Nizâmî Gencevi’nin Hamse’sinin Dokuma Sanatındaki Yorumları

Öz

Nizâmî Gencevi, tam adıyla Nizâmî Ebu Muhammed İlyas Yusuf, Azerbaycanlı şair ve düşünürdür. Eserleri yalnızca edebiyat dünyasına katkı sağlamakla kalmamış, minyatür, sahne ve tekstil sanatları gibi farklı sanat alanlarına da ilham vermiştir. Nizâmî’nin en önemli eserlerinden biri olan Hamse; Mahzenü’l Esrar (Sırlar Hazinesi), Hüsrev-ü Şirin (Hüsrev ve Şirin), Leyla-ü Mecnun (Leyla ve Mecnun), Heft Peyker (Yedi Güzel) ve İskendernâme adlı anlatılardan oluşmaktadır. Bu eserlerde yer alan aşk, adalet, kahramanlık, ahlak ve bilgelik gibi temalar, farklı dönemlerde çeşitli sanat disiplinlerinde yeniden ele alınmıştır. Özellikle dokuma ve tekstil sanatları alanında üretilen halı, goblen ve tapestry örnekleri, edebî anlatıların görsel dile aktarılmasında dikkat çekici örnekler sunmaktadır. Bu çalışmada, Nizâmî’nin Hamse’sindeki anlatılardan esinlenerek oluşturulan dokuma eserlerinin tematik unsurları ile teknik özellikleri incelenmiştir. Araştırmada literatür taraması yöntemi kullanılmış; seçilen örnekler kompozisyon, figür anlayışı, renk kullanımı ve dokuma teknikleri bakımından değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, klasik edebî miras ile dokuma sanatı arasındaki ilişkinin kültürel sürekliliğe katkı sağladığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Nizâmî Gencevi
• Hamse
• edebiyat
• dokuma
• tekstil sanatları

Interpretations of Nizami Ganjavi’s Khamsa in Textile Art

Abstract

Nizami Ganjavi, whose full name was Nizami Abu Muhammad Ilyas Yusuf, was an Azerbaijani poet and thinker. His works not only contributed to the literary world but also inspired different artistic fields such as miniature painting, performing arts, and textile art. One of his most significant works, the Khamsa, consists of five narratives: Makhzan al-Asrar (Treasury of Mysteries), Khosrow and Shirin, Layla and Majnun, Haft Peykar (Seven Beauties), and Iskandarnama. Themes such as love, justice, heroism, morality, and wisdom found in these works were reinterpreted in various artistic disciplines across different periods. In particular, carpets, gobelins, and tapestry works produced within textile art provide remarkable examples of the visual representation of literary narratives. This study examines the thematic elements and technical characteristics of textile works inspired by the narratives in Nizami’s Khamsa. The research is based on a literature review, and selected examples were evaluated in terms of composition, figural representation, color use, and weaving techniques. As a result, it is understood that the relationship between classical literary heritage and textile art has contributed to cultural continuity.

Keywords

• Nizami Ganjavi
• Khamsa
• literature
• weaving
• textile art

Kaynakça

1. Alihanova, Z. (2019). Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi’nde M-156 numarada kayıtlı olan el yazması eser: Nizâmî Gencevi’nin Hamse’si [Yüksek lisans tezi, Akdeniz Üniversitesi]. Yök Tez.
2. Arslan, M. (2007). Türk edebiyatı’nda hamse. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5(9), 305–322.
3. Beşen, M. (2011). Geleneksel halı dokumalarının çağdaş halıya etkileri [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yök Tez.
4. Chelkowski, P. J. (1975). Mirror of the invisible world: Tales from the Khamsah of Nizami. The Metropolitan Museum of Art.
5. Demirel, Ş. (2001). 16. yüzyıl divan şairlerinden Behiştî ve Heft-Peyker mesnevisinin tematik açıdan incelenmesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 9, 187–217.
6. Eberhard Cotton, G. (2012). The Lausanne International Tapestry Biennials (1962–1995): The pivotal role of a Swiss city in the “New Tapestry” movement in Eastern Europe after World War II. In Textile Society of America Symposium Proceedings. Textile Society of America.
7. Erzurumlu Jorayev, Ö. (2023). Klasik ve çağdaş tapestry dokumalarının örnekler üzerinden incelenmesi [Doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. Yök Tez.
8. Görgüler, M. (2023). Geleneksel tekstil sanatı halı ve kavramsal sanat. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 8(1), 85–97.

9. Güngör, T. (2007). Azerbaycan dokuma sanatında minyatürün yeri [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. Yök Tez.
10. Mustafayeva, L. (2022). Nizâmî Gencevi’nin felsefesinde manevi değerler [Doktora tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. Yök Tez.
11. Saygın, T., & Karaca, M. (2022). İskendernâme ve Mahzen-i Esrar’a göre Nizâmî’de evrensel eşitlik ideali. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 26, 711–719.
12. Tağıyeva, R. (1991). Nizami’s characters on the carpets. Işıq Nəşriyyatı.
13. Varol, Ş. (2025). Türkmen dönemi resimli Hamse-i Nizâmî nüshalarındaki Hüsrev ve Şirin mesnevisinin tasarım analizi (İstanbul müze ve kütüphaneleri) [Sanatta yeterlilik tezi, Marmara Üniversitesi]. Yök Tez.
14. Yıldırım, N. (2022). Genceli Nizâmî ve İskendernâme’si. Uluslararası Gelişim Akademi Dergisi, 1(1), 72–83.
15. Yıldız, D. (2022). Dokumanın tarihsel süreçte başlangıcı ve gelişimine genel bir bakış. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 5(1), 256–293.
16. Zaimoğlu, Ö. (2011). Tapestry (goblen) dokumaları. Arış Dergisi, 5, 144–151.
17. Zor, Z. (2021). Nizâmî Gencevi’nin Hamsesinin minyatür sanatına yansımaları. Uluslararası İletişim ve Sanat Dergisi, 4, 68–85.
18. The Metropolitan Museum of Art. (n.d.). Frontispiece from the Khamsa of Nizami. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/446590