Hokand Hanlığındaki Kırgızlar: Siyasi Dönüşüm, Etnik Dinamikler ve Rus İstilası (1800–1876)

Öz

Bu çalışma, XIX. yüzyıl Türkistan tarihinin önemli siyasi yapılarından biri olan Hokand Hanlığı’nın son dönemini, Kırgız boylarının ve liderlerinin devlet yönetimindeki rolü çerçevesinde incelemektedir. Araştırma, hanlığın çok katmanlı etnik yapısı ile siyasal dönüşüm süreçleri arasındaki ilişkiyi analitik bir perspektifle ele almaktadır. Çalışma üç temel eksen etrafında yapılandırılmıştır. İlk olarak, Kırgızların hanlık sistemine entegrasyonu ve Şerali Han dönemiyle birlikte şekillenen ortak yönetim pratiği değerlendirilmektedir. İkinci olarak, Kuzey Kırgızistan’da boylar arası mücadeleler ve bu süreçte Rus askeri varlığının bölgeye nüfuz etme biçimleri incelenmektedir. Üçüncü olarak ise hanlığın çözülme sürecinde ortaya çıkan toplumsal hareketler, merkezi otoritenin zayıflaması ve Alay bölgesinde gelişen direniş dinamikleri analiz edilmektedir. Bu çerçevede çalışma, Hokand Hanlığı’nın çözülüşünü yalnızca dış müdahalelerle değil, iç siyasal ve etnik kırılmalar bağlamında da açıklamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hokand Hanlığı
• Kırgızlar
• Rus istilası
• Alimbek Datka
• Kurmancan Datka
• Türkistan tarihi

The Kyrgyz in the Kokand Khanate: Political Transformation, Ethnic Dynamics, and Russian Expansion (1800–1876)

Abstract

The final decades of the Kokand Khanate have received limited analytical attention with respect to the political role of Kyrgyz tribal elites within the structure of the state. Existing studies have tended to privilege external dynamics—most notably Russian expansion—while giving comparatively less weight to the internal configurations that shaped the Khanate’s transformation. This study advances the argument that the incorporation of Kyrgyz groups into the administrative and military framework of the Khanate redefined the distribution of power, giving rise to a hybrid political order that was simultaneously integrative and inherently fragile. The article is organized around three interconnected lines of inquiry: the integration of Kyrgyz elites into state institutions, the impact of inter-tribal conflicts in Northern Kyrgyzstan in conjunction with the gradual advance of Russian forces, and the patterns of social mobilization that emerged during the dissolution of central authority. By situating internal fragmentation alongside external intervention, the analysis offers a more comprehensive account of the Khanate’s decline. The findings indicate that the breakdown of inter-ethnic balance and the erosion of central control created conditions conducive to imperial expansion. In doing so, the study highlights the significance of indigenous political actors in shaping both the trajectory of state collapse and the broader dynamics of nineteenth-century Central Asian history.

Keywords

• Alimbek Datka
• Central Asian history
• Kokand Khanate
• Kurmancan Datka
• Kyrgyz
• Russian expansion

Kaynakça

1. Abaza, K. K. (1902). Zavoyevaniye Turkestana (in Russian). Tipografiya M. M. Stasyulevicha.
2. Abdırahmanov, M. (2007). Polot handın kötörülüşü jana Fergana öröönü (in Kyrgyz). “Oş” basması.
3. Alpargu, M. (2021). Rusların Türkistan’ı işgali ve Hokand Hanlığı’nın yıkılışı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Becker, S. (1968). Russia’s protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924. Harvard University Press.
5. Beisembiev, K. (2003). The life of Alimqul: A native chronicle of nineteenth century Central Asia. Routledge.
6. Bobobekov, H. (1996). Qo‘qon tarixi (in Uzbek). Fan nashriyoti.
7. Bootaeva, K. (1995). Alımbek datka (in Kyrgyz). “Kırgızstan” basması.
8. Hasanov, H. (1961). O‘rta Osiyoning Rossiyaga qo‘shib olinishi (in Uzbek). O‘zbekiston SSR Davlat nashriyoti.

9. Hokandiy, N. M. (2014). Tarih-i Şahruhi (M. Kadirov, Çev.; özgün eser 19. yy; in Persian/Chagatai). Akadem Nashr.
10. İstoriya Kirgizskoy SSR. (1986). Istoriya Kirgizskoy SSR (Cilt 2) (in Russian). Kyrgyzstan.
11. Kenensariev, T. (1997). Kırgızstandın Orusiyaga karatılışı (in Kyrgyz). “Akıl” basması.
12. Kenensariev, T. (2009). Kırgızstandın Orusiyaga karatılışı (in Kyrgyz). “Maksat” basması.
13. Nabiev, R. N. (1973). Iz istorii Kokandskogo hanstva (Feodalnoye hozyaystvo Hudoyar-hana) (in Russian). Fan.
14. Nalivkin, V. P. (1886). Histoire du khanat de Khokand (A. Dozon, Trans.; özgün eser Rusça, 1885 civarı; in French). Ernest Leroux.
15. Ömürbekov, T. N., & Çorotegin, T. K. (1995). Kırgızstan tarıhı (XVII–XIX kk.) (in Kyrgyz). “Kırgızstan” basması.
16. Ömürzakova, T. (2002). Kurmancan Datka: door, insan, işmerdüülük (in Kyrgyz). “Uçkun” basması.
17. Ploskih, V. M. (1970). Kirgizı i Kokandskoye hanstvo (in Russian). İlim.
18. Ploskih, V. M. (1991). Kurmanjan Datka: Tsaritsa Alaya (in Russian). İlim.
19. Saray, M. (1994). Rus işgali devrinde Osmanlı Devleti ile Türkistan hanlıkları arasındaki siyasi münasebetler (1775–1875). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Schuyler, E. (1876). Turkistan: Notes of a journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja (Vol. 1). Scribner, Armstrong & Co.
21. Semenov-Tyan-Shansky, P. P. (1946). Puteshestviye v Tyan-Shan v 1856–1857 gg. (in Russian). Geografgiz.
22. Sıdıkova, Z. (2003). Kokon handıgının tarıhında Şeralı han (in Kyrgyz). “Biyiktik” basması.
23. Soltonoev, B. (1993). Kızıl Kırgız tarıhı (in Kyrgyz). “Uçkun” basması.
24. Terentyev, M. A. (1906). Istoriya zavoyevaniya Sredney Azii (Cilt 3) (in Russian). Tipolitografiya V. V. Komarova.
25. Toktonaliyev, S. (2002). Kırgız uruuları (in Kyrgyz). “Şam” basması.
26. Usenbaev, K. U. (1961). Obşçestvenno-ekonomiçeskiye otnoşeniya kirgizov (in Russian). Izdatel’stvo Akademii Nauk Kirgizskoy SSR.