The History of the Qadi Office in the Irevan Region of Azerbaijan (Late Eighth–Early Twentieth Centuries)

Abstract

This study investigates the emergence, institutional evolution, and historical functions of religious authorities and the office of qadi in the Irevan region, one of the historical regions of Azerbaijan. It draws upon archival documents and historical materials preserved in the State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan, the Central Historical Archive of the National Archives of Georgia (Tbilisi), the State Archives of the Republic of Türkiye (Istanbul), and the archives of the Caucasus Muslims. These materials demonstrate that Muslim religious leaders in the Irevan region played a significant role not only in spiritual life but also in regulating legal relations and resolving social disputes in accordance with Sharia principles. During the Seljuk and Ilkhanid periods, separate qadis were responsible for civilian and military affairs, while higher judicial authorities supervised appointments and the administration of justice. In the Qaraqoyunlu and Aghqoyunlu states, qadis continued to perform both judicial and religious functions. With the establishment of the Safavid state in the early sixteenth century, religious administration acquired a stronger place within the broader structure of government. Although religious officials generally functioned under the authority of the ruler, qadis maintained a central position in provinces, districts, and urban centers. One of the principal administrative regions in which this institution remained active was Irevan, historically known as Chukhursad. By examining these developments across successive political periods, the study reveals the continuity, adaptability, and institutional significance of the qadi office in the legal and social history of Azerbaijan.

Keywords

• Azerbaijan
• Irevan
• qadi
• Islam
• clergy
• justice

Azerbaycan’ın İrevan Bölgesinde Kadılık Kurumunun Tarihi (Geç VIII. Yüzyıldan Erken XX. Yüzyıla)

Öz

Bu çalışma, Azerbaycan’ın tarihî bölgelerinden biri olan İrevan bölgesinde dinî kurumların ve kadılık makamının ortaya çıkışını, kurumsal gelişimini ve tarihsel işlevlerini incelemektedir. Araştırma, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Tarih Arşivi, Gürcistan Millî Arşivleri Merkez Tarih Arşivi (Tiflis), Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri (İstanbul) ile Kafkasya Müslümanları arşivlerinde muhafaza edilen arşiv belgeleri ve tarihî materyallere dayanmaktadır. Bu kaynaklar, İrevan bölgesindeki Müslüman din adamlarının yalnızca manevî yaşamda değil, aynı zamanda hukukî ilişkilerin düzenlenmesinde ve toplumsal uyuşmazlıkların şer‘î esaslara göre çözümlenmesinde de önemli bir rol üstlendiklerini göstermektedir. Selçuklu ve İlhanlı dönemlerinde sivil ve askerî alanlarda ayrı kadılar görev yapmış, üst dereceli adlî makamlar ise atamaları ve yargı düzenini denetlemiştir. Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletlerinde kadılar hem hukukî hem de dinî görevlerini sürdürmüştür. Safevî Devleti’nin XVI. yüzyılın başlarında kurulmasıyla birlikte dinî idare, devlet yapısı içinde daha güçlü bir konum kazanmıştır. Din görevlileri genel olarak hükümdarın otoritesi altında faaliyet göstermiş olmakla birlikte, kadılar eyaletlerde, sancaklarda, kazalarda ve şehir merkezlerinde merkezi konumlarını korumuştur. Bu kurumun faal biçimde işlediği başlıca idarî bölgelerden biri, tarihî kaynaklarda Çukur-Saad olarak anılan İrevan bölgesidir. Farklı siyasî dönemler boyunca yaşanan bu gelişmeler, kadılık makamının Azerbaycan’ın hukuk ve toplum tarihinde süreklilik gösteren, değişen şartlara uyum sağlayan ve kurumsal önemini koruyan bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan
• İrevan
• kadı
• İslam
• din adamları
• adalet

Kaynakça

1. 1590-cı il tarixli İrəvan vilayətinin müfəssəl dəftəri. (2023). Birol Group MMC.
2. Aktı, sobrannıe Kavkazskoy Arkheografiçeskoy Komissiey (Vol. 7, Dok. 432). (1878). Tipoqrafiya Qlavnogo Upravleniya Namestnika Kavkazskogo. (In Russian).
3. Bayramlı, Z. (2006). Azərbaycan Səfəvi dövlətinin quruluşu və idarə sistemi. ADPU.
4. Çələbi, E. (1997). Səyahətnamə: Azərbaycan tarixinə dair seçmələr. Azərnəşr.
5. Əmrahov, Z. (2022). İrəvan quberniyasının tarixi: 1850–1917-ci illər. Nurlar.
6. Hüseynli, R. (2002). Azərbaycan ruhaniliyi. Kür.
7. İbrahimov, C. (1958). Azərbaycanın XV əsr tarixinə dair oçerklər. APİ.
8. İsgəndər, B. M. (2009). Tarixi-Alamarayi-Abbasi (Abbasın dünyanı bəzəyən tarixi). Təhsil.

9. Musəvi, T. M. (1977). Orta əsr Azərbaycan tarixinə dair farsdilli sənədlər (XVI–XVIII əsrlər). Elm.
10. Obozreniye Rossiyskikh vladeniy za Kavkazom v statistiçeskom, etnografiçeskom, topografiçeskom i finansovom otnosheniyakh (Vol. 2). (1836). Sankt-Peterburq. (In Russian).
11. Petruşevski, İ. P. (1951). XV əsrdə Azərbaycan dövlətləri. Azərbaycan SSR EA Tarix və Fəlsəfə İnstitutunun əsərləri, 1, 94–99.
12. Qüdsi, M. M. (1789–1791). İrəvanlı Hüseynəli xanın məktubları. AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutunun Elmi Arxivi, iş 7415, v. 25.
13. Şəki ölkəsinin məlikliyi haqqında II Şah Səfinin hökmü. (1691). AMEA Əlyazmalar İnstitutu, İnv. No. P-33/5389.
14. Şopen, İ. İ. (1852). Istoriçeskiy pamyatnik sostoyaniya Armyanskoy oblasti v epokhu ee prisoedineniya k Rossiyskoy imperii. V Tipoqrafii İmperatorskoy Akademii Nauk. (In Russian).
15. Təbrizin qazılığı haqqında II Şah Səfi tərəfindən verilmiş qərar. (n.d.). Gürcüstan EA, Kekelidze adına Əlyazmalar İnstitutu, fond P.D., No. 127.