Azerbaycan'dan Amasya'ya Uzanan Tarihi, Manevi Göç Yolu

Öz

Göç olgusu, tarih boyunca toplumsal, kültürel ve siyasi gelişmeleri etkileyen temel unsurlardan biri olmuştur. Özellikle son iki yüzyılda yaşanan siyasi dönüşümler, savaşlar, ekonomik koşullar ve nüfus hareketleri göç süreçlerinin kapsamını genişletmiş ve bu konunun akademik önemini artırmıştır. Araştırmalar, XIX. yüzyılın ikinci yarısında Kafkasya'dan Osmanlı Devleti'ne yoğun göç hareketlerinin gerçekleştiğini göstermektedir. Bu çerçevede Azerbaycanlıların XIX ve XX. yüzyıllarda Osmanlı coğrafyasına, özellikle de tarihî ve kültürel bir merkez olan Amasya'ya yönelen göçleri dikkat çekmektedir. Savaşlar, siyasi gelişmeler, güvenlik kaygıları ve çeşitli toplumsal nedenlerle Amasya'ya yerleşen Azerbaycanlılar, burada millî kimliklerini, kültürel geleneklerini ve manevi değerlerini koruyarak bölgenin sosyal ve kültürel hayatına önemli katkılarda bulunmuşlardır. Bununla birlikte Azerbaycan'dan Anadolu'ya yönelik nüfus hareketlerinin yalnızca son iki yüzyılla sınırlı olmadığı, tarihî kökenlerinin daha erken dönemlere kadar uzandığı görülmektedir. Bu çalışma esas olarak XIX ve XX. yüzyıllarda Azerbaycan'dan Amasya'ya yönelen tarihî ve manevi göç süreçlerini incelemektedir. Araştırmada yerel ve Türkçe kaynaklardan yararlanılarak Azerbaycan ile Amasya arasındaki tarihî, kültürel ve manevi ilişkiler değerlendirilmiş; göç hareketlerinin iki toplum arasındaki etkileşime katkısı ortaya konulmuştur. Günümüzde Amasya'da faaliyet gösteren Azerbaycan diasporası kuruluşları da bu tarihî mirasın yaşatılmasında ve kültürel bağların sürdürülmesinde önemli rol üstlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan
• Güney Kafkasya
• Türkiye
• Amasya
• göç
• diaspora

The Historical and Spiritual Migration Route from Azerbaijan to Amasya

Öz

Migration has been one of the principal forces shaping social, cultural, and political developments throughout human history. In particular, the profound transformations experienced during the nineteenth and twentieth centuries intensified migration processes and increased their significance as a subject of scholarly inquiry. Historical evidence indicates that large-scale population movements occurred from the Caucasus to the Ottoman Empire during this period. Within this broader context, the migration of Azerbaijanis to Ottoman territories, especially to Amasya, a city distinguished by its historical legacy and cultural vitality, represents an important yet insufficiently explored dimension of migration history. Driven by warfare, political pressures, security concerns, and various socio-economic circumstances, Azerbaijani migrants who settled in Amasya succeeded in preserving their cultural identity, linguistic heritage, and spiritual traditions while contributing to the intellectual and cultural life of the region. Their presence played a significant role in the transmission of religious, literary, and educational traditions that strengthened cultural interactions between Azerbaijan and Anatolia. The historical foundations of these connections, however, extend beyond the last two centuries and can be traced back to earlier periods of regional interaction and mobility. This study examines the historical and spiritual dimensions of migration from Azerbaijan to Amasya during the nineteenth and twentieth centuries. Drawing upon Turkish and local sources, it explores the cultural, intellectual, and spiritual links established through migration and evaluates their contribution to the development of enduring connections between the two societies. The findings suggest that migration functioned not only as a demographic phenomenon but also as a medium for the circulation of ideas, religious traditions, and cultural values. Contemporary Azerbaijani diaspora organizations operating in Amasya continue to preserve this historical legacy and contribute to the maintenance of cultural ties between Azerbaijan and Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijan
• South Caucasus
• Türkiye
• Amasya
• migration
• diaspora

Kaynakça

1. Amanoğlu (Guliyev), E. (2018). Azerbaycan Yurt Bilgisi dergisinde Amasyalı Azerbaycanlı mutasavvıfları hakkındakı araştırmalar. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(4), 1–10.
2. Aslan, Q. (2025, January 15). Amasiyadan ayrıldılar, Qars onlara qucaq açdı: Qarlı dağ aşırımlarında yaşanan faciələr. Respublika, 8.
3. Attar, A., & Şimşir, S. (2013). Tarihten günümüze Türkiye’de yaşayan Azerbaycan Türkleri. Berikan Yayınları.
4. Aydın, T. (2019). Amasya tekkeleri (Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Tez.
5. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası. (n.d.). Azərbaycan diasporu: Diaspor təşkilatları (ölkələr üzrə). https://files.preslib.az/projects/diaspora/e1.pdf
6. Azimova, P., & Doğanbaş, M. (2019). Amasya tarihinde Azeriler ve mimari eserleri. Eurasian Art & Humanities Journal, 11, 15–30.
7. Erdemir, A. (2017). XIX. yüzyıl Amasya’sında Nakşi-Halidi mutasavvıf şair Süleyman Mir’atullah Efendi (Mir’at-Nüma) ve manzum bir eseri: Adabu’l-Müeddeb. In Uluslararası Amasya Sempozyumu: Tarih-Dil-Kültür-Edebiyat Bildiriler Kitabı (Cilt 2, ss. 1020–1032).
8. Əsgərova, G., & Məmmədova, S. (2021). Qarabağdan Amasiyaya uzanan poeziya körpüsü. In Ədəbiyyatda Qarabağ mövzusu: Respublika elmi konfransı materialları (ss. 87–90). Qərbi Kaspi Universitetinin Mətbəəsi.

9. Əsgərova, Z. (2021). Türkiyədə Azərbaycan diasporunun formalaşması (XX əsr). Afpoliqraf. Farzali, F. (2012). Seyyid Mir Hamza Nigarinin yaşadığı dönemde Azerbaycanın içtimai-siyasi durumu üzerine. In Qarabağdan Azərbaycana könül körpüsü: I Beynəlxalq Həmzə Nigari Simpoziumu (ss. 65–73). Qafqaz Araşdırmaları İnstitutu Nəşrləri.
10. Galiboğlu, E. (2024). Azerbaycan ve Türkiye’nin Amasya ilindeki zurna-davul ile ilgili benzerlikler ve farklılıklar. Sosyal Bilimler Araştırmaları, 205–221.
11. Gurulkan, K., Çınar, A. O., Genç, Y. İ., & Demirbaş, U. (Haz.). (2012). Osmanlı belgelerinde Kafkas göçleri I. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
12. Hakverdioğlu, M. (2016). Mir Hamza Nigari ve Süfyaniler. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 6(12), 115–137.
13. Hakverdioğlu, M. (2020). Amasya’da Kubalılar, Kuba Medresesi ve Azerbaycan göçmenlerinin Amasya’da edebiyata etkileri. In Tarixi yerlər və abidələr: I Beynəlxalq Quba Simpoziumu Materialları (ss. 87–106). im.print.
14. Karabağ, R. (2022). Mir Hamza Nigârî’nin Azerbaycan’dan Amasya’ya göçen Karakoyunlu ve Karapapak Azerbaycan Türklerinin göç süreçlerine etkisi: Sosyo-tarih perspektifinden bir değerlendirme. Amasya İlahiyat Dergisi, 19, 84–118.
15. Karaca, B. (2017). Teke yöresinden Safevi Devleti’ne göçler. In Geçmişten Günümüze Göç I (ss. 569–585). Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
16. Latifova, E. (2023). 1720–1730’lu yıllarda Osmanlı Devleti’nin Kafkasya siyasetinde Azerbaycan’ın kuzeybatı topraklarının yeri ve rolü. Bilig, 107, 101–125.
17. Mirişova, F. (2024). Azerbaycan’dan Amasya’ya göç ve nedenleri. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları, 14(22), 155–172.
18. Quliyev, Ə. (2014). I Şah Təhmasibin hakimiyyəti dövründə Səfəvi-Osmanlı siyasi münasibətləri ingilisdilli tarixşünaslıqda. Tarix və Onun Problemləri, 2, 353–361.
19. Rıhtım, M., & Xəlilli, F. (2011). Mövlanə İsmayıl Siracəddin Şirvani. CBS.
20. Şehrimiz Amasya. (n.d.). H. Ulutaş, E. Solak, S. Özmen, N. Yaylacı, & O. Korkmaz. Devlet Kitapları.
21. Turabi, A. H. (2017). Seyyid Mir Hamza Nigari ve bestelenmiş ilahileri. In Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı II (ss. 39–50).