Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ile Osmanlı Devleti Arasındaki İlişkilerin Son Dönemi (Kasım 1918–Nisan 1920)

Öz

Azerbaycan devletçilik tarihinde önemli bir yere sahip olan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşu, Güney Kafkasya’da askerî, siyasal ve sosyoekonomik bakımdan son derece karmaşık koşulların yaşandığı bir döneme rastlamıştır. Ülkenin doğusunda hâkimiyet kuran Bolşevik-Taşnak yönetimine karşı mücadele eden Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Hükûmeti, 4 Haziran 1918 tarihli Batum Antlaşması’na dayanarak Osmanlı Hükûmeti’nden askerî yardım talebinde bulunmuştur. Bu talep üzerine Azerbaycan’a gönderilen Türk birlikleri ile yerel gönüllülerden oluşan Kafkas İslam Ordusu, Azerbaycan’ın egemenliğinin ve toprak bütünlüğünün korunmasında, ayrıca genç cumhuriyetin varlığını sürdürebilmesinde belirleyici bir rol üstlenmiştir. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşundan Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasına kadar geçen dönemde Azerbaycan–Osmanlı ilişkileri büyük ölçüde ittifak temelinde gelişmiştir. Ancak 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasıyla birlikte Azerbaycan dış politikasında belirleyici olan Osmanlı yönelimi sona ermiş, savaş sonrasında uluslararası sistemde meydana gelen siyasal dönüşümler iki devlet arasındaki ilişkilerin niteliğini önemli ölçüde etkilemiştir. Bu çalışma, Mondros Mütarekesi sonrasında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkilerde meydana gelen değişimleri, bu değişimlerin nedenlerini ve dönemin başlıca diplomatik gelişmelerini incelemektedir. Araştırma, Başbakanlık Osmanlı Arşivi ile Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arşivi belgeleri, döneme ait süreli yayınlar, hatıratlar ve ilgili bilimsel literatür esas alınarak hazırlanmıştır. Araştırma bulguları, Mondros Mütarekesi’nin Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkileri önemli ölçüde zayıflattığını, ancak iki devlet arasındaki siyasal ve diplomatik bağları tamamen ortadan kaldırmadığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan Halk Cumhuriyeti
• Osmanlı Devleti
• Mondros Mütarekesi
• Azerbaycan–Osmanlı ilişkileri
• diplomatik ilişkiler

The Final Phase of Relations between the Azerbaijan Democratic Republic and the Ottoman Empire (November 1918–April 1920)

Öz

The establishment of the Azerbaijan Democratic Republic, a significant milestone in the history of Azerbaijani statehood, coincided with a period of profound military, political, and socioeconomic instability in the South Caucasus. Confronted with the Bolshevik–Dashnak administration that had established control over the eastern part of the country, the Government of the Azerbaijan Democratic Republic requested military assistance from the Ottoman Government on the basis of the Treaty of Batum of 4 June 1918. In response, the Caucasian Islamic Army, composed of Ottoman troops and local volunteers, played a decisive role in safeguarding Azerbaijan’s sovereignty and territorial integrity while ensuring the survival of the newly established republic. From the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic until the signing of the Armistice of Mudros, relations between Azerbaijan and the Ottoman Empire developed primarily within the framework of a strategic alliance. However, the Armistice of Mudros, signed on 30 October 1918, brought the Ottoman-oriented foreign policy of the Azerbaijan Democratic Republic to an end, while the transformation of the post-war international order substantially altered the character of bilateral relations. This article examines the changes in relations between the Azerbaijan Democratic Republic and the Ottoman Empire following the Armistice of Mudros, examines the factors underlying these changes, and evaluates the principal diplomatic developments of the period. The study is based on documents preserved in the Ottoman Archives and the Azerbaijan Republic State Archives, together with contemporary newspapers, memoirs, and the relevant scholarly literature. The findings demonstrate that although the Armistice of Mudros significantly weakened relations between the Azerbaijan Democratic Republic and the Ottoman Empire, it did not completely sever the political and diplomatic ties between the two states.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijan Democratic Republic
• Ottoman Empire
• Armistice of Mudros
• Azerbaijan–Ottoman relations
• diplomatic relations

Kaynakça

1. Abdurahmanlı, E. (2021). Azerbaycan-Türkiye ilişkileri. Yûnus Emre anısına Türkiye ve Türk dünyası araştırmaları-IX içinde (ss. 437–468). İKSAD Publishing House.
2. ACDA. (t.y.). Fon 894, liste 10, dosya 34 [Arşiv belgesi]. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arşivi.
3. ACDA. (t.y.). Fon 894, liste 10, dosya 150 [Arşiv belgesi]. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arşivi.
4. ACDA. (t.y.). Fon 894, liste 10, dosya 151 [Arşiv belgesi]. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arşivi.
5. ACDA. (t.y.). Fon 970, liste 1, dosya 68 [Arşiv belgesi]. Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arşivi.
6. Ağaoğlu, E. (1999). Osmanlı Devleti–Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti arasındakı ilişkiler. Osmanlı içinde (Cilt 2, ss. 660–664). Yeni Türkiye Yayınları.
7. Ağayev, M. (2008). Kurtuluş Savaşı yıllarında Türkiye-Azerbaycan ilişkileri. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
8. Âtî. (1918, 8 Aralık). Âtî, sayı 330.

9. Âtî. (1918, 11 Aralık). Âtî, sayı 332.
10. Azerbaydjanskaya Demokraticheskaya Respublika: Vneshnya politika (Dokumenty i materiali). (1998). Azerbaydjan.
11. Babacan, H. (2024). The brain of the organization: Talât Pasha. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 11(29), 153–181. https://doi.org/10.17822/omad.1417137
12. BOA, HR. MTV. (t.y.). Hariciye Nezareti Mütenevvia Kısmı, 639/1 [Arşiv belgesi]. Başbakanlık Osmanlı Arşivi.
13. BOA, HR. MTV. (t.y.). Hariciye Nezareti Mütenevvia Kısmı, 639/16 [Arşiv belgesi]. Başbakanlık Osmanlı Arşivi.
14. BOA, HR. SYS. (t.y.). Hariciye Nezareti Siyasi Kısım, 2303/11 [Arşiv belgesi]. Başbakanlık Osmanlı Arşivi.
15. BOA, HR. SYS. (t.y.). Hariciye Nezareti Siyasi Kısım, 2397/6 [Arşiv belgesi]. Başbakanlık Osmanlı Arşivi.
16. Çevikel, Ş. (2023). Resulzade’den İlham Aliyev’e Azerbaycan-Türkiye siyasi ilişkileri üzerine bir değerlendirme. ANASAY, 7(25), 156–171.
17. Diplomaticheskie besedi A. A. Topchibasheva v Stambule: Zapiski chrezvicaynoqo poslannika i polnomochnoqo ministra Azerbaydjanskoy Respubliki 1918–1919 gg. (1994). Erqyun.
18. Dumlugöl, D. (2025). Meşrutiyetin iki dönemi: I ve II. Meşrutiyet Meclis-i Mebusanının yapısal ve işlevsel karşılaştırılması. Academia.edu. https://www.academia.edu/127142468/
19. Həsənli, C. (2009). Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti (1918–1920). Garisma.
20. Həsənli, C. (2013). Tarixi şəxsiyyətin tarixi: Əlimərdan bəy Topçubaşov. Çaşıoğlu.
21. Həsənov, C. (1993). Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində (1918–1920-ci illər). Azərnəşr.
22. İleri. (1919, 29 Ekim). İleri, sayı 648.
23. İleri. (1920, 23 Ocak). İleri, sayı 734.
24. İmanov, V. (2006). Azerbaycan-Osmanlı ilişkileri 1918: Azerbaycan belgelerine göre. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
25. Keskin, M. (1988). Milli Mücadile’de Azerbaycan Cümhuriyyeti’nin Kuva-yi Milliye için nakdi yardım göndermesi. Türk Yurdu, 9(22), 20–23.
26. Medetli, E. (2018). Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin Türkiye ile ilişkileri İran tarihçiliğinde (1918–1921 yılları). XVIII. Türk Tarih Kongresi, 1–5 Ekim içinde (ss. 265–280). Türk Tarih Kurumu.
27. Mehmetzade, M. B. (1991). Milli Azerbaycan hareketi. Azerbaycan Kültür Derneği.
28. Mikail, E. H. (2013). Atatürk dönemi (1919–1938) Türkiye-Azerbaycan ilişkileri. Derin Yayınları.
29. Nəsibli, N. (2011). Azərbaycan Demokratik Respublikasının xarici siyasəti. Qanun.
30. Okur, M. (2017). Bolşevik İhtilali sonrası İngiltere’nin Rusya ve Kafkasya politikası. Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 2(1), 393–416.
31. Pipes, R. (1964). The formation of the Soviet Union: Communism and nationalism, 1917–1923. Harvard University Press.
32. Qafarov, V. (2011). Türkiyə-Rusiya münasibətlərində Azərbaycan məsələsi (1917–1922). Azərnəşr.
33. Qasımlı, M. (2017). I. Dünya Savaşı’ndan sonraki ilk yıllarda İtilaf Devletlerinin Anadolu ve Güney Kafkasya politikası ve Rusya-Türkiye yakınlaşması: Rusya kaynaklarına göre. Yeni Türkiye, 23(93), 1183–1192.
34. Saylan, G. F. (2014). İstanbul’un resmen işgali: 16 Mart 1920. Öneri Dergisi, 11(41), 17–40.
35. Vakit. (1919, 31 Ekim). Vakit, sayı 717.
36. Vakit. (1919, 1 Kasım). Vakit, sayı 718.
37. Vakit. (1920, 19 Ocak). Vakit, sayı 792.
38. Vakit. (1920, 20 Ocak). Vakit, sayı 793.
39. Vakit. (1920, 21 Ocak). Vakit, sayı 794.
40. Vakit. (1920, 28 Ocak). Vakit, sayı 799.
41. Vakit. (1920, 31 Ocak). Vakit, sayı 802.
42. Yıldız, A. (2015). Osmanlı’da yasama yetkisinin dönüşümü. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 10(1), 163–170.