Bin Yıllık Etnokültürel Dönüşümün İzini Sürmek: Diyarbakır/Eğil Mirdâsî Buldukânî Emirleri

Öz

Bu makalede, Eğil bölgesinde sekiz asırdan fazla bir süre idarecilik yapan Mirdâsî Buldukânî Emirlerinin yaşadığı etnokültürel değişim süreci; tarihsel, toplumsal ve dinî faktörler açısından incelenmektedir. Arap asıllı Mirdâsîler, kendilerine mürşit kabul ettikleri Pîr Mansûr’un önderliğinde XI. yüzyılda bu bölgeye yerleşmiş ve burada Deylemî (Zaza) ve Oğuz Türkmen topluluklarla kaynaşarak Eğil Emirliğini kurmuştur. Pîr Mansûr’un torunları olan ümerâ ailesinde Emir Bulduk dönemiyle beraber ön plana çıkan Türk etkisi; Türkmen ailelerle yapılan evlilikler, Akkoyunlu ve Osmanlı hanedanlarıyla kurulan siyasi ittifaklar ve akrabalık bağları sayesinde güçlenmiştir. Bu kültürel dönüşüm coğrafi açıdan da genişleyerek Balkanlar’a kadar ulaşmış; ailenin bir kolu Bosna’da Çengiç Beyleri adıyla tarih sahnesine çıkmıştır. Bulduk Bey’in ismi, bu ismin veriliş tarzı, Eğil beylerinin dil ve kültür açısından çeşitli tercihleri, Hanefî Mâturîdî mezhebini benimsemeleri gibi farklı unsurlar Türk etnik ve kültürel etkisini göstermektedir. Söz konusu dönüşümü ana hatlarıyla ortaya koymayı amaçlayan araştırma, Anadolu’nun kültürel açıdan heterojen yapısına tarihsel bir örnek sunmakta, etnik kimliklerin zaman içinde değişen ve karşılıklı etkileşimlerle şekillenen dinamik yapılar olduğunu vurgulamaktadır. Literatür taraması ve metin/içerik analizi temelinde şekillenen makalede, aileye ait şecere metinlerinden, arşiv kayıtlarından ve folklorik rivayetlerden de istifade edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Eğil
• Pîr Mansûr
• Mirdâsîler
• Türkleşme
• Bulduk
• Çengiç

Tracing a Millennium of Ethno Cultural Change: The Mirdāsī Bulduqānī Emirs of Eğil (Diyarbakır)

Öz

This article examines the ethno cultural transformation of the Mirdāsī Bulduqānī Emirs, who ruled Eğil for over eight centuries, in its historical, social, and religious dimensions. Of Arab origin, the Mirdāsīs settled in the region in the eleventh century under the leadership of Pīr Mansur, their spiritual guide, and established the Emirate of Eğil through interaction with Daylami (Zaza) and Oghuz Turkmen communities. Turkic influence, which became more prominent under Emir Bulduq, a descendant of Pīr Mansur, grew through marriages with Turkmen families and political alliances and kinship ties with the Aq Qoyunlu and Ottoman dynasties. This transformation extended to the Balkans, where a branch of the family settled in Bosnia and became known as the Čengić Beys, a notable family in the region’s history. The name and naming of Bulduq Bey, the emirs’ linguistic and cultural preferences, and their adherence to the Hanafi Maturidi tradition indicate Turkic ethnic and cultural influence. The study offers a historical example of Anatolia’s cultural diversity and highlights the changing nature of ethnic identities shaped by interaction over time. The research draws on literature review and textual/content analysis, supplemented by genealogical texts, archival records, and folkloric narratives.

Anahtar Kelimeler

• Eğil
• Pīr Mansur
• Mirdāsīs
• Turkification
• Bulduq
• Čengić

Kaynakça

1. Adak, A. (2019). Kürtler dil ve edebiyat. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (Ek 2, ss. 131 138). Türkiye Diyanet Vakfı.
2. Ak, A. (2009). Selçuklular döneminde Mâturîdîlik. Yayınevi Yayınları.
3. Ak, M. (2011). Yörük ve Voynuklara dair önemli bir kaynak: Yörük ve Voynuk ahkâm defteri (16 Zilkade 1116/12 Mart 1705 3 Cemâziyelevvel 1147/1 Ekim 1734). Belgeler, (XXXII), 1⁠–⁠56.
4. Akın, B., & Yılmaz, O. (2016). Dede Garkın Ocağı’nın Diyarbakır kolu ve Diyarbakır kolundan alınan iki yeni belge üzerine tarihî ve edebî bir inceleme. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (77), 37 76.
5. Alanoğlu, M. (2017). Osmanlı idârî sistemi içerisinde Palu hükûmeti [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Alanoğlu, M. (2019a). Zaza beylikleri, şeyhler ve İslam. Tarih ve Gelecek Dergisi, 5(3), 792 804.
7. Alanoğlu, M. (2019b). Zazalar. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (Ek 2, ss. 688 690). Türkiye Diyanet Vakfı.
8. Altınbilek, H. R. (2018a). Lügat i Remzî (C. 1). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.

9. Altınbilek, H. R. (2018b). Lügat i Remzî (C. 2). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
10. Armağan, A. L. (1997). XVI. yüzyılda Teke sancağındaki konar göçerlerin demografik durumu üzerine bir araştırma. Tarih Araştırmaları Dergisi, 19(30), 1 35.
11. Arslan, H. (2019). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839 1923) Diyarbakır eyaleti/vilayeti’nin idari teşkilatlanması. İçinde O. Bozan vd. (Ed.), Tanzimat’tan günümüze Diyarbakır (C. 1, ss. 123 155). Manas Yayınları.
12. Artun, E. (2011). Türk halk bilimi (7. bs.). Karahan Yayınları.
13. Avcıoğlu, D. (1984). Türklerin tarihi (C. 5). Tekin Yayınevi.
14. Aydın, N. (2003). Diyarbakır Eğil hükümdarları tarihi. Avesta.
15. Aydın, N. (2011). Diyarbekir ve Mırdasiler tarihi. Avesta.
16. Aykaç, Y. (2020). Kürt mirliklerinde edebî patronaj (1514 1846) [Doktora tezi, Dicle Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. Bağdatlı İsmail Paşa. (t.y.). Hediyyetü’l ârifîn (C. 2). Dâru İhyai’t Türâsi’l Arabî.
18. Bahadıroğlu, Y. (2015). Mısır’a doğru sefer i hümayun. Nesil Yayınları.
19. Baran, İ. (2019). Kürtler İslâmî dönem. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (Ek 2, ss. 128 130). Türkiye Diyanet Vakfı.
20. Barb, H. A. (1857). Geschichtliche Skizze der in der Chronik von Scheref behandelten dreiunddreissig verschiedenen kurdischen Fürstengeschlechter. Kaiserlich Königliche Hof- und Staatsdruckerei.
21. Bardakoğlu, A. (1997). Hanefî mezhebi. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 16, ss. 1 21). Türkiye Diyanet Vakfı.
22. Bašagić, S. R. (1897). Najstariji ferman begova Čengića. Glasnik Zemaljskog Muzeja u Bosni i Hercegovini, (IX), 437 446. (Boşnakça).
23. Biçer, B. (2022). Kürt tarihi. NEÜ Yayınları.
24. Binyazar, A. (2004). Dede Korkut (3. bs.). Yapı Kredi Yayınları Doğan Kardeş.
25. BOA, TD. 1096, Ek, 98 1626.
26. Boran, A., & Erdal, Z. (2011). Diyarbakır’daki Osmanlı dönemi cami ve mescidleri. İçinde İ. Yıldız (Ed.), Medeniyetler mirası Diyarbakır mimarisi (ss. 257 315). T.C. Diyarbakır Valiliği.
27. Bulduk, A. (2004). El Cezîre’nin muhtasar tarihi (M. Öztürk & İ. Yılmazçelik, Ed.). Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
28. Čengić, D. (Ed.). (2024). Čengići: Zbornik radova. Dobra Knjiga. (Boşnakça).
29. Čengić, S. (2024a). Porodica Čengić od dolaska u Bosnu (1524 2024). İçinde D. Čengić (Ed.), Čengići: Zbornik radova (ss. 17⁠–⁠170). Dobra Knjiga. (Boşnakça).
30. Čengić, S. (2024b). Zabilješka sa putovanja u Gornju Mezopotamiju prapostojbinu familije Čengić 7 15. oktobar 2023. İçinde D. Čengić (Ed.), Čengići: Zbornik radova (ss. 397 427). Dobra Knjiga. (Boşnakça).
31. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük (C. 1). Ötüken Neşriyat.
32. Çağlayan, E. (2016a). Şeref Han i Bitlisi’nin “Şerefname” eserine tarihsel bakış. Bakü Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nin Elmi Mecmuası, (25), 319–330.
33. Çağlayan, E. (2016b). Zazalar: Tarih, kültür ve kimlik. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
34. Çakmak, A. (2012). Ulu Cami 19/51 (Diyarbakır Ulu Cami). İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 42, ss. 96 97). Türkiye Diyanet Vakfı.
35. Çevik, A. (2002). XI.-XII. yüzyıllarda Diyar ı Bekr bölgesi tarihi [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
36. Danişmend, İ. H. (1972). İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi (C. 3). Türkiye Yayınevi.
37. Demirtaş, F. (2005). Mirdasi hükümdarları “Palu ve Eğil hükümetleri” ve Çermik beyliği. Sena Ofset.
38. Devellioğlu, F. (1993). Osmanlıca Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Yayınları.
39. Doski, T. (2014). İmam Şâfiî mezhebi ve Kürtler. İçinde Gelenekselci ve modernist paradigmalar kıskacında İmam Şâfiî (ss. 607 622). Araştırma Yayınları.
40. Eker, S. (2008). Türk dili tarihinde bir dilbilimsel temas bölgesi olarak Diyarbakır. İçinde B. Yediyıldız & K. Tomenendal (Ed.), Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Diyarbakır (C. 1, ss. 91 110). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
41. Emecen, F. (1996). Gülbahar Hatun. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 14, ss. 230 231). Türkiye Diyanet Vakfı.
42. Emecen, F. (2009). Selim I. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 36, ss. 407 414). Türkiye Diyanet Vakfı.
43. Erdem, İ., & Paydaş, K. (2015). Akkoyunlular: Aşiret, beylik ve devlet (1403 1502). Yeni Türkiye [Kafkaslar Özel Sayısı II], (72), 501 526.
44. Ergin, M. (1969). Dede Korkut kitabı. Milli Eğitim Bakanlığı Devlet Kitapları.
45. Eröz, M. (1975). Doğu Anadolu’nun Türklüğü. Türk Kültür Yayını.
46. Eröz, M. (1987). Atatürk, milliyetçilik, Doğu Anadolu. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
47. Erpolat, M. S. (2020). Osmanlı Devleti döneminde Eğil sancağı XVI.-XVII. yüzyıllar. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (25), 121 143.
48. Erşahin, S. (2014). Akkoyunlu Kürt ilişkileri. İçinde Tarihte Türkler ve Kürtler sempozyumu (C. 1, ss. 101⁠–⁠124). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
49. Evliya Çelebi. (1314). Evliya Çelebi seyahatnamesi (1. bs., C. 4). İkdam Matbaası.
50. Fekete, L. (1957). Arbeiten der grusinischen Orientalistik auf dem Gebiete der türkischen und persischen Paläographie und die Frage der Formel “Sözümüz”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 7(1), 1 20.
51. Gökalp, Z. (2011). Kürt aşiretleri hakkında sosyolojik tetkikler (3. bs.). Kaynak Yayınları.
52. Gölpınarlı, A. (1941). Yunus ile Âşık Paşa ve Yunus’un Bâtınîliği. Kenan Basımevi.
53. Gördük, Y. E. (2014). Eğil Emirliği’nin kısa tarihçesi ve Eğil emirlerine ait şecere metninin tercümesi. OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (35), 89 120.
54. Gördük, Y. E. (2025a). Diyarbakır Eğil bölgesinden Bosna’ya uzanan beş asırlık serüven: Çengiç (Čengić) beyleri. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(2), 116 161.
55. Gördük, Y. E. (2025b). Eğil Mirdâsî Buldukânî beyleri: Tarihî seyrin dönüm noktaları ve günümüze ulaşan şecere metinleri üzerine. İçinde O. Bozan, A. Yaz, & A. Ertekin (Ed.), Peygamberler, krallar ve beyler diyarı Eğil (ss. 155 209). Çizgi Kitabevi.
56. Günay, S. (1995). II. Abdülhamid devrinin son yıllarında Güneydoğu Anadolu ile Kuzey Irak’ta aşiret mücadeleleri ve Milli aşireti reisi İbrahim Paşa. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (2), 103 132.
57. Hoca Sadettin Efendi. (1979). Tacü’t tevarih (1. bs., C. 4). Kültür Bakanlığı Yayınları.
58. İbn Hallikân. (t.y.). Vefeyâtü’l aʻyân ve enbâu ebnâi’z zeman (C. 2). Dâru Sâdır.
59. İbn Nazîf el Hamevî. (t.y.). Et Târîḫu’l Manṣûrî. Matbaatu’l Hicâz.
60. İbnü’l Adîm. (1996). Zübdetü’l Haleb fî târîhi Haleb. Dâru’l Kütübi’l İlmiyye.
61. İnalcık, H. (2003). Mehmed II. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 28, ss. 395 407). Türkiye Diyanet Vakfı.
62. Kaçmaz, Ö. (2006). Tacu’l Ârifîn Seyyid Ebu’l Vefâ’nın tarihsel yaşamı, Vefâîlik hareketinin (tarikatının) Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılışında ve Osmanlı beyliğinin kuruluşundaki önemi ve Ebu’l Vefâ menâkıb nâmesi’nin edisyon kritik metni [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
63. Kaplan, D. (2019). Kürtler Şiîlik ve Alevîlik. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (Ek 2, s. 130). Türkiye Diyanet Vakfı.
64. Karabulut, S. (2013). Zazalar: Tarihi, kültürel ve sosyal yapı. Altın Kalem Yayınları.
65. Karabulut, S. (2023). Pir Mansur bin Hasan’ul A’rec (XI XII. yüzyıllar arası) mutasavvıf Diyarbakır. İçinde İ. Baz (Ed.), Şark ulemâsı (C. 5, ss. 465 476). İlahiyat Yayınları.
66. Karakaya Stump, A. (2015). Vefailik, Bektaşilik, Kızılbaşlık. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
67. Koca, S. (2008). Sultan Melikşâh’ın Güney Doğu Anadolu politikası: Diyâr ı Bekr bölgesinin fethi ve Türkleştirilmesi. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (9), 381 414.
68. Kodaman, B. (1987). Osmanlı devrinde Doğu Anadolu’nun idari durumu. Belgelerle Türk Tarihi Dergisi: Dün Bugün Yarın, (25), 31 37.
69. Köprülü, F. (1976). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar (3. bs.). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
70. Kreşevlâkoviç, H. (1960). Çengiç beyleri: Osmanlı devrinde Bosna Hersek feodalizmi hakkında bir etüd (M. T. Gökbilgin, Ed.; İ. Eren, Çev.). Şehir Matbaası. (Orijinal eser 1959’da yayımlanmıştır).
71. Küçükaşçı, M. S. (2009). Seyyid. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 37, ss. 40 43). Türkiye Diyanet Vakfı.
72. Lane Poole, S. (1894). The Mohammadan dynasties. Archibald Constable and Company.
73. Merçil, E. (2020). Mirdâsîler. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 30, ss. 149 151). Türkiye Diyanet Vakfı.
74. Minorsky, V. (1939). “Soyurghal” of Qasim b. Jahangir Aq qoyunlu (903/1498). Bulletin of the School of Oriental Studies, 9(4), 927 960.
75. Muhammed Emin Zeki Beg. (2018). Kürtler ve Kürdistan tarihi (S. Çevik, Ed.; M. A. Avnî & V. İnce vd., Çev.; 11. bs.). Nûbihar. (Orijinal eser Kürtçe yazılmıştır; Arapça çevirisi 1936’da yayımlanmıştır).
76. Nizâmü’l Mülk. (2009). Siyasetname (M. T. Ayar, Çev.; 5. bs.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eser Farsça olarak yaklaşık 1091–1092 yıllarında yazılmıştır).
77. Ocak, A. (2002). Selçukluların dinî siyaseti (1040 1092). Tarih ve Tabiat Vakfı.
78. Ocak, A. Y. (1991). Babaîlik. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 4, ss. 373 374). Türkiye Diyanet Vakfı.
79. Ocak, A. Y. (1994). Ebü’l Vefâ el Bağdâdî. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 10, ss. 347 348). Türkiye Diyanet Vakfı.
80. Oğuzoğlu, Y. (2015). Akkoyunlu hizmetinden Osmanlı bayraktarlığına: Balkanlara kök salan Çengiç bey ailesi. İçinde M. Esen (Ed.), Bosna’dan Bursa’ya Çengiç beyleri (1. bs., ss. 14 16). Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kent Müzesi Bursa Araştırmaları Merkezi.
81. Özaydın, A. (2009). Salih b. Mirdâs. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 36, s. 41). Türkiye Diyanet Vakfı.
82. Özdemir, A. R. (2014). Kayıp Türkler (5. bs.). Kripto.
83. Özgüdenli, O. G. (2010). Şeref Han. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 38, ss. 548 550). Türkiye Diyanet Vakfı.
84. Özgüdenli, O. G. (2024). Sultan Tuğrul Bey’in Bizans İmparatoru’na bilinmeyen bir mektubu. İçinde XIX. Türk Tarih Kongresi 3 7 Ekim 2022/Ankara kongreye sunulan bildiriler (C. 2, ss. 17 43).
85. Parlatır, İ. vd. (1998). Türkçe sözlük (C. 1). Türk Dil Kurumu.
86. Paydaş, K. (2004). Ak Koyunlu Ahmet Bey ve onun Osmanlı idari sistemini Ak Koyunlu Devleti’nde uygulama çabası. Tarih Araştırmaları Dergisi, 23(36), 205 212.
87. Paydaş, K. (2019). Ak Koyunlu Devleti’nde siyasi evlilikler ve sarayda hatunların konumu. İçinde B. Kocaoğlu (Ed.), Tarih yolunda bir ömür: Prof. Dr. İsmail Özçelik’e armağan (ss. 413 428). Berikan Yayınevi.
88. Saito, K. (2018). 16. ve 17. yüzyıllar Doğu ve Güneydoğu Anadolusu’nda timarların çeşitli biçimleri: Farklı uygulamalara tek isim koymak. Osmanlı Araştırmaları, (51), 63 113.
89. Sakaoğlu, N. (2015). Bu mülkün kadın sultanları. Alfa.
90. Sevim, A. (2000). Anadolu’nun fethi: Selçuklular dönemi (Genişletilmiş 3. bs.). Türk Tarih Kurumu.
91. Sıbt İbnü’l Cevzî. (2013a). Mir’âtü’z zemân fî tevârîhi’l a‘yân (C. 18). Dârü’r Risâleti’l Âlemiyye.
92. Sıbt İbnü’l Cevzî. (2013b). Mir’âtü’z zemân fî tevârîhi’l a‘yân (C. 21). Dârü’r Risâleti’l Âlemiyye.
93. Sönmez, V. (2017). Şerefhan el Bitlisi ve Şerefnamesi. İçinde Sahn ı Semân’dan Dârulfünûn’a Osmanlı’da ilim ve fikir dünyası (âlimler, müesseseler ve fikrî eserler) (ss. 213 223). Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.
94. Süleyman Sabri Paşa. (1982). Van tarihi ve Kürt Türkleri hakkında incelemeler. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
95. Sümer, F. (2012a). Tuğrul Bey. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 41, ss. 344 346). Türkiye Diyanet Vakfı.
96. Sümer, F. (2012b). Uzun Hasan. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 42, ss. 261 264). Türkiye Diyanet Vakfı.
97. Sykes, M. (1915). The Caliphs’ last heritage: A short history of the Turkish empire. Macmillan and Co.
98. Şahin, H. (2012). Vefâiyye. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 42, ss. 600 603). Türkiye Diyanet Vakfı.
99. Şahin, H. (2018). Dervişler ve sufi çevreler: Klasik çağ Osmanlı toplumunda tasavvufi şahsiyetler (3. bs.). Kitap Yayınevi.
100. Şahin, K. (1994). Edebâli. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 10, ss. 393 394). Türkiye Diyanet Vakfı.
101. Şanda, M. N. (2024). Urfa sancağı ve çevresinde aşiretler (XVIII ve XIX. yüzyıllar). Serüven Yayınevi.
102. Şeref Han. (1971). Şerefname: Kürt tarihi (M. E. Bozarslan, Çev.). Ant Yayınları. (Orijinal eser Farsça olarak 1597’de yayımlanmıştır).
103. Şeref Hân. (2016). Terceme i tevârîh i Şeref Hân (Şem’î, Çev.; A. Oktay, Ed.). Nûbihar. (Orijinal eser Farsça olarak 1597’de yazılmıştır; Osmanlı Türkçesi çevirisi 1682’de tamamlanmıştır).
104. Şeref Hân el Bidlîsî. (t.y.). Şerefnâme (C. 1; M. A. Avnî, Çev.; Y. el Haşşâb, Ed.). Dâru İhyâi’l Kütübi’l Arabiyye. (Orijinal eser Farsça olarak 1597’de yazılmıştır).
105. Şeref Xan. (2023). Tewarîxê qedîmê Kurdistan (Mela Mehmûdê Bazîdî, Çev.; Seîd Derêşî, Ed.). Nûbihar. (Orijinal eser Farsça olarak 1597’de yazılmıştır; Kürtçe çevirisi 1858’de tamamlanmıştır).
106. Şeşen, R. (1993). Cezîre. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 7, ss. 509 511). Türkiye Diyanet Vakfı.
107. Tihrânî, E. B. (2014). Kitab ı Diyarbekriyye (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu. (Orijinal eser Farsça olarak 1470–1471 yıllarında yazılmaya başlanmıştır).
108. Toraman, Ö. (2010). Tanzimat’ın yurtluk ocaklık ve hükümet sancaklarda uygulanması (1839 1864) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
109. Tufantöz, A. (2004). Mervânîler. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 29, ss. 230 232). Türkiye Diyanet Vakfı.
110. Turan, A. (1991). Türk kültürü araştırmaları: Doğu ve Güneydoğu Anadolu (C. 2). Milli Folklor Yayınları.
111. Türkay, C. (2001). Başbakanlık Arşivi belgeleri’ne göre Osmanlı İmparatorluğu’nda oymak, aşiret ve cemaatlar. İşaret Yayınları.
112. Türktaş, M. M. (2019). Türklerde ad verme ile ilgili bazı tespitler. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 7(17), 34 44.
113. Umumi nüfus tahriri fasikül I (mufassal neticeler icmal tabloları) 28 Teşrinievvel 1927. (1929). Türkiye Cümhuriyeti Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü.
114. Ülkütaşır, M. Ş. (1938). Türklerde ad vermek âdetleri. Halk Bilgisi Haberleri, 7(81), 193 199.
115. Ünal, M. A. (1992). XVI. yüzyılda Palu hükümeti. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (7), 241 265.
116. Ünal, M. A. (2004). Diyarbekir’de Osmanlı hâkimiyetinin ve Diyarbekir Beyliği’nin kurulması. İçinde I. Uluslararası Oğuzlar’dan Osmanlı’ya Diyarbakır sempozyumu bildirileri (ss. 567 573). Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayınları.
117. Vâkıdî, E. A. M. b. Ö. b. V. el-. (1997). Fütûhu’ş Şam (C. 2). Dâru’l Kütübi’l İlmiyye.
118. Woods, J. E. (1993). Akkoyunlular: Aşiret, konfederasyon, imparatorluk: 15. yüzyıl Türk İran siyaseti üzerine bir inceleme (S. Özbudun, Çev.; 1. bs.). Milliyet Yayınları. (Orijinal eser İngilizce olarak 1976’da The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire: A Study in 15th/9th Century Turko Iranian Politics adıyla yayımlanmıştır).
119. Yalgın, E. (2016). Dersim’in gizemli tarihi 1: Şeyh Dilo Belincan’ın (Berxécan) şeceresi ve Kürt aşiretleri. Fam Yayınları.
120. Yazıcı, T. (1994). Deylem. İçinde TDV İslâm ansiklopedisi (C. 9, ss. 263 265). Türkiye Diyanet Vakfı.
121. Yıldız, İ. (2012). Eğil’in kültürel mirası (2. bs.). Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayınları.