Reading History through Dīvān Poetry: Hâzim’s View of the French Occupation of Egypt in Comparison with His Contemporaries

Öz

Literary works are not only products of their social and historical contexts but also valuable sources that reflect the impact of historical events on society, as well as the intellectual climate and prevailing mentality of a given period. The French occupation of Egypt (1798–1801) and the subsequent Ottoman campaign to recover the province during the reign of Sultan Selim III attracted considerable attention from contemporary poets and found expression in a variety of poetic works. Hâzim, who is believed to have lived between the second half of the eighteenth century and the early nineteenth century, was likewise engaged with this major political development and composed a poem in his Dīvān that addresses the occupation of Egypt from a distinctly critical perspective. This article first examines the relationship between history and literary texts, provides a brief account of Hâzim’s life, and outlines the historical background of the French occupation of Egypt. Drawing on dīvāns, manuscript sources, and archival documents, it then investigates how Hâzim’s contemporaries represented the Egyptian question in their poetry. The final section focuses on a murabbaʿ preserved in Dīvān-ı Hâzim (Cambridge University Library, Or. 1591), which deals specifically with the occupation of Egypt. The poem is analysed from a historical perspective with particular attention to its form, language, style, and content, and a transliterated text is presented. By identifying and cataloguing poetic compositions concerning the occupation and recovery of Egypt, this study contributes to the existing scholarship through a bibliographical survey of the relevant material. Furthermore, it demonstrates that Hâzim’s treatment of the issue differs markedly from that of his contemporaries, revealing a distinctive critical stance toward one of the most significant political events of his age.

Anahtar Kelimeler

• Eighteenth Century
• Hâzim
• Dīvān Poetry
• Egypt
• French Occupation

Tarihi Dîvân Şiirinden Okumak: 18. Yüzyıl Dîvân Şairi Hâzim’in Çağdaşları Arasında Mısır İşgaline Bakışı

Öz

Edebî eserler toplumsal olaylardan bağımsız olmadığı gibi tarihî olaylar çerçevesinde insanlarda bıraktığı etkileri, dönemin atmosferini ve zihniyetini yansıtan birer vesika hüviyetindedir. III. Selim’in hükümdarlığı döneminde, 1798-1801 yılları arasında gerçekleşen Mısır’ın Fransızlar tarafından işgali ve geri alınması süreci, dönemin şairlerinin şiirlerine konu olmuştur. 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın başlarında yaşadığı tahmin edilen Hâzim de dönemin önemli siyasî hadisesine kayıtsız kalmayıp Dîvânı’nda eleştirel bir bakış açısıyla Mısır’ın işgaline dair bir şiir kaleme almıştır. Bu çalışmada, tarih ve edebî eser ilişkisine kısaca değinilmiş, Hâzim hakkında bilgi verilmiş, Fransızların Mısır’ı işgalinden bahsedilmiş ve dîvânlar, yazma eserler ile arşiv belgeleri taranarak Mısır meselesini konu edinen çağdaşı şairlerin konuyu ele alış biçimleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın son bölümünde Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi’nde Or. 1591 numarada kayıtlı Dîvân-ı Hâzim’de yer alan Mısır’ın işgalini konu edinen murabbaı; şekil, dil, üslup ve muhteva yönünden tarihî perspektifle incelenerek değerlendirilmiş ve manzumenin çeviri yazı metni verilmiştir. Bu çalışma ile Mısır işgali ve geri alınışını konu edinen manzumelerin tespit edilip dökümünün yapılmasıyla mevcut literatüre bibliyografik bir katkı sunulmuş, aynı zamanda Hâzim’in konuya yönelik eleştirel yaklaşımının çağdaşlarından farklılaştığı ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• 18. yüzyıl
• Hâzim
• Dîvân
• Mısır
• Fransız İşgali

Kaynakça

1. Akgül, H. (2022). Mısır’ın Fransızlardan geri alınışını anlatan bir fetih-nâme: Kethüdâzâde Arif Efendi’nin Fetih-nâmesi. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 29-56.
2. Aktaş, Y.(2010). Mehmed Nebîl ve Dîvânı [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez.
3. Atâullah Mehmed Efendi (1236). Dîvân-ı ʻAtâ. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY, nr. 3590.
4. Aydın, A. (2009). Hanyalı Nûrî Osmân ve Dîvânı [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez.
5. Azmî. (1214). Kasîde-i Mısriyye der-Sitâyiş-i Yûsuf Paşa. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY, nr. 5637.
6. Batur, A. (2010). Müverrih Sürûrî külliyatı II/2 tarihleri (metin). Divan Kitap.
7. Bektaş, E. (2007). Muvakkit-zâde Pertev Dîvânı, Malatya.
8. Bıyık, M. (1996). Abdülbâkî Nâsır Dede Dîvânı: Giriş-metin-indeks [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi].YÖK Tez.

9. Bilici, F. (2024), Napolyon’un Mısır’ı işgali ve Osmanlı-Fransız savaşı (1798-1802) Ortadoğu’nun dönüm noktası. Ege Yayınları.
10. Bulut, A. (2003). Râsih’in gemi ve gemicilikle ilgili bir tarih manzumesi. Journal of Turkish Research Institute, 10(21), 73-83.
11. Büyükkaya, H. (2008). Faik Ömer ve Dîvânı: Karşılaştırmalı metin-inceleme [Yüksek lisans tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi]. YÖK Tez.
12. Câbî Ömer Efendi. (2003). Câbî Târihi (Târîh-i Sultân Selim-i Sâlis ve Mahmûd-ı Sânî tahlîl ve tenkidli metin (C. 1) (M. A. Beyhan, Haz.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. (29.12.1219/31.03.1805). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi [TSMA. E], 360/21.
14. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. (29.12.1218/10.04.1804). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi [TSMA. E], 362/42.
15. Düzenli, M. B. & Çukurlu T. (2024). Enderunlu Fâzıl Dîvânı (A. Akgül, Ed.). PA Paradigma Akademi Yayınları.
16. Ebûbekir Celâleddin Efendi. (t.y.). Mısır’ın Fethine dair ebcedli târîhler. Milli Kütüphane Adnan Ötüken İl Halk Ktp. nr. 06 Hk 3171.
17. Emecen, F. (1993). Cezzâr Ahmed Paşa. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C. 7, ss. 516-518). TDV Yayınları.
18. Enderûnî Osmân Vâsıf. (t.y.). Mısır ve İskenderiyye ve Hicâz fütûhâtı kasâid ve tevârîhi. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY, nr. 5501.
19. Erzen, M. H. (2012). İhyâ Dîvânı ve tahlîli (İnceleme-tahlîl-tenkitli metin) [Doktora tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi]. YÖK Tez.
20. Esad Mehmed Efendi (2001). Esad Mehmed Efendi ve Bağçe-i Safâ-endûz’u: İnceleme-tenkitli metin-dizin. (R. Oğraş, Haz.). Emirdağ Ofset.
21. eş-Şeyh, R. G. (2010). Şeyhülbeled. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C. 39, ss. 89-90). TDV Yayınları.
22. Gürel, R. (1999). Enderunlu Osman Vâsıf Bey ve Dîvânı: Dîvân-ı Gülşen-i Efkâr-ı Vâsıf-ı Enderûnî. Kitabevi Yayınları.
23. Halil Nuri Bey (2015). Vakʿanüvis Halil Nuri Bey: Nûrî Tarihi (S. V. Toprak, Haz.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
24. Hamdullâh. (1218). Dîvân-ı Hamdullâh. Süleymaniye Kütüphanesi Reşid Efendi nr. 752.
25. Hâzim. (t.y.). Dîvân-ı Hâzim. Cambridge University Library. Or. 1591.
26. İbn Haldun. (2009). Mukaddime (6. bs., C. 2) (S. Uludağ, Haz.). Dergâh Yayınları.
27. İnce, A. (2005). Teskiretü’ş-Şu’arâ Sâlim Efendi. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
28. İpekten, H., İsen, M., & Toparlı, R. (1998). Tezkirelere göre divan edebiyatı isimler sözlüğü. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
29. İzzet Hasan Efendi (2009). Ziyânâme: Sadrazam Yusuf Ziya Paşa’nın Napolyon’a karşı Mısır seferi (1798-1802) (M. İ. Erkutun, Haz.). Kitabevi Yayınları.
30. Karal, E. Z. (2022). Osmanlı tarihi (C. V): Nizam-ı Cedid ve Tanzimat devirleri (1789-1856). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
31. Köksal, M. F. (2016). Kilisli Lutfullah Hâzim ve Dîvânçesi (Mecmû’a-i Lutfî). Kesit Yayınları.
32. Levend, A. S. (2000). Gazavât-nâmeler ve Mihaloğlu Ali Bey’in Gazavât-nâmesi. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
33. Marsot, A. L. A. (2010). Mısır Tarihi: Arapların fethinden bugüne (G. Ç. Güven, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. (Orijinal eser 1985’te yayımlandı).
34. Mehmed Ârif Efendi. (t.y.). Fetih-nâme-i garra bâ tevârîh-i raʽnâ. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi. Hazine Kitaplığı. nr. 1438.
35. Mehmed Ârif Kethüdâ-zâde. (1271). Dîvân-ı Kethüdâ-zâde Ârif. İstanbul.
36. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmanî (C. 2-3) (N. Akbayar, Yay. Haz.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Mustafa Üsküdârî. (t.y.). Medhiye-i Selim III.. TSMA. E. 1034-90.
37. Mutlu Kırlı, S. (2022). Divan şiirinde intihal. [Doktora tezi, Kırşehir Ahi Evren Üniversitesi]. YÖK Tez.
38. Müstakim-zâde, S. S. (1928). Tuhfe-i Hattâtîn. Devlet Matbaası.
39. Önal, S. (2010). Hâtif, hayatı, edebî kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-karşılaştırmalı metin) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Tez.
40. Poyraz, Y. (2014). Tayyar Mahmud Paşa ve Dîvânı. Etüt Yayınları.
41. Râmiz. (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı (İnceleme-tendkidli metin-indeks-sözlük) (S. Erdem, Haz.). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
42. Râsih İbrâhim Enderûnî. (t.y.). Dîvân-ı Râsih. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. TY nr. 232.
43. Refî‘-i Kâlâyî. M. E. (1284). Dîvân-ı Refî‘-i Kâlâyî. Fatih Matbaası.
44. Roohi Maleky, M. (2012). Himmetzâde Ahmet Cezbî Dîvânı [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. YÖK Tez.
45. Sapiro, G. (2019). Edebiyat Sosyolojisi (E. C. Gürcan, Çev. ). Doğu Batı Yayınları. (Orijinal eser 2014’te yayımlandı).
46. Sarıkaya, E. (2008). Ebûbekir Celâlî Dîvânı: Karşılaştırmalı metin-inceleme [Yüksek lisans tezi, İstanbul Kültür Üniversitesi]. YÖK Tez.
47. Sarıkaya, H. (2013). Ahmed Vâsıf Efendi ve Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakâ’iku’l-Ahbâr’ı 1209-1219/1794-1805 [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Tez.
48. Sarıkaya, H. (2014). Mısır’ın istirdâdını ele alan vekâyiʻnâmeler ve Mehmed Emîn Karahân-zâde’nin Târihçe’si. İslâmî İlimler Dergisi. 9(2), 71-126.
49. Şâkir Mehmed Efendi (t.y.). Dîvân-ı Şâkir. Milli Kütüphane 06 Mil Yz FB 329.
50. Şeyhî Mehmed Efendi (2018). Vekâyi‘u’l-Fuzalâ: Şeyhî’nin Şakâ’ik Zeyli (İnceleme-tenkitli metin-Dizin) (C. 4) (R. Ekinci, Haz.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
51. Tılfarlıoğlu, M. (2023). Refîʻ Âmidî Dîvânı. Kesit Yayınları.
52. Tok Yıldız, H. (2026). Mehmed Esʽad Ağa Dîvânı (İnceleme-çeviri yazılı metin-sözlük) Umay Yayınevi.
53. Tozlu, M. (2005). Ebûbekir Sâmî Paşa hayatı, edebî kişiliği ve Dîvânının tenkitli metni [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Tez.
54. Tuman, M. N. (2001). Tuhfe-i Nâ ilî: Divan şairlerinin muhtasar biyografileri (C. 1-2) (C. Kurnaz, M. Tatcı, Haz.). Bizim Büro Yayınları.
55. Turgutlu, M. (2008). Enderûnlu Halîm Dîvânı (İnceleme–metin) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Tez.
56. Uzunçarşılı, İ. H. (1964). Bonapart’ın Cezzar Ahmed Paşa’ya mektubu ve Akkâ muhasarasına dair bir deyiş. BELLETEN, 28(111), 451-458.
57. Yekbaş, H. (2012). Divan şairinin sessiz ve gizli anlatımı: Muvaşşah. Turkish Studies, 7(3), 2649-2700.
58. Yenikale. A. (2011). Sünbül-zâde Vehbî Dîvân. Ukde Kitaplığı.
59. Yıldız, D. (2021, Aralık 25-26). Divan şiirinde intihal: 16. yüzyıl şairi Sadık Örneği. [Tam Metin]. s. (ss. 506-511). Anadolu 8. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi, Diyarbakır, UBAK,
60. Zübeyiroğlu, R. (1989). Mecmû’atü’t-terâcim Mehmed Tevfîk Efendi [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi] YÖK Tez.