XIII–XV. Yüzyıllarda Anadolu Beylikleri’nde Ölüm Kültürü: Mezar, Hafıza ve Temsil

Öz

Bu makale, Anadolu Beylikleri döneminde ölümü eski Türk ölüm gelenekleri, İslamî ahiret inancı, mezar kültürü, hanedan hafızası, tasavvufî düşünce ve toplumsal pratikler çerçevesinde ele almaktadır. Çalışmada mezar taşları, sanduka kitabeleri, türbe yapıları ve vakıf kayıtları ile seyahatnâmeler, menâkıbnâmeler ve kronikler tematik olarak tasnif edilmiş; veriler, eski Türk ölüm gelenekleri ile İslamî ahiret inancı arasındaki süreklilik ve dönüşüm ilişkisi üzerinden yorumlanmıştır. Eski Türklerde ölüm, ruhun bedenden ayrılarak başka bir varlık alanına geçmesi şeklinde anlaşılmış; yuğ/yoğ törenleri, balballar, kurganlar ve yas uygulamaları ölünün hatırasını toplumsal hafızada canlı tutmuştur. Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra bu anlayış tamamen ortadan kalkmamış; rahmet, mağfiret, dua, Kur’an tilaveti ve ahiret inancı aracılığıyla yeniden yorumlanmıştır. Anadolu Beylikleri döneminde mezar taşları, sandukalar, türbeler ve kümbetler ölüm kültürünün başlıca maddi göstergeleri hâline gelmiştir. Bu yapılar ölünün kimliğini, nesebini, unvanını ve ölüm tarihini kayda geçirmiş; dinî, siyasî ve toplumsal statüsünü de ölüm sonrasında görünür kılmıştır. Vakıflar ise türbe bakımı, Kur’an tilaveti, dualar, imaret hizmetleri ve ziyaret pratikleri aracılığıyla ölüm sonrası hatırayı kurumsal biçimde sürdürmüştür. Makale ayrıca halk hafızasındaki kutsal mekânları, Hacı Bektaş ve Sarı Saltık menkıbelerini, defin uygulamalarını, beylerin ölümlerini ve savaşta ölme anlayışını da ele almaktadır. Çalışma, Anadolu Beylikleri’nde ölümün dua, kitabe, türbe, vakıf, ziyaret ve menkıbe aracılığıyla toplumsal hafızada sürekliliğe dönüştürülen tarihî ve kültürel bir olgu olduğu sonucuna ulaşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Beylikleri
• ölüm kültürü
• mezar taşı
• türbe
• kümbet
• vakıf

The Culture of Death in the Anatolian Beyliks (13th–15th Centuries): Graves, Memory, and Representation

Öz

This article examines death in the Anatolian Beyliks period within the framework of pre-Islamic Turkic funerary traditions, the Islamic belief in the afterlife, funerary culture, dynastic memory, Sufi thought, and social practices. The study draws on tombstones, cenotaph inscriptions, tomb buildings, and waqf records, together with travel accounts, hagiographies, and chronicles, which are classified thematically and interpreted in terms of continuity and transformation between pre-Islamic Turkic traditions and Islamic eschatology. Among the early Turks, death was understood as the soul’s departure from the body into another realm of existence; yuğ/yoğ ceremonies, balbals, kurgans, and mourning practices kept the memory of the dead alive within the community. After the Turks’ conversion to Islam, this understanding did not disappear entirely but was reinterpreted through divine mercy, forgiveness, prayer, Qur’anic recitation, and the afterlife. In the Anatolian Beyliks period, tombstones, cenotaphs, tombs, and kümbets (tomb towers) became the principal material expressions of the culture of death. These monuments recorded the deceased’s identity, lineage, title, and date of death and made their religious, political, and social status visible posthumously. Pious foundations (waqfs) institutionalized posthumous remembrance through tomb maintenance, Qur’anic recitation, prayers, imaret services, and visitation practices. The article also discusses sacred sites in popular memory, the hagiographies of Hacı Bektaş and Sarı Saltık, burial practices, rulers’ deaths, and dying in battle. The study concludes that death in the Anatolian Beyliks was a historical and cultural phenomenon sustained in social memory through prayer, inscriptions, tombs, waqfs, visitation, and hagiography.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Beyliks
• culture of death
• tombstone
• tomb
• kümbet
• pious foundation

Kaynakça

1. Alıç, S. (2020). Memlûkler tarafından katledilen Dulkadir emirleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (43), 83–94.
2. Alkan, M. (2017). Germiyanoğlu Süleyman Şah ve Kula’daki vakıfları. M. Ersan & M. Şeker (Ed.), Uluslararası Batı Anadolu Beylikleri Tarih, Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu-III: Germiyanoğulları Beyliği içinde (ss. 375–384). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
3. Alsan, Ş. S. (2022). Türk kültüründe ölüm olgusu ve ölüm sonrası ritüelleri. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 15(37), 179–196.
4. Âşık Paşaoğlu. (1992). Âşık Paşaoğlu tarihi (N. Atsız, Haz.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
5. Barkan, Ö. L. (2000). Kolonizatör Türk dervişleri. Hamle Yayınları.
6. Baş, G. (2012). Mardin’de Türk dönemine ait bilinmeyen bir mezar ve mezar taşları. Bilig, (61), 31–46.
7. Baş, G. (2013). Mardin Müzesi’ndeki figürlü mezar taşları. Höyük, (6), 67–74.
8. Başbay, B. (2021). Akşehir Nasrettin Hoca Mezarlığı’ndan Beylikler ve Osmanlı dönemine ait mezar taşı örnekleri. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 9(23), 87–110.

9. Boşdurmaz, N. (2025). Tire Müzesinde bulunan Aydınoğulları dönemine ait üç kadın mezar taşı. Folklor Akademi Dergisi, 8(2), 489–501.
10. Bozkurt, N. (2009). Sanduka. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 36, ss. 102–104). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
11. Çağlar, K. (2025, 1 Eylül). Anadolu’da taşa kazınmış en büyük Türkçe kitabe taş vakfiye. Yedikıta. https://yedikita.com.tr/anadoluda-tasa-kazinmis-en-buyuk-turkce-kitabe-tas-vakfiye/ (Erişim tarihi: 19.10.2026).
12. Çetinaslan, M., Muşmal, H., & Kunt, İ. (2013). Beyşehir yöresinde XV-XVI. yüzyıla tarihlenen sanduka örnekleri. İSTEM, 11(22), 95–116. https://dergipark.org.tr/tr/pub/istem/article/279586
13. Çobanoğlu, A. V. (2001). İsmâil Bey Külliyesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 23, ss. 87–90). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Çoruhlu, Y. (2023). Türk mitolojisinin kısa tarihi. Alfa Yayınları.
15. Doğan, S. (2002). Kümbet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 26, ss. 547–550). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Döğüş, S. (2008). Osmanlılarda gaza ideolojisinin tarihi ve kültürel kaynakları. Belleten, 72(265), 817–888. https://doi.org/10.37879/belleten.2008.817
17. Dukas. (2020). İstanbul’un fethi: Dukas kroniği 1341–1462 (V. Mirmiroğlu, Çev.). Kabalcı Yayınları.
18. Eflâkî, A. (1986). Âriflerin menkıbeleri (T. Yazıcı, Çev.; C. I-II). Remzi Kitabevi.
19. Emecen, F. (2000). İlyas Bey. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 22, ss. 162–163). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Ergin, M. (1994). Dede Korkut kitabı (C. I). Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Eroğlu, Ö. (2025). Birgi Aydınoğlu Mehmed Bey Camii Haziresinde Aydınoğulları dönemine ait mezar taşları. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 8(13), 73–108.
22. Gençel Efe, Z. (2018). Anadolu Türk kültüründe mumyalama. Çizgi Kitabevi.
23. Gökhan, İ. (2008). Dulkadir Beyliği’nin Kayseri yöresinde hâkimiyeti ve eserleri. Y. Alparslan, M. Karataş & S. Yakar (Ed.), Maraş tarihinden bir kesit: Dulkadir Beyliği araştırmaları I içinde (ss. 181–191). Ukde Yayınları.
24. Günal, Z. (2000). İsfendiyar Bey. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 22, ss. 512–514). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
25. Haykıran, K. R. (2019). Aydın’da bir Ahilik merkezi olarak Eski Çine ve Ahmed Gazi Külliyesi. Yeni Fikir, 11(22), 45–54.
26. Haykıran, K. R., & Peçinkaya Yıldırım, M. (2025). Mevlevis and Mevlevi order in the geography of the Aydınoğulları Principality. Karadeniz Araştırmaları, 22(86), 775–789.
27. Hoca Sadeddin Efendi. (1974). Tâcü’t-tevârih (İ. Parmaksızoğlu, Haz.; C. I). Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı.
28. İbn Battûta, E. A. M. T. (2013). İbn Battûta seyahatnâmesi (A. S. Aykut, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
29. İbn Fazlan. (1975). İbn Fazlan seyahatnâmesi (R. Şeşen, Haz.). Bedir Yayınları.
30. İltar, G. (2003). Eski Türklerde mezar kültü ve günümüze yansımaları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 27, 11–19.
31. Kara, M. (1995). Fenâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 12, ss. 333–335). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
32. Karakök, T. (2012). Candaroğulları Beyliği döneminde sosyal-kültürel hayata dair bir değerlendirme. Kastamonu Eğitim Dergisi, 20(3), 1091–1106.
33. Karamağaralı, B. (1972). Ahlat mezartaşları. Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü.
34. Kaya, E. (2020). “Balbal” sözcüğüne artsüremli bir bakış. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(1), 168–178.
35. Kemaloğlu, M. (2013). XI.-XIII. yüzyıl Türkiye Selçuklu Devletinde dini eserlerinden kümbet-türbe-ziyaretgâh-namazgâh ve camiler. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (39), 1–18. https://dergipark.org.tr/tr/pub/abuhsbd/article/365732
36. Kılavuz, B. N., & Adak, M. (2022a). Aydınoğlu Havsa Hatun ve türbesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 11(3), 1767–1797. https://doi.org/10.15869/itobiad.1148340
37. Kılavuz, B. N., & Adak, M. (2022b). Aydınoğulları’nın atası: Aydın Bey ve türbesi. Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi (USAD), (16), 71–108. https://doi.org/10.23897/usad.1161287
38. Kofoğlu, S. (1995). Eşrefoğulları. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 11, ss. 484–485). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
39. Köker, V. (2021). Dulkadiroğlu Beyliği Alâüddevle Bey dönemi 1480-1515 Safevî-Osmanlı ilişkilerine bir bakış. Atlas Sosyal Bilimler Dergisi, 1(7), 45–64.
40. Kulaz, M., & Daniş, D. (2023). Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı’nda Esed bin Bergi imzalı mezar taşı üzerine bir değerlendirme. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, (5), 1–12.
41. Makrîzî. (1997). Kitâbü’s-sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk (M. A. Atâ, Thk.; C. IV). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
42. Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî: Vilâyet-nâme. (2014). (A. Gölpınarlı, Haz.). İnkılâp Kitabevi.
43. Melikoff, I. (1999). Hacı Bektaş: Efsaneden gerçeğe. Cumhuriyet Kitapları.
44. Merçil, E. (2020). Türkiye Selçuklularında meslekler. Bilge Kültür Sanat.
45. Muşmal, H., Kunt, İ., & Çetinaslan, M. (2014). Beyşehir Eşrefoğlu Süleyman Bey Külliyesindeki türbelerde yer alan mezar taşları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (35), 165–215.
46. Mükrimin Halil. (1929). Düsturnâme-i Enverî. Türk Tarih Encümeni.
47. Ocak, A. Y. (1996). Fütüvvet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 13, ss. 261–263). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
48. Ocak, A. Y. (2022). Sarı Saltık. Alfa Yayınları.
49. Onay, İ. (2013). İslamiyet’ten önce Türklerde ölüm anlayışı ve defin yöntemleri. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi, 4(7), 234–244.
50. Önder, M. (1969). Konya mezar taşlarında şekil ve süsler. Türk Etnografya Dergisi, (12), 5–16. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turketnografyadergisi/article/1047759
51. Önge, M. Y. (1988). Ahî Evran Zâviyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 1, ss. 530-531). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
52. Öngören, R. (2004). Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 29, ss. 441–448). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
53. Öter, N. (2022). Türk İslam sanatında sanduka gelişimi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 54, 391–404.
54. Parla, C. (2010). Kemah Mengücek Gazi Kümbeti’ne ikonografik yaklaşım. Erdem, (58), 269–290.
55. Pektaş, K. (2010). Denizli-İlbadı Mezarlığındaki Selçuklu ve Beylikler dönemi mezar taşları üzerine. XIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri içinde (ss. 545–555). Ege Yayınları.
56. Schiltberger, J. (1997). Türkler ve Tatarlar arasında 1394-1427 (T. Akpınar, Çev.). İletişim Yayınları.
57. Sümer, F. (1989). Alâeddin Bey. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 2, ss. 321–323). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
58. Sümer, F. (2001). Karamanoğulları. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 24, ss. 454–460). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
59. Sümer, F. (2002). Kösedağ Savaşı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 26, ss. 272–273). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
60. Şahin, H. (2017). Karaman Mâder-i Mevlânâ Aktekke Camisi Haziresinde bulunan mezar taşları. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (44), 297–343.
61. T.C. Bayburt Valiliği. (2026, Mayıs 1). Bayburt türbeleri. https://bayburt.gov.tr/bayburt-turbeleri (Erişim tarihi: 19.10.2026).
62. Tanman, M. B. (1988). Abdal Mûsâ Tekkesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 1, ss. 65–66). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
63. Tanman, M. B. (1994). Edebâli Zâviyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, ss. 394-395). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
64. Tanman, M. B. (1996). Geyikli Baba Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 14, ss. 47-49). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
65. Tanman, M. B. (2001). Karamanoğulları: Mimari. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 24, ss. 460–462). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
66. Tanrıkorur, Ş. B. (2004). Mevleviyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 29, ss. 468–475). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
67. Turan, O. (1947). Şemseddin Altun-Aba, vakfiyesi ve hayatı. Belleten, 11(42), 197–235.
68. Türkiye Kültür Portalı. (2026, Mayıs 1). Karyağdı Türbesi, Ankara. https://kulturportali.gov.tr/turkiye/ankara/gezilecekyer/karyagdi-turbesi (Erişim tarihi: 19.10.2026).
69. Uludağ, S. (1997). Halvetiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 15, ss. 393–395). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
70. Uyumaz, E. (2014). Selçuklu Türkiye’sinde defin ve taziye merasimlerine dair. TYB Akademi Dil, Edebiyat ve Sosyal Bilimler Dergisi, (12), 139–154.
71. Varlık, M. Ç. (1996). Germiyanoğulları. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 14, ss. 33–35). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
72. Yazıcı, T. (2004). Menâkıbü’l-Ârifîn. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 29, ss. 114–115). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
73. Yıldırım, Y. (2011). XIV.-XV. yüzyıl Karaman mezar taşları. İmaret, (7), 46–57.
74. Yıldırım, Y. (2022). Anadolu’daki en eski Türkçe mezar taşlarına Bursa ve Karaman’dan örnekler. Akademik Sayfalar, 22(21), 327–336.
75. Yücel, Y. (1987). Kadı Burhaneddin. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
76. Yücel, Y. (1990). Anadolu Beyliklerinde devlet teşkilatı ve toplum hayatı. Belleten, 54(210), 805–824.
77. Zachariadou, E. A. (1983). Trade and crusade: Venetian Crete and the emirates of Menteshe and Aydin, 1300–1415. Istituto Ellenico di Studi Bizantini e Postbizantini di Venezia.