The Historical Development of Arabic Linguistics and the Contribution of Medieval Azerbaijani Scholars

Öz

This study examines the historical development of Arabic linguistics and explores the contribution of medieval Azerbaijani scholars to the discipline. Using historical and descriptive methods, it traces the evolution of Arabic linguistics from its emergence in response to the need to preserve the correct recitation and interpretation of the Holy Qur'an to its establishment as an independent field of scholarship. Particular attention is given to the formation of Arabic grammatical thought, the intellectual influence of the Basran and Kufan schools, and the expansion of linguistic studies into grammar, morphology, lexicography, and philology. The study also examines the scholarly activities of Khaṭīb al-Tabrīzī, al-Zanjānī, and al-Ardabīlī, emphasizing their contributions to grammatical scholarship, philological interpretation, Arabic language teaching, and the preservation of the classical linguistic tradition. The findings indicate that medieval Azerbaijani scholars played an important role not only in transmitting existing linguistic knowledge but also in its systematization and further development. Their scholarly legacy constitutes an integral part of the history of Arabic philology and reflects the broader intellectual heritage of medieval Islamic civilization.

Anahtar Kelimeler

• Arabic linguistics
• Arabic philology
• medieval Azerbaijani scholars
• Khaṭīb al-Tabrīzī; al-Zanjānī

Arap Dil Biliminin Tarihsel Gelişimi ve Orta Çağ Azerbaycanlı Âlimlerin Katkısı

Öz

Bu çalışma, Arap dil biliminin tarihsel gelişimini incelemekte ve Orta Çağ Azerbaycanlı âlimlerin bu disipline yaptıkları katkıları değerlendirmektedir. Tarihsel ve betimleyici yöntemlerin kullanıldığı araştırmada, Arap dil biliminin Kur'ân-ı Kerîm'in doğru okunması ve anlaşılması ihtiyacından doğuşu ile zaman içinde bağımsız bir ilmî disipline dönüşme süreci ele alınmaktadır. Çalışmada Arap gramer düşüncesinin oluşumu, Basra ve Kûfe dil ekollerinin kuramsal katkıları ile dil çalışmalarının gramer, sarf, sözlük bilimi ve filoloji alanlarındaki gelişimi değerlendirilmektedir. Ayrıca Khaṭīb et-Tebrîzî, ez-Zencânî ve el-Erdebîlî'nin ilmî faaliyetleri incelenerek bu âlimlerin Arap grameri, filolojik yorum, Arapça öğretimi ve klasik dil mirasının korunmasına sağladıkları katkılar ortaya konulmaktadır. Araştırma bulguları, Orta Çağ Azerbaycanlı âlimlerin yalnızca mevcut dil bilgisini aktaran kişiler olmadığını, aynı zamanda bu birikimin sistemleştirilmesi ve geliştirilmesinde önemli rol üstlendiklerini göstermektedir. Bu yönüyle onların ilmî mirası, Arap filolojisi tarihinin ayrılmaz bir parçasını oluşturmakta ve Orta Çağ İslam medeniyetinin ortak ilmî birikimini yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap dil bilimi
• Arap filolojisi
• Orta Çağ Azerbaycanlı âlimleri
• Khaṭīb et-Tebrîzî
• ez-Zencânî

Kaynakça

1. Abbas Ḥasan. (1998). Al-Naḥw al-wāfī (Vol. 1). Dār al-Maʿārif. (in Arabic).
2. Al-Suyūṭī, Jalāl al-Dīn ʿAbd al-Raḥmān. (1998). Bughyat al-wuʿāt fī ṭabaqāt al-lughawiyyīn wa-al-nuḥāt (Vols. 1–2). Dār al-Fikr. (in Arabic).
3. Al-Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1993). Al-Mufaṣṣal fī ṣanʿat al-iʿrāb. Dār al-Jīl. (in Arabic).
4. Al-Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1998). Asās al-balāghah (Vol. 1). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. (in Arabic).
5. Al-Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (1999). Al-Namūdhaj fī al-naḥw. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah. (in Arabic).
6. Al-Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ʿUmar. (2009). Al-Kashshāf ʿan ḥaqāʾiq al-tanzīl wa-ʿuyūn al-aqāwīl fī wujūh al-taʾwīl (Vol. 1). Dār al-Maʿrifah. (in Arabic).
7. Al-Ziriklī, Khayr al-Dīn. (2002). Al-Aʿlām: Qāmūs tarājim li-ashhar al-rijāl wa-al-nisāʾ min al-ʿArab wa-al-mustaʿribīn wa-al-mustashriqīn (Vols. 5 & 7). Dār al-ʿIlm li-al-Malāyīn. (in Arabic).
8. Brockelmann, C. (1943). Geschichte der arabischen Litteratur (2nd rev. ed., Vol. 1). E. J. Brill.

9. Hacıyev, V. (2010). Ərəb dilçiliyinin tarixi. Elm və Təhsil.
10. Hüseynov, M. (2006). Ərəb filologiyası tarixi. Maarif.
11. Kərimov, N. (2011). Orta əsr Azərbaycan alimləri və ərəb dili. Elm.