Siyasi modernləşmə: nəzəri modellər, mərhələlər və müqayisəli perspektivlər

Öz

Məqalədə siyasi modernləşmənin əsas nəzəri modelləri və onların müxtəlif ölkələrin inkişaf təcrübəsində təzahür formaları təhlil edilir. Tədqiqatda siyasi modernləşmənin mərhələləri ilə onun institusional və siyasi nəticələri arasında qarşılıqlı əlaqə araşdırılır. Müxtəlif ölkələrin tarixi və siyasi inkişaf xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla iqtisadi və siyasi islahatların həyata keçirilməsi modelləri müqayisəli şəkildə qiymətləndirilir. Xüsusi diqqət klassik xətti, dövri, dialektik və sürətləndirilmiş modernləşmə modellərinə yönəldilir, onların üstün və məhdud cəhətləri müəyyənləşdirilir. Eyni zamanda siyasi modernləşmənin demokratikləşmə, liberallaşma, siyasi sabitlik və institusional transformasiya ilə əlaqələri nəzərdən keçirilir. Məqalədə siyasi modernləşmə sahəsində formalaşmış mühüm nəzəri yanaşmalar və konsepsiyalar sistemləşdirilir, onların müasir siyasi proseslərin izahındakı rolu göstərilir. Aparılan müqayisəli təhlil siyasi modernləşmənin vahid model əsasında deyil, müxtəlif tarixi, sosial və siyasi şərtlərin təsiri altında fərqli inkişaf trayektoriyaları üzrə reallaşdığını göstərir.

Anahtar Kelimeler

• siyasi modernləşmə
• müqayisəli təhlil
• modernləşmə modelləri
• avtoritarlıq
• bazar iqtisadiyyatı
• siyasi hakimiyyət

Political Modernization: Theoretical Models, Stages, and Comparative Perspectives

Öz

This article examines the principal theoretical models of political modernization and their manifestations in the development trajectories of different countries. Particular attention is paid to the relationship between the stages of political modernization and their institutional and political outcomes. Drawing on a comparative perspective, the study evaluates various patterns of political and economic reform while considering the historical and political specificities of individual states. The analysis focuses on the classical linear, cyclical, dialectical, and accelerated models of modernization, identifying their distinctive features, strengths, and limitations. The article further explores the connections between political modernization, democratization, liberalization, political stability, and institutional transformation. Major theoretical approaches and conceptual frameworks developed within the modernization literature are reviewed and systematized in order to assess their explanatory value for contemporary political processes. The findings suggest that political modernization does not follow a single universal trajectory; rather, it evolves through diverse pathways shaped by historical legacies, social structures, political institutions, and broader developmental conditions.

Anahtar Kelimeler

• political modernization
• comparative analysis
• modernization models
• authoritarianism
• market economy
• political power

Kaynakça

1. Chang, K.-S. (2012). South Korea under compressed modernity: Familian political economy in transition. Politische Vierteljahresschrift, 97–108.
2. Dahrendorf, R. (1990). The modern social conflict: An essay on the politics of liberty. University of California Press.
3. Hayek, F. A. (1991). Doroga k rabstvu. Novyi mir, (7), 216–231. (In Russian).
4. Kozyrev, G. I. (1999). Konfliktologiia. Sotsial'nye konflikty v obshchestvennoi zhizni. Sotsial'no-gumanitarnye znaniia, (1), 61–74. (In Russian).
5. Kratkii slovar' po sotsiologii. (1989). Politizdat. (In Russian).
6. Larsen, S. U. (1999). Analyzing transitions to democracy. Comparative Politics, 92–105.
7. Linz, J. H. (1973). The future of an authoritarian situation or the institutionalization of an authoritarian regime: The case of Brazil. In Origins, policies and future (pp. 233–235). Yale University Press.
8. Lukich, R. (1985). Osnovy sotsiologii. Belgrad. (In Russian).

9. Mannheim, J. B., & Rich, R. K. (1997). Politologiia. Metody issledovaniia (Trans. from English). Ves' Mir. (In Russian).
10. Mokshin, V. K. (2010a). Politologiia. Akademicheskii Proekt. (In Russian).
11. Mokshin, V. K. (2010b). Transformatsiia politicheskikh rezhimov vostochno-evropeiskikh stran vo vtoroi polovine XX veka. Akademicheskii Proekt. (In Russian).
12. O'Donnell, G. (1994). Delegativnaia demokratiia. Predely vlasti, (2–3), 52–69. (In Russian).
13. Przeworski, A. (1993). Perekhody k demokratii. Put', (3), 40–54. (In Russian).
14. Toffler, A. (1992). Problema vlasti na poroge XXI veka. Svobodnaia mysl', (2), 14–29. (In Russian).