Niş’in Ekonomik Yapısının Boyutları: Erken Osmanlı Dönemi ile XIX. Yüzyıl Arasında Karşılaştırmalı Bir Analiz

Öz

Antik çağlarda Niş, Naissus adıyla bilinen ve Via Militaris üzerinde stratejik bir konuma sahip önemli bir kentsel merkezdi. 1385 yılında Osmanlı İmparatorluğu’na katılmasının ardından şehir, Güneydoğu Balkanlar’ın önde gelen ticari ve askeri merkezlerinden biri haline geldi. Osmanlı dönemi boyunca (1385–1878) Niş, önemini koruyarak tarihsel ve ekonomik gelişmelerde önemli bir rol oynamıştır. XVI. yüzyılda ekonomi, tımar sistemiyle desteklenen tarımsal-feodal bir yapı üzerine kuruluydu; topraklar has, zeamet ve tımar biçimlerinde idare edilirken, gelirler esas olarak tarımsal üretim, hayvancılık ve vergilerden elde edilmekteydi. XIX. asırda ise ekonomik yapıda bir dönüşüm gözlemlenmiş, daha belirgin bir kentsel yönelim ile ticaret, zanaat ve hizmet sektörlerinde genişleme yaşanmıştır; buna rağmen tarım baskın sektör olmayı sürdürmüştür. Aynı dönemde Niş ile çevre kazalar arasında yol altyapısı ve ticari tesisler sayesinde bir ekonomik ağ gelişmiştir. Elde edilen bulgular, artan mali istikrar ve gelişen altyapı ile karakterize edilen kademeli bir modernleşme sürecine işaret ederken, sanayileşmenin sınırlı kaldığını göstermektedir. Bu çalışma, Niş ve çevresinin ekonomik dönüşümünü iki ana dönem çerçevesinde incelemektedir: erken Osmanlı dönemi (XV.–XVI. yüzyıllar) ve XIX. yüzyıl.

Anahtar Kelimeler

• Niş
• Osmanlı dönemi
• Balkanlar
• ekonomik gelişme
• XIX. yüzyıl

Aspects of Nish’s Economic Structure: A Comparative Analysis between the Early Ottoman Period and the 19th Century

Öz

In ancient times, Nish, known as Naissus, was a major urban center with a strategic position along the Via Militaris. Following its incorporation into the Ottoman Empire in 1385, the city became one of the leading commercial and military hubs in the southeastern Balkans. During the Ottoman period (1385–1878), Nish preserved its importance and played a significant role in historical and economic developments. In the 16th century, the economy was structured on an agrarian‑feudal basis supported by the timar system; land was administered in forms such as has, zeamet, and timar, while revenues were primarily derived from agricultural production, livestock, and taxation. In the 19th century, a transformation of the economic structure is observed, marked by a stronger urban orientation and the expansion of trade, crafts, and services, although agriculture remained the dominant sector. At the same time, an economic network developed between Nish and the surrounding kazas, supported by road infrastructure and commercial facilities. The results reveal a gradual modernization process characterized by increased financial stability and improved infrastructure, while industrialization remained restricted. This study analyzes the economic transformation of Nish and its surroundings within two main periods: the early Ottoman era (15th–16th centuries) and the 19th century.

Anahtar Kelimeler

• Nish
• Ottoman period
• Balkans
• economic development
• 19th century

Kaynakça

1. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. (2002). Historia e popullit shqiptar (Vol. 1). Tiranë: Toena.
2. Andreasyan, H. D., & İnciciyan, P. L. (1974). Osmanlı Rumelisi tarih ve coğrafyası. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (2–3), 87–88.
3. Aydın, M. A. (1991). Arazi Kanunnâmesi. In İslam Ansiklopedisi (Vol. 3, pp. 346–347). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı. Aydın, M. A. (2001). Kānûn-ı Esâsî. In İslam Ansiklopedisi (Vol. 24, pp. 328–330). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
4. Babacan, H., & Temizer, A. (2018). XIX. yüzyıl ortalarında Niş sancak merkezinde ekonomi ve meslekler. In Osmanlı Dönemi Balkan Ekonomisi (pp. 177–200). Ankara: Gece Kitaplığı.
5. Bajraktarević, F., & Popović, A. (1995). Nish. In The Encyclopaedia of Islam (Vol. 8, p. 56). Leiden: E.J. Brill. BOA. (n.d.). TT.d. 27.
6. Bozbora, N. (2002). Shqipëria dhe nacionalizmi shqiptar në Perandorinë Osmane (D. Egro, Trans.). Tiranë: Dituria.
7. Çelik, M. (2010). Balkanlar'da Tanzimat: Midhat Paşa'nın Danubi Vilâyeti vâliliği (1864–1868). İstanbul: Libra Kitapçılık.
8. Düstur. (1289). Birinci tertip (Vol. 1, pp. 4–7). İstanbul.

9. Eren, A. C. (1964). Niş. In İslam Ansiklopedisi (Vol. 9, pp. 293–296). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı.
10. Gerlach, S. (2007). Türkiye günlüğü 1577–1578 (Vol. 1). İstanbul: Kitap Yayınları.
11. Gözübüyük, Ş., & Kili, S. (1982). Türk anayasa metinleri (pp. 27–42). Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi.
12. Grup autorësh. (1973). Kosova, dikur e sot – Kosovo nekad i danas. Prishtinë.
13. Gülsoy, U. (1999). Islahat Fermanı. In İslam Ansiklopedisi (Vol. 19, pp. 185–190). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
14. Güran, T. (2006). Tanzimat döneminde tarım politikası. In H. İnalcık & M. Seyitdanlıoğlu (Eds.), Tanzimat değişim sürecinde Osmanlı İmparatorluğu (pp. 481–483). Ankara: Phoenix.
15. İnalcık, H. (2012). Timar. In İslam Ansiklopedisi (Vol. 31, p. 168). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
16. İnalcık, H., & Renda, G. (2018). Qytetërimi Osman (Vol. 1). Tiranë: Alsar.
17. Kiel, M. (2009). Niş. In Diyanet İslam Ansiklopedisi (Vol. 33, p. 147). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
18. Korkmaz, A. (2019). Midhat Paşa: İdari ve siyasi faaliyetleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
19. Maksudoğlu, M. (2013). Historia osmane dhe institucionet. Tiranë: Alsar.
20. Osmani, M. (2019). XIX. asır Niş sancağında eğitim-öğretim müesseseleriyle birlikte ilk ıslahhanenin kuruluşu. In 5th International Congress on Social Sciences (pp. 13–18). Shkup: International Balkan University.
21. Osmani, M. (2022). Sanxhaku i Nishit gjatë periudhës osmane (shek. XIX). Prishtinë: Instituti i Historisë “Ali Hadri”.
22. Salnâme-i Vilâyet-i Prizren. (1873).
23. Salnâme-i Vilâyet-i Prizren. (1874).
24. Sezer, M. (2023). Osmanlı hakimiyetinde Niş (XVI. yüzyıl sosyal ve ekonomik tarihi). İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
25. Vasić, M., Zirojević, O., & Stojanovski, A. (1992). Popis niškog kadiluka iz 1498. godine. Spomenik SANU, 7, 97–99.