20. Yüzyılın Başlarında Artvin: N. N. Şavrov’un Gezi Notları Üzerine Bir İnceleme

Öz

1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra 1917 yılına kadar Çarlık Rusyası yönetiminde kalan Artvin hakkında Türkiye’de çeşitli çalışmalar yapılmış olmakla birlikte, yeni kaynaklar ve veriler ışığında konunun yeniden değerlendirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu döneme ait Rus kaynaklarından biri de uzun yıllar Tiflis’te memur olarak görev yapan Rus bilim insanı ve yazarı Nikolay Nikolayeviç Şavrov’un 1908 yılının sonbaharında Artvin’e gerçekleştirdiği seyahate ilişkin kaleme aldığı gezi notlarıdır. Söz konusu notlarda Artvin’in yüz ölçümü, nüfusu, şehir dokusu, mimarisi, camileri, kiliseleri, doğal çevresi, yer altı kaynakları, halkın etnik yapısı, yaşam tarzı ile bazı gelenek ve görenekleri hakkında dikkat çekici bilgiler yer almaktadır. Gezi notunda ayrıca Artvin’in genel görünümünü yansıtan bir siyah-beyaz fotoğraf da bulunmaktadır. Bu çalışmada, N. N. Şavrov’un gözlemleri esas alınarak XX. yüzyılın başlarında Rus yönetimindeki Artvin şehri ve çevresinin sosyal, ekonomik, coğrafi ve kültürel yapısı incelenmiştir. Bunun yanında, Şavrov’dan yaklaşık on dört yıl önce Artvin’i ziyaret eden Gürcü asıllı Rus müfettiş K. Maçavariani’nin yayımladığı gezi notlarıyla karşılaştırmalı değerlendirmeler yapılmış; konu, Osmanlı arşiv belgeleri ile yerli ve yabancı araştırmaların verileri çerçevesinde ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Çarlık Rusyası
• Artvin
• N. N. Şavrov
• seyahat notları

Artvin in the Early Twentieth Century: An Examination of N. N. Shavrov’s Travel Notes

Öz

Although a number of studies have examined Artvin during the period of Tsarist Russian rule between the Russo-Ottoman War of 1877–1878 and the collapse of the Russian Empire in 1917, newly available sources and evidence warrant a reassessment of this era. One of the lesser-known Russian sources on the region is the travel account written by the Russian scholar and author Nikolai Nikolaevich Shavrov following his visit to Artvin in the autumn of 1908. His observations provide valuable information on the physical geography, population structure, urban landscape, architecture, religious buildings, natural environment, mineral resources, ethnic composition, daily life, and local customs of the region. The travel notes also include a photograph depicting the general appearance of Artvin in the early twentieth century. Drawing primarily on Shavrov’s observations, this study examines the social, economic, geographical, and cultural characteristics of Artvin under Russian administration. In addition, Shavrov’s account is compared with the travel notes published by the Georgian-born Russian inspector K. Machavariani, who visited the region approximately fourteen years earlier. The analysis is further supported by Ottoman archival documents as well as relevant Turkish and international scholarship. By bringing together these different sources, the study contributes to a more comprehensive understanding of Artvin’s historical development during the late imperial period.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Tsarist Russia
• Artvin
• N. N. Shavrov
• travel narratives.

Kaynakça

1. Akyüz Orat, J., Oran Arslan, N., & Tanrıverdi, M. (2011). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Kafkas göçleri (1828–1943). Eser Ofset ve Matbaacılık.
2. Atalay, A. (2020). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Artvin vilayetinin siyasi, sosyal ve ekonomik durumu. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 6(10), 311–329.
3. Ateş, E. (2017). Kraliçe Tamara (Tamar) devri (1184–1213) Gürcü dış politikası ve bölgedeki yansımaları. Tarih İncelemeleri Dergisi, 32(2), 363–390.
4. Badem, C. (2010). Çarlık Rusyası yönetiminde Kars vilayeti. Birzamanlar Yayımcılık.
5. Belova, L. I., & Narmaniya, A. M. (2014). Estetika vizual’nogo v tvorchestve S. M. Prokudina-Gorskogo [The aesthetics of the visual in the works of S. M. Prokudin-Gorsky] (in Russian). 193–197. https://dspace.kpfu.ru/xmlui/bitstream/handle/net/30150/viscom2014-193-197.pdf
6. Bryer, A. (2018). Lazlar ve Tzanlar üzerine bazı notlar. OGNİ Skani Nena, 8, 5–23. https://www.academia.edu/37878482
7. Chikobava, A. S. (1967). Kartvel’skie yazyki: Vvedenie [Kartvelian languages: Introduction] (in Russian). İçinde Yazyki narodov SSSR (Cilt 4, ss. 15–20). Nauka.
8. Dedeyev, B., & Balayev, X. (2023). K. Maçavariani’nin gezi notlarına göre XIX. yüzyılın sonlarında Rus yönetimindeki Artvin. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10, 1–33.

9. Dedeyev, B., & Memmedov, A. (2016). Haçlı zihniyetinin tezahürü olarak Gürcülerin Azerbaycan’a ve Doğu Anadolu’ya hücumları (13. yüzyılın başları). İçinde III. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu: Selçuklular ve Haçlılar Sempozyumu (ss. 802–815).
10. Demirel, M. (2009). Artvin ve Batum göçmenleri (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra). Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 40, 317–340.
11. Engin, İ., & Aydınözü, D. (1998). Artvin’in iklim özellikleri. Türk Coğrafya Dergisi, 33, 377–387.
12. Garanina, S. (n.d.). Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorsky (ss. 7–26). https://www.lesjeunesrussisants.fr/histoire/documents/BIOGRAPHIE_PRODOUKINE-GORSKY.pdf
13. Kavkazskii kalendar’ na 1907 god [Caucasian Calendar for 1907] (in Russian). (1906). Tipografiya Kantselyarii Namestnika E. I. V. na Kavkaze.
14. Kavkazskii kalendar’ na 1909 god [Caucasian Calendar for 1909] (in Russian). (1908). Tipografiya Kantselyarii Namestnika E. I. V. na Kavkaze.
15. Kavkazskii kalendar’ na 1910 god [Caucasian Calendar for 1910] (in Russian). (1909). Tipografiya Kantselyarii Namestnika E. I. V. na Kavkaze.
16. Kocabaş, S. (1989). Kuzeyden gelen tehdit: Tarihte Türk-Rus mücadelesi. Vatan Yayınları.
17. Kocaman, S. (2014). Kars ili’nin idari coğrafya analizi. The Journal of Academic Social Science Studies, 29(3), 271–292.
18. Kolyvanova, V. V. (2015). Tsvetnaya imperiya: Prokudin-Gorskii [The colorful empire: Prokudin-Gorsky] (in Russian). RIPOL Klassik. http://www.wdl.org/ru/item/5463/
19. Küçükyıldız, N. (2019). Artvin ve çevresinin yer adları üzerine bir değerlendirme. İçinde N. Yavuz (Ed.), Artvin tarihi araştırmaları-1 (ss. 1–16). Kriter Yayınları.
20. Library of Congress. (2022, August 22). Prokudin-Gorskii Collection. https://www.loc.gov/pictures/resource/prokc.21599/
21. Machavariani, K. (1897). Gorod Artvin, Kutaiskoi gubernii: Putevye ocherki [The town of Artvin in Kutaisi Province: Travel sketches] (in Russian). Sbornik materialov dlya opisaniya mestnostei i plemen Kavkaza, 22(1), 1–53. Nasirov, G. (2013). The Siemens Brothers in Gedabey. Visions of Azerbaijan. http://www.visions.az/en/news/528/32f80a81/
22. Naumova, E. (2019). Tvorchestvo S. M. Prokudina-Gorskogo kak otrazhenie obraza dorevolyutsionnoi Rossii [The work of S. M. Prokudin-Gorsky as a reflection of the image of pre-revolutionary Russia] (in Russian). Al’manakh “Etnodialogi,” 1(57), 120–135.
23. Paşaoğlu, D. (2013). Muhacir Komisyonu Maruzatı’na göre (1877–78) 93 Harbi sonrası muhacir iskânı. History Studies, 5(2), 347–386.
24. Shavrov, N. N. (1909). Poezdka v Artvin [A journey to Artvin] (in Russian). Estestvoznanie i Geografiya, 3, 1–9.
25. Shavrov, N. N. (1990). Novaya ugroza russkomu delu v Zakavkaz’e: Predstoyashchaya rasprodazha Mugani inorodtsam [A new threat to the Russian cause in Transcaucasia: The forthcoming sale of Mugan lands to foreigners] (in Russian). Tıpkı basım.
26. Shavrov, Nikolai Nikolaevich. (n.d.). Shavrov, Nikolai Nikolaevich (in Russian). Retrieved May 29, 2026, from https://ethnomuseum.ru/collections/collectors/shavrov-nikolaj-nikolaevich1/
27. Shavrov, Nikolai Nikolaevich. (n.d.). Shavrov, Nikolai Nikolaevich (in Russian). Retrieved August 26, 2026, from http://www.hrono.ru/biograf/bio_sh/shavrov_nn.html
28. Siemens AG. (n.d.). How our company has developed. Retrieved May 29, 2026, from https://www.siemens.com/cs-cz/company/history-timeline
29. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Dâhiliye Mektubi Kalemi (BOA, DH. MKT.), nr. 1348-82; 1370-9; 1426-69; 1485-8; 1503-33.
30. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Dâhiliye Şifre Kalemi (BOA, DH. ŞFR.), nr. 135-90; 332-34.
31. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Dâhiliye Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu (BOA, DH. TMIK. M.), nr. 16-3; 181-41.
32. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti Tahrirat (BOA, HR. TH.), nr. 63-25.
33. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Maliye Nezareti Emlak-i Emiriye Müdüriyeti (BOA, ML. EEM.), nr. 57-41.
34. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı (BOA, A. MKT. MHM.), nr. 548-36.
35. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Yıldız Esas Evrakı (BOA, Y. EE.), nr. 44-129; 134-36.
36. Tunçel, M. (2007). Artvin. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 33, ss. 420–422). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
37. Turan, R. (2019). Çarlık Rusyası döneminde Batum vilayeti (1878–1914) [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
38. Uçarol, R. (1995). Siyasi tarih (1789–1994). Filiz Kitabevi.
39. World Digital Library. (2015, November 3). Artvin Province. http://www.wdl.org/ru/item/5463/
40. Yapıcı, H. (2012). 93 Harbi sonrasında yaşanan göçler ve neticeleri. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 1, 181–189.
41. Yavuz Özalp, A., Akıncı, H., & Temuçin, S. (2013). Artvin ili arazisinin topografik ve bazı fiziksel özelliklerinin tespiti ve bu özelliklerin arazi örtüsü ile ilişkisinin incelenmesi. AÇÜ Orman Fakültesi Dergisi, 14(2), 292–309.
42. Yücetürk, Z. (2020). 93 Harbi ve sonrasında Artvin. Karadeniz Araştırmaları, 17, 73–95.