşkun Karataş, N. (2014). Rusya’da nihilizmin gelişmesi ve edebiyata yansıması. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 3(12), 37–52.
5. İsmayılov, F. Q. (1999). XX əsr Qərb fəlsəfəsi tarixi. Təhsil.
6. Kaufmann, W. (Ed. & Trans.). (1974). The portable Nietzsche. Penguin Books. (Original work published 1954).
7. Nietzsche, F. (2010a). Böyle buyurdu Zerdüşt (K. Ata, Trans.). İlgi Kültür Sanat Yayıncılık. (Original work published 1883–1885).
8. Nietzsche, F. (2010b). Güç istenci (N. Epçeli, Trans.). Say Yayınları. (Original work published 1901). Nitsşe, F. V. (2013). Dəccal: Xristianlığa lənət (C. Cavanşir, Trans.). Hədəf Nəşrləri. (Original work published 1895).

9. Sevim, A. (1992). Nihilizme eleştirel bir bakış. İşaret Yayınları.
10. Shaftesbury. (1975). Esteticheskie opyty (A. V. Mikhailov, Comp., Trans., Intro., & Comment.). Iskusstvo. (in Russian).
11. Turgenev, İ. (2006). Seçilmiş əsərləri (Vol. 2). Şərq-Qərb.