19. Yüzyılda Astronomi–İlm-i Nücûm Ayrımının Dönüşümü

Öz

Bu makale, 19. yüzyıl Osmanlı entelektüel dünyasında astronomi ile ilm-i nücûm arasında belirginleşen ayrışma sürecini incelemektedir. Klasik dönemde yıldız hareketlerinin hesaplanması ile bu hareketlerin yorumlanması aynı bilgi bütünlüğü içerisinde değerlendirilmiştir. Astronomi ile ilm-i nücûm arasında teorik bir farklılık bulunmakla birlikte, bu iki alan uzun süre birbirini tamamlayan ve karşılıklı ilişki içerisinde varlığını sürdüren bilgi sahaları olarak kabul edilmiştir. Ancak 19. yüzyılda göksel bilginin sınıflandırılma biçiminde önemli değişimler meydana gelmiştir. Astronomi, ölçüm, gözlem ve matematiksel hesaplamaya dayalı bir disiplin olarak yeniden tanımlanırken, ilm-i nücûmun epistemolojik ve kurumsal konumu farklı bir çerçevede değerlendirilmiştir. Bu süreç yalnızca kurumsal gelişmelerin sonucu olmayıp, aynı zamanda bilginin meşruiyet ölçütlerinin ve bilgi tasniflerinin yeniden şekillenmesiyle de yakından ilişkilidir. Çalışmada göksel bilginin yeniden sınıflandırılması, astronominin kurumsal görünürlüğünün artması ve ilm-i nücûmun statüsündeki değişim birlikte ele alınmıştır. Bu doğrultuda 19. yüzyılda ortaya çıkan astronomi–ilm-i nücûm ayrımı, entelektüel ve kurumsal bağlamı içerisinde değerlendirilmiştir. Makale ayrıca ilm-i nücûmun saray çevresindeki ve toplumsal hayattaki işlevlerinde meydana gelen dönüşümü incelemektedir. Araştırmada Osmanlı bilim literatürü, ansiklopedi maddeleri ve modern akademik çalışmalar karşılaştırmalı tarihsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, astronomi ile ilm-i nücûm arasındaki ayrışmanın yalnızca teknik veya kurumsal bir farklılaşma olmadığını; hesap ile yorumun epistemolojik olarak birbirinden ayrılmasıyla ilişkili daha kapsamlı bir bilgi dönüşümünün parçası olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelimeler:

Anahtar Kelimeler

• 19. yüzyıl Osmanlı Devleti
• astronomi
• ilm-i nücûm
• bilgi tasnifi
• entelektüel tarih
• göksel bilgi
• modernleşme.

The Transformation of the Astronomy–ʿIlm al-Nujūm Distinction in the Nineteenth-Century Ottoman Empire

Öz

This article examines the emergence of a clearer distinction between astronomy and ʿilm al-nujūm in the intellectual landscape of the nineteenth-century Ottoman Empire. In the classical period, the calculation of celestial motions and their interpretation were generally regarded as components of a unified body of knowledge. Although a theoretical distinction existed between astronomy and ʿilm al-nujūm, the two fields were long considered complementary domains that maintained a close epistemological relationship. During the nineteenth century, however, significant changes occurred in the classification of celestial knowledge. Astronomy came to be redefined as a discipline grounded in measurement, observation, and mathematical calculation, whereas the epistemological and institutional position of ʿilm al-nujūm was reconsidered within a different framework. This transformation was not merely the result of institutional developments; it was also closely associated with changing criteria of legitimacy and new forms of knowledge classification. The article explores the reclassification of celestial knowledge, the increasing institutional visibility of astronomy, and the changing status of ʿilm al-nujūm. By situating these developments within their intellectual and institutional contexts, it analyzes the emergence of a more pronounced distinction between the two fields in the nineteenth century. Particular attention is given to the transformation of the functions of ʿilm al-nujūm in both courtly and social settings. Drawing on Ottoman scientific literature, encyclopedic entries, and modern scholarship, the study employs a comparative historical approach. The findings indicate that the separation between astronomy and ʿilm al-nujūm was not simply a technical or institutional differentiation. Rather, it constituted part of a broader epistemological transformation in which calculation and interpretation increasingly came to be understood as distinct modes of knowledge production.

Anahtar Kelimeler

• Nineteenth-Century Ottoman Empire
• astronomy
• ʿilm al-nujūm
• classification of knowledge
• intellectual history
• celestial knowledge
• modernization.

Kaynakça

1. Aydüz, S. (2004). Osmanlı astronomi müesseseleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2(4), 411–454.
2. Aydüz, S. (2006). Osmanlı Devleti'nde müneccimbaşılık müessesesi. Belleten, 70(257), 167–264. https://doi.org/10.37879/belleten.2006.167
3. Bilgin, N. (2021). Osmanlı Devleti'nde Mekteb-i Harbiye. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(5), 133–154.
4. Cevdet Paşa, A. (2019). Tezâkir (I–IV) (C. Baysun, Ed.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. Coşkun, C. (2022). İslam düşünce geleneği bağlamında metafiziğin çeperi olarak bilim. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (41), 278–312.
6. Çelebi, İ. (2013). Zâyîrçe. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 44, ss. 160–162). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
7. Fehd, T. (2000a). İlm-i ahkâm-ı nücûm. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 22, ss. 124–126). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Fehd, T. (2000b). İlm-i felek. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 22, ss. 126–127). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Fettahoğlu, K. (2001). Rasathane-i Âmire. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34, ss. 301–303). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. İhsanoğlu, E. (1995). Osmanlı bilim tarihi konusundaki araştırmalar hakkındaki bazı notlar. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 1, 47–68.
11. İhsanoğlu, E. (2004). Science, technology and learning in the Ottoman Empire: Western influence, local institutions, and the transfer of knowledge. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003554042
12. Kars, R., & Çelen, S. (2023). Müneccimbaşı Mehmet Çelebi'nin “Usûl-i Ahkâm-ı Sâl-i Âlem” adlı eseri hakkında bir değerlendirme. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(1), 372–376.
13. Özdemir, S. (2021). Osmanlı astronomisinde tutulma hesapları ve gözlem (1800–1922) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
14. Pattabanoğlu, F. (2022). 17–19. yüzyıl Osmanlı dönemi ilim tasniflerinde astronominin yeri ve gelişiminin seyri. TYB Akademi, (36), 11–42.
15. Uymaz, T. (2014). 16. yüzyılda Osmanlılarda astronomi bilimi. Dört Öge, (5), 73–82