Educational Institutions in Nakhchivan from Antiquity to the Medieval Period

Öz

This article examines the historical development of educational institutions in Nakhchivan from antiquity to the medieval period. Based on archaeological findings, archival materials, and historical sources, the study explores the evolution of educational traditions in one of the oldest cultural regions of Azerbaijan. Particular attention is devoted to the early forms of literacy, knowledge transmission, and learning practices reflected in rock inscriptions, archaeological monuments, and religious institutions. The research demonstrates that educational activities in the region developed through successive cultural and religious transformations while preserving important elements of continuity. The study indicates that Zoroastrian religious centers, including fire temples, served not only spiritual functions but also contributed to the transmission of religious and moral knowledge. Following the spread of Islam, educational institutions such as maktabs, kuttabs, and madrasas became central components of intellectual life. These institutions provided instruction in both religious and secular disciplines, including languages, mathematics, astronomy, philosophy, history, and literature. In addition, khanqahs and zawiyas played a complementary role by functioning as centers of learning, manuscript culture, and spiritual education. The findings reveal that by the medieval period Nakhchivan had developed into a significant educational and cultural center within the broader Islamic world. Organized curricula, qualified teachers, educational endowments, and institutional administration demonstrate the existence of a well-established tradition of learning. The article contributes to the historiography of education by highlighting the continuity, diversity, and institutional development of educational structures in Nakhchivan and their contribution to the intellectual history of Azerbaijan and the Caucasus.

Anahtar Kelimeler

• Nakhchivan
• educational institutions
• Zoroastrian education
• Islamic education
• medieval Azerbaijan

Nahçıvan’da Antik Çağdan Orta Çağa Eğitim Kurumları

Öz

Bu çalışma, Nahçıvan’da eğitim kurumlarının antik dönemden Orta Çağ’a kadar uzanan tarihsel gelişimini incelemektedir. Arkeolojik buluntular, yazılı kaynaklar ve arşiv belgeleri temelinde hazırlanan araştırma, Azerbaycan’ın en eski kültür merkezlerinden biri olan Nahçıvan’da eğitim geleneklerinin oluşumu ve dönüşümünü ele almaktadır. Kayaüstü tasvirler, yazıtlar ve çeşitli arkeolojik kalıntılar, bölgede bilgi aktarımı ve öğrenme kültürünün erken dönemlerden itibaren varlık gösterdiğine işaret etmektedir. Çalışma, eğitim faaliyetlerinin farklı tarihsel süreçlerde meydana gelen dinî, kültürel ve toplumsal değişimlere uyum sağlayarak geliştiğini ortaya koymaktadır. Araştırma bulguları, Zerdüştlük döneminde faaliyet gösteren ateşgede ve benzeri dinî merkezlerin yalnızca ibadet mekânları olmadığını, aynı zamanda dinî ve ahlaki bilginin aktarıldığı öğretim ortamları olarak da işlev gördüğünü göstermektedir. İslamiyet’in yayılmasının ardından mektepler, küttaplar ve medreseler bölgenin eğitim hayatında belirleyici bir konuma ulaşmıştır. Bu kurumlarda dinî ilimlerin yanı sıra dil, matematik, astronomi, tarih, felsefe ve edebiyat gibi alanlarda da eğitim verilmiştir. Bunun yanında hankâhlar ve zaviyeler, manevî eğitimin yanı sıra bilgi üretimi ve kültürel aktarım süreçlerine katkı sağlayan önemli kurumlar olarak öne çıkmıştır. Elde edilen veriler, Orta Çağ’da Nahçıvan’ın yalnızca bölgesel ölçekte değil, daha geniş İslam dünyası içerisinde de önemli bir eğitim ve kültür merkezi hâline geldiğini göstermektedir. Düzenli müfredatlar, nitelikli müderrisler, vakıf destekli finansman yapıları ve kurumsal organizasyon, bölgede köklü bir eğitim geleneğinin varlığına işaret etmektedir. Çalışma, Nahçıvan’daki eğitim kurumlarının sürekliliğini ve kurumsal gelişimini ortaya koyarak Azerbaycan ve Kafkasya eğitim tarihine ilişkin literatüre katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nahçıvan
• eğitim kurumları
• Zerdüşt eğitimi
• İslam eğitimi
• Orta Çağ Azerbaycanı

Kaynakça

1. Ahmadov, H. (2001). Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Təhsil.
2. ʿAjāʾib al-Dunyā. (2003). ʿAjāʾib al-Dunyā. Nurlan.
3. Aliyev, V. (1992). Gəmiqaya abidələri. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı.
4. Bakuvi, Ə. (1992). Kitab Təlxis əl-Asar. Şur Nəşriyyatı.
5. Bartol'd, V. V. (1966). Sochineniya (Vol. 6). Nauka. (In Russian).
6. Cəfərov, C. (2005). Milli etnik yaddaşın izi ilə. Səda.
7. Farzalı, A. (2005). Noev kovcheg i Gyamigaya-Gobustanskiy alfavit. Poliqraf. (In Russian).
8. Hüseynzadə, Ə. (1960). Naxçıvan mədrəsələrinə dair bir elxani fərmanı. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Məruzələri, 16(12), 1269–1273.

9. Hüseynzadə, R. (2007). Qədim və orta əsrlərdə Azərbaycanda tərbiyə, təhsil və pedaqoji fikir. Nurlar NPM.
10. Mollayev, İ. (1996). Orta əsr Azərbaycan mütəfəkkirlərinin təlim-tərbiyə haqqında fikirləri. Maarif. Naxçıvan Dövlət Arxivi. (n.d.). Fond 713, siyahı 1, iş 2.
11. Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri. (1997). Sabah.
12. Naxçıvan tarixi (Vol. 1). (2013). Əcəmi.
13. Qaralov, Z. (2001). Nəsirəddin Tusinin elmi-pedaqoji irsinin öyrənilməsi haqqında. Azərbaycan Məktəbi, (1).
14. Yəqubi, Ə. (2005). Seçilmiş əsərləri: Azərbaycanda təlim-tərbiyə mədəniyyəti, təhsil və pedaqoji fikir tarixi. Nurlan.