Hitit Devlet Yönetiminde Meşrutî Eğilimler

Öz

Bilindiği üzere, MÖ 2. binyıl Anadolu’sunun siyasal kaderine hükmeden Hititler, son derece iyi işleyen bir idarî sistem oluşturmuşlardı. Günümüze kadar ulaşan siyasî ve hukukî içerikli belgelerden anlaşıldığına göre, özellikle Eski Hitit Devleti zamanında (MÖ 1700–1500) Hitit tahtında oturan kral, geniş yetkilerle donatılmış ve her konuda tek başına karar verebilen “mutlak bir monark” görüntüsünden hayli uzaktı. Çünkü onun yetkilerini sınırlayan iki meclis vardı. Bunlardan biri, aynı zamanda yüksek mahkeme işlevini de yerine getiren Pankuş Meclisi, diğeri de komutanların oluşturduğu Dugudlar Meclisi idi. Askerî meselelerde kralın Dugudlar Meclisi ile görüş alışverişinde bulunması ve bu meclisi oluşturan üyelerin de onayını alması gerekiyordu. Devleti ve ülkeyi ilgilendiren diğer önemli konularda ise muhakkak surette Pankuş Meclisi’nin onayını alması gerekiyordu. Bu iki meclisin varlığı, Eski Hitit Devleti’nde meşrutî nitelikler taşıyan bir yönetim sisteminin bulunduğunu açıkça göstermektedir. Zaman zaman bu meşrutî yapıyı zayıflatmaya yönelik girişimler olsa da Eski Hitit Devleti’nin sonuna kadar bu sistemin devam ettiği anlaşılmaktadır. Ancak II. Tuthalya ile başlayan ve II. Šuppiluliuma döneminin sonuna kadar devam eden Yeni Hitit Devleti’ne (MÖ 1425–1200) ait belgelerde, kralın yetkilerini sınırlayan bu meclislerin isimlerine bir daha rastlanmaz. Bu durum, Yeni Hitit Devleti krallarının söz konusu meclisleri devre dışı bıraktıklarına ve karar alma yetkisini büyük ölçüde merkezîleştirdiklerine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu
• Hititler
• Pankuş Meclisi
• Dugudlar Meclisi
• Meşrutiyet
• Eski Yakın Doğu

Proto-Constitutional Tendencies in Hittite State Administration

Abstract

It is well known that the Hittites, who emerged as the dominant political power in Anatolia during the second millennium BCE, established a highly effective administrative system. According to the political and legal documents that have survived to the present day, particularly during the Old Hittite Kingdom (ca. 1700–1500 BCE), the Hittite king was far removed from the image of an absolute monarch endowed with unlimited authority and capable of ruling unilaterally. This was because royal power was constrained by two assemblies. One of these was the Pankuš Assembly, which also functioned as a high court, while the other was the Dugud Assembly, composed of military commanders. In military matters, the king was required to consult the Dugud Assembly and secure the approval of its members. In other major affairs concerning the state and the realm, he was likewise obliged to obtain the consent of the Pankuš Assembly. The existence of these two bodies clearly indicates that the Old Hittite Kingdom possessed a political order with proto-constitutional characteristics. Although attempts were occasionally made to weaken this constitutional structure, it appears to have continued until the end of the Old Hittite Kingdom. However, in the documents of the New Hittite Kingdom (ca. 1425–1200 BCE), beginning with the reign of Tudḫaliya II and continuing until the end of Šuppiluliuma II, the names of these assemblies no longer appear. This suggests that the rulers of the New Hittite Kingdom marginalized these institutions and consolidated decision-making authority within the monarchy.

Keywords

• Anatolia
• Hittites
• Pankuš Assembly
• Dugud Assembly
• Constitutionalism
• Ancient Near East.

Kaynakça

1. Akurgal, E. (2000). Anadolu kültür tarihi (9. bs.). TÜBİTAK Yayınları.
2. Alp, S. (2001). Hitit çağında Anadolu: Çiviyazılı ve hiyeroglif yazılı kaynaklar. TÜBİTAK Yayınları.
3. Balkan, K. (1957). Mama Kralı Anum-Hirbi’nin Kaniş Kralı Waršama’ya gönderdiği mektup. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Barnett, R. D. (1975). The Sea Peoples. In I. E. S. Edwards, C. J. Gadd, & N. G. L. Hammond (Eds.), The Cambridge Ancient History (Vol. 2, Pt. 2, pp. 359–371). Cambridge University Press.
5. Beckman, G. (1999). Hittite diplomatic texts (2nd ed.). Scholars Press.
6. Brandau, B., & Schickert, H. (2003). Hititler: Bilinmeyen bir dünya imparatorluğu (N. Mertoğlu, Çev.). Arkadaş Yayınevi.
7. Cline, E. H., & Graham, M. W. (2020). Antikçağ imparatorlukları: Mezopotamya’dan İslamiyet’in doğuşuna (E. Duru, Çev.; 3. bs.). Say Yayınları.
8. Çeçen, S. (2020). Akad İmparatorluğu. In Eski Mezopotamya’nın siyasi tarihi (ss. 33–50). Değişim Yayınları.

9. Doğan, E. (2012). Hitit hukuku: Belleklerdeki “kayıp” (Genişletilmiş 3. bs.). Fam Yayınları.
10. de Martino, S. (2006). Hititler (E. Özbayoğlu, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları. (Özgün eser 2003’te yayımlandı).
11. de Martino, S. (2006). Hititler (E. Özbayoğlu, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları. (Özgün eser 2003’te yayımlandı).
12. Gökçek, L. G. (2015). Asurlular. Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
13. Gökçek, L. G., & Abacı, O. (2019). Anadolu’nun eskiçağ tarihi. Değişim Yayınları.
14. Gurney, O. R. (2001). Hititler (P. Arpaçay, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları. (Özgün eser 1952’de yayımlandı).
15. İnan, A. (1987). Eski Mısır tarihi ve medeniyeti (2. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Karauğuz, G. (2002). Boğazköy ve Ugarit çivi yazılı belgelerine göre Hitit Devleti’nin siyasi antlaşma metinleri. Çizgi Kitabevi.
17. Kınal, F. (1973). Hitit devletleri için Kuzey Suriye’nin önemi. In Atatürk Konferansları IV (ss. 1–13). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
18. Kınal, F. (1983). Eski Mezopotamya tarihi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
19. Kınal, F. (1987). Eski Anadolu tarihi (2. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Köroğlu, K. (2006). Eski Mezopotamya tarihi. İletişim Yayınları.
21. Kramer, S. N. (2002). Sümerler (Ö. Buze, Çev.). Kabalcı Yayınevi. (Özgün eser 1963’te yayımlandı).
22. Macalister, R. A. S. (1914). The Philistines: Their history and civilization. Oxford University Press.
23. Macqueen, J. G. (2001). Hititler ve Hitit çağında Anadolu (E. Davutoğlu, Çev.). Arkadaş Yayınevi. (Özgün eser 1986’da yayımlandı).
24. Mansel, A. M. (1971). Ege ve Yunan tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Memiş, E. (1987). Hitit siyasi tarihinde taht mücadeleleri. Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1, 113–127.
26. Memiş, E. (1990). MÖ 2. binyılda Hitit-Gaşka münasebetleri. In II. Uluslararası Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (ss. 103–110).
27. Memiş, E. (2007). “Kadeş Barış Antlaşması” isminin doğruluğu üzerine farklı bir yaklaşım. In Mısır-Hitit Ebedi Barış Antlaşması ve Eski Önasya’da Barış Sempozyumu (ss. 15–27). Erciyes Üniversitesi Kapadokya Araştırmaları Merkezi Yayınları.
28. Memiş, E. (2018). MÖ 2. binyıl Anadolu’sunda zirai ve ticari faaliyetler. In Anadolu’nun eski çağlarında iktisadi ve zirai hayat (ss. 263–280). Değişim Yayınları.
29. Memiş, E. (2019). Eskiçağ medeniyetleri tarihi (Gözden geçirilmiş 5. bs.). Ekin Yayınevi.
30. Memiş, E. (2020). Eskiçağda Mezopotamya (Gözden geçirilmiş 5. bs.). Ekin Yayınevi.
31. Memiş, E. (2021a). Bulaşıcı hastalıklar ve doğal afetlerin Eski Anadolu kavimlerinin dinsel inançlarına yansıması. In Anadolu’nun eski çağlarında inanç olgusu ve yönetim anlayışı (ss. 131–163). Değişim Yayınları.
32. Memiş, E. (2021b). Eski Yakın Doğu’da adalet anlayışı ve kanun koyucular. Oannes Uluslararası Eskiçağ Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(1), 1–37.
33. Memiş, E. (2022). Eskiçağ Türkiye tarihi (Gözden geçirilmiş 16. bs.). Ekin Yayınevi.
34. Memiş, E. (2023). Eski Anadolu tarihinde meydana gelen doğal afetler. In Osmanlı Anadolu’sunda doğal afetler-I (ss. 15–50). Sayda Yayınları.
35. Memiş, E., & Bülbül, C. (2012). Amurrular (Araplar’ın en eski ataları). Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
36. Memiş, E., & Bülbül, C. (2019). Eskiçağda göçler (Gözden geçirilmiş 2. bs.). Ekin Yayınevi.
37. Memiş, E., & Kör, S. (2024). Hitit siyasi tarihinde vuku bulan darbeler üzerine kısa bir değerlendirme. In Bilime ve Türk tarihine adanmış bir ömür: Alpaslan Ceylan’a armağan (Cilt 1, ss. 29–49). Paradigma Akademi Yayınları.
38. Morris, J. (2006). The origins of the Sea Peoples. Florida State University Classics.
39. Oates, J. (2004). Babil (F. Çizmeli, Çev.). Arkadaş Yayınevi. (Özgün eser 1979’da yayımlandı).
40. Pekşen, O. (2020). Eski Mezopotamya’da Gutiler ve III. Ur Hanedanlığı dönemleri. In Eski Mezopotamya’nın siyasi tarihi (ss. 51–73). Değişim Yayınları.
41. Schuler, E. von. (1965). Die Kaškaer: Ein Beitrag zur Etnographie des alten Kleinasien. Berlin.