Azərbaycanda yaşayan azsaylı xalqların və etnik qrupların mətbəx mədəniyyəti (Etnoqrafik səfərlər zamanı Göygöl, Quba, Xaçmaz, Saatlı və Sabirabad rayonlarında məskunlaşmış Ahıska türklərindən toplanmış çöl materialları əsasında)

Öz

Məqalədə Azərbaycanda yaşayan azsaylı etnik qruplardan biri olan Ahıska türklərinin məskunlaşma tarixi, yayılma arealı və özünəməxsus mətbəx mədəniyyəti etnoqrafik çöl materialları əsasında araşdırılmış, əldə olunan nəticələr təhlil edilmişdir. Oğuz türklərinin bir qolu hesab olunan Ahıska türkləri XI–XII əsrlərdən Mesxetiya–Ahıska bölgəsində məskunlaşmış, elmi mənbələrdə isə “Ahıska”, “Axısxa”, “Məhsəti” və “Mesxeti” türkləri kimi müxtəlif adlarla qeyd edilmişdir. Əsasən oğuz mənşəli olsalar da, dillərində və mədəniyyətlərində qıpçaq türklərinin təsiri aydın müşahidə olunur. Ahıska türkləri Azərbaycana əsasən 1944-cü il deportasiyasından və 1989-cu il Fərqanə hadisələrindən sonra köç etmiş, daha çox Saatlı, Sabirabad, Göygöl, Beyləqan, İmişli, Xaçmaz, Yevlax və Bərdə rayonlarında icmalar şəklində məskunlaşmışlar. Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin 2019-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə əsasən, ölkədə yaşayan türklərin (Ahıska türkləri daxil olmaqla) sayı 38 min nəfərdir. XX əsrdə dəfələrlə deportasiyaya məruz qalmalarına baxmayaraq, Ahıska türkləri etnik kimliklərini, mənəvi dəyərlərini və mətbəx ənənələrini qoruyub saxlamışlar. Onların mətbəxi gündəlik qidalanma ilə yanaşı, toy, nişan, yas və dini bayramlarla bağlı zəngin yemək ənənələrini əhatə edir. Ahıska mətbəxində Anadolu, Qafqaz və Orta Asiya kulinariya ənənələrinin təsiri özünü göstərir. Tədqiqat nəticələri Ahıska türklərinin ənənəvi mətbəx mədəniyyətinin etnik kimliyin, tarixi yaddaşın və mədəni irsin qorunmasında mühüm rol oynadığını göstərir.

Anahtar Kelimeler

• Ahıska türkləri
• deportasiya
• mətbəx mədəniyyəti
• ənənəvi yeməklər
• etnoqrafiya

Culinary Culture of Ethnic Minorities in Azerbaijan: Based on Ethnographic Field Materials Collected from Meskhetian Turks Settled in the Districts of Goygol, Guba, Khachmaz, Saatli, and Sabirabad

Öz

This article examines the settlement history, geographical distribution, and traditional culinary culture of the Meskhetian Turks, one of the ethnic minority communities living in Azerbaijan, on the basis of ethnographic field materials. The findings are discussed within their historical and cultural context. As a branch of the Oghuz Turks, the Meskhetian Turks have inhabited the Meskheti (Akhaltsikhe) region since the eleventh and twelfth centuries. In the scholarly literature, they are referred to by different names, including Ahiska Turks, Akhiska Turks, Meskhetian Turks, and Meskheti Turks. Although they are primarily of Oghuz origin, their language and culture also display noticeable influences from the Kipchak Turks. The Meskhetian Turks migrated to Azerbaijan mainly after the 1944 deportation and the 1989 Fergana events and subsequently settled in communities across the districts of Saatli, Sabirabad, Goygol, Beylagan, Imishli, Khachmaz, Yevlakh, and Barda. According to the 2019 Population Census conducted by the State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, approximately 38,000 Turks, including Meskhetian Turks, reside in the country. Despite repeated deportations throughout the twentieth century, the Meskhetian Turks have preserved their ethnic identity, spiritual values, and culinary traditions. Their cuisine encompasses not only everyday dietary practices but also food traditions associated with weddings, engagements, funerals, and religious festivals. It reflects the combined influences of Anatolian, Caucasian, and Central Asian culinary traditions. The findings indicate that the traditional culinary culture of the Meskhetian Turks constitutes an important component of ethnic identity, historical memory, and the preservation of cultural heritage.

Anahtar Kelimeler

• Meskhetian Turks
• deportation
• culinary culture
• traditional dishes
• ethnography

Kaynakça

1. Arslan, A. (1997). I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele Döneminde Ahıska-Ahılkelek (1914–1921). Kafkas Araştırmaları Dergisi, 3, 93–115.
2. Aydıngün, A. (2002). Creating, recreating and redefining ethnic identity: Ahıska/Meskhetian Turks in Soviet and post-Soviet contexts. Central Asian Survey, 21(2), 185–197.
3. Hacılı, A. (1992). Qəribəm bu vətəndə: Axısxa türklərinin etnik-mədəniyyəti. Gənclik.
4. Hacılı, A. (2009). Ahıska türklərinin mətbəx və geyim kültürü. Vətən Bilgisi, 174–182.
5. Kocaalan, M. L. (2017). Ahıska Türklerine ait yemek kültürünün füzyon mutfağa etkilerinin araştırılması. In Uluslararası Ahıska Türkleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı (Cilt 1, ss. 511–518).
6. Köksal, A. (2007). Bişkek'te yaşayan Ahıska Türklerinin folklorik değerleri ve oyun müzikleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi.
7. Mühitdinov, İ. A. (1989, 12 avqust). “Əfqan” iş istəyir...: Fərqanə hadisələri haqqında müsahibə (Müsahibəni aparan N. Jörayev). Sovet Özbəkistanı, 4.
8. Piriyeva, S. (2006). Ahıska türkləri Azərbaycanda: Tarixi, sosial-mədəni həyatı. Elm.

9. Sümer, F. (1992). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
10. Trever, K. V. (1959). Ocherki po istorii i kul'ture Kavkazskoi Albanii: IV v. do n. e. – VII v. n. e. Izdatel'stvo Akademii Nauk SSSR.
11. Yunusov, A. (2009). Ahıska türkləri: Tarix və müasirlik. ADPU Nəşriyyatı.