Türkiye–Sovyet Rusya İlişkilerinde Ermenistan SSC (Batı Azerbaycan) Toprakları ve Nüfusu (1943–1948)

Öz

Bu çalışma, 1943–1948 yılları arasında Türkiye–Sovyet Rusya ilişkilerinin Ermenistan SSC (Batı Azerbaycan) üzerindeki siyasi ve demografik etkilerini incelemektedir. Araştırmanın amacı, II. Dünya Savaşı'nın son evresi ile savaş sonrası dönemde Sovyet yönetiminin Ermenistan SSC'de uyguladığı yeniden yerleştirme politikalarını Türkiye–Sovyet Rusya ilişkilerinin jeopolitik çerçevesi içinde değerlendirmek ve bu politikaların bölgenin nüfus yapısına yansımalarını ortaya koymaktır. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımı temelinde tarihsel analiz yöntemine dayanmaktadır. Araştırmada arşiv belgeleri, resmî raporlar, akademik monografiler ve istatistiksel veriler karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Bulgular, savaş sonrasında Ermenistan SSC'de uygulanan yeniden yerleştirme politikalarının yalnızca nüfus hareketlerinden ibaret olmadığını, aynı zamanda Sovyetler Birliği'nin güvenlik, sınır ve bölgesel yönetim politikalarıyla ilişkili çok boyutlu bir sürecin parçası olduğunu göstermektedir. Araştırma ayrıca, yurt dışından Ermeni nüfusun Ermenistan SSC'ye yerleştirilmesi ile aynı dönemde Azerbaycanlı nüfusun yeniden yerleştirilmesine yönelik uygulamaların eş zamanlı olarak yürütüldüğünü ve bu gelişmelerin bölgenin demografik yapısında önemli değişikliklere yol açtığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak çalışma, savaş sonrası Sovyet nüfus politikalarının Güney Kafkasya'nın siyasi ve demografik dönüşümünü anlamada önemli bir tarihsel çerçeve sunduğunu ve Türkiye–Sovyet Rusya ilişkilerinin bölgesel nüfus politikalarının şekillenmesinde etkili unsurlardan biri olduğunu değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sovyet Rusyası
• Türkiye
• Ermenistan SSC
• Batı Azerbaycan
• yeniden yerleştirme
• demografik dönüşüm

The Territory and Population of the Armenian SSR (Western Azerbaijan) in Turkish–Soviet Russian Relations (1943–1948)

Öz

This study examines the political and demographic impact of Turkish–Soviet Russian relations on the Armenian Soviet Socialist Republic (Western Azerbaijan) between 1943 and 1948. It aims to evaluate Soviet resettlement policies implemented in the Armenian SSR during the final phase of the Second World War and the immediate post-war period within the broader geopolitical context of Turkish–Soviet Russian relations, while assessing their implications for the region's demographic structure. The research employs a qualitative historical approach based on the analysis of archival documents, official reports, academic monographs, and statistical data. The findings indicate that post-war resettlement policies in the Armenian SSR extended beyond population movements and formed part of a broader framework of Soviet security, border, and regional administrative policies. The study further demonstrates that the settlement of Armenians arriving from abroad and the relocation of the Azerbaijani population were implemented concurrently, contributing to significant demographic changes in the region. Overall, the findings suggest that post-war Soviet population policies constituted an important component of the political and demographic transformation of the South Caucasus and that developments in Turkish–Soviet Russian relations played a significant role in shaping these regional population policies.

Anahtar Kelimeler

• Soviet Russia
• Türkiye
• Armenian SSR
• Western Azerbaijan
• resettlement
• demographic transformation

Kaynakça

1. Ablajey, N. N. (2018). Reemigratsionnaya programma SSSR vo vtoroy polovine 1940-kh godov. Vestnik Permskogo Universiteta, 3(42), 116–124. [in Russian].
2. Azerbaycan Tarihi (Vol. 7: 1941–2002). (2008). Elm. Gasıratyan, M. A., Kornienko, R. P., Moiseev, P. P., et al. (1981). SSSR i Turtsiya, 1917–1979. Nauka. [in Russian].
3. İvanov, İ. S. (2002). Oçerki istorii Ministerstva inostrannıh del Rossii, 1802–2002 (Vol. 2). Olma. [in Russian].
4. Khachatryan, K. G. (2003). Sovetsko-turetskie otnosheniya na nachal'nom etape "kholodnoy voyny" i armyanskiy vopros (1945–1949 gg.). Vestnik Rossiysko-Armyanskogo (Slavyanskogo) universiteta, (1), 50–57. [in Russian].
5. Politbyuro TsK RKP(b)-VKP(b). Povestki dlya zasedaniy 1919–1952 (Vol. 3: 1940–1952). (2004). ROSSPEN. [in Russian].
6. Qurbanlı, Ə. C. (2018). Azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən deportasiyası tarixindən (1947–1953-cü illər): Monoqrafiya. Turxan NPB.