Araştırma Makalesi

Mesnevî-i Ma'nevî'nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma

Cilt: 13 Sayı: 4 2 Eylül 2026
PDF İndir
TR EN

Mesnevî-i Ma'nevî'nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma

Öz

Bu makale, Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî-i Ma'nevî adlı eserinin anlam ve kompozisyon yapısını, Ferîdüddin Attâr'ın İlâhînâmesiyle karşılaştırmalı-tipolojik bir çerçevede incelemektedir. Araştırmanın temel problemi, İlâhînâmede ruhun altı oğulla—nefs, şeytan, akıl, ilim, fakr ve tevhid—ilişkisi üzerinden kurulan altılı irfanî model ile Mesnevînin altı defterinin baskın semantik alanları arasında anlamlı tipolojik ve yapısal paralellikler bulunup bulunmadığını belirlemektir. Çalışmada karşılaştırmalı-tipolojik, yapısal-semantik ve metinlerarası yaklaşımlar birlikte kullanılmakta; defter başlıkları, söylem örgüsü, özellikle III. ve VI. defterlerde belirginleşen yapısal ilişkiler ve defterler arasındaki tematik-semantik paralellikler sistematik biçimde değerlendirilmektedir. Bulgular, Mesnevînin görünürdeki anlatı çeşitliliğinin eserin içsel anlam bütünlüğünü ortadan kaldırmadığını ve altı defterin tek bir temaya indirgenmeksizin farklı fakat birbirini tamamlayan baskın semantik alanlar etrafında okunabileceğini göstermektedir. Bu çerçevede İlâhînâme ile Mesnevî arasındaki ilişki, yalnızca anlatı ve motif aktarımı düzeyinde değil, tematik mimari ve manevî dönüşüm modelleri bakımından da değerlendirilebilir. Makalenin temel katkısı, iki eserin altılı yapıları arasında birebir özdeşlik varsaymak yerine, İlâhînâmedeki altılı irfanî model ile Mesnevînin altı defterinin baskın semantik alanları arasındaki tipolojik paralellikleri karşılaştırmalı bir harita üzerinden ortaya koyması ve bu paralellikleri iki eserin karşılıklı olarak yorumlanmasına imkân veren yapısal ilişkiler şeklinde değerlendirmesidir. Sonuç olarak, nefs'ten tevhide uzanan hareket, Mesnevînin altı defterini farklılaşmış fakat bütünlüklü bir kompozisyon içinde yorumlamak için işlevsel bir sezgisel çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Attār, F. (1989). Ilāhī-nāma (H. Ritter, Ed.). Intishārāt-i Tūs. (Reprint of the 1940 edition). [In Persian].
  2. Attār, F. (1340/1961–1962). Khusraw-nāma (A. Suhaylī Khvānsārī, Ed.). Anjuman-i Millī. [In Persian].
  3. Attār, F. N. (1376/1997). Mazhar al-ʿajāʾib va Mazhar al-asrār. Intishārāt-i Sanāʾī. [In Persian].
  4. Furūzānfar, B. (1334/1955). Maʾākhidh-i qiṣaṣ va tamthīlāt-i Mathnawī. Dānishgāh-i Tihrān. [In Persian].
  5. Furūzānfar, B. (1334/1955). Aḥādīth-i Mathnawī: Mushtamil bar mavāridī kih Mawlānā dar Mathnawī az aḥādīth istifādah kardah ast bā dhikr-i vujūh-i rivāyat va maʾākhidh-i ānhā. Dānishgāh-i Tihrān. [In Persian].
  6. Furūzānfar, B. (1366/1987). Zindagānī-yi Mawlānā Jalāl al-Dīn Muḥammad, mashhūr bih Mawlawī. Zavvār. [In Persian].
  7. Furūzānfar, B. (1339–1340/1960–1961). Sharḥ-i aḥvāl va naqd va taḥlīl-i āthār-i Shaykh Farīd al-Dīn Muḥammad ʿAṭṭār-i Nīshābūrī. Chapkhāna-yi Dānishgāh-i Tihrān. [In Persian].
  8. Furūzānfar, B. (1333/1954–1955). Maʾākhiz-i qiṣaṣ va tamthīlāt-i Mathnawī. Dānishgāh-i Tihrān. [In Persian].

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Anadolu Dilleri, Edebiyatı ve Kültürü

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

2 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

29 Mayıs 2026

Kabul Tarihi

29 Ağustos 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 13 Sayı: 4

Kaynak Göster

APA
Alizade, A. (2026). Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 13(4), 1-39. https://izlik.org/JA36LX86JR
AMA
1.Alizade A. Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma. ATDD. 2026;13(4):1-39. https://izlik.org/JA36LX86JR
Chicago
Alizade, Aygün. 2026. “Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13 (4): 1-39. https://izlik.org/JA36LX86JR.
EndNote
Alizade A (01 Eylül 2026) Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13 4 1–39.
IEEE
[1]A. Alizade, “Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma”, ATDD, c. 13, sy 4, ss. 1–39, Eyl. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA36LX86JR
ISNAD
Alizade, Aygün. “Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13/4 (01 Eylül 2026): 1-39. https://izlik.org/JA36LX86JR.
JAMA
1.Alizade A. Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma. ATDD. 2026;13:1–39.
MLA
Alizade, Aygün. “Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, c. 13, sy 4, Eylül 2026, ss. 1-39, https://izlik.org/JA36LX86JR.
Vancouver
1.Aygün Alizade. Mesnevî-i Ma’nevî’nin Anlam Mimarisi: İlâhînâme ile Tipolojik ve Yapısal Bir Karşılaştırma. ATDD [Internet]. 01 Eylül 2026;13(4):1-39. Erişim adresi: https://izlik.org/JA36LX86JR

 

Copyright and Licensing Policy

Academic Journal of History and Idea / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi adopts an open access publishing policy in accordance with the Budapest Open Access Initiative (BOAI).

Copyright in published articles remains with the author(s). By submitting a manuscript, authors retain the copyright to their work and grant the journal the right of first publication. Authors do not transfer ownership of copyright to the journal.

The journal provides immediate and free open access to all published content under the terms of the Creative Commons Attribution–NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC 4.0):
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/

Under the CC BY-NC 4.0 license, users may read, download, copy, distribute, share, reproduce, adapt, translate, and otherwise reuse the published material in any medium or format for non-commercial purposes, provided that appropriate credit is given to the original author(s) and source, a link to the license is provided, and any changes are indicated where applicable.

Any use of the published material for commercial purposes is not permitted under the CC BY-NC 4.0 license.

The authors bear full scientific, ethical, and legal responsibility for the content of their manuscripts. Opinions, interpretations, and claims expressed in published articles are solely those of the author(s) and do not necessarily reflect the views of the editors or the Editorial Board.

The journal does not claim ownership of the copyright in published articles.

© Academic Journal of History and Idea / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi (ATDD). Individual articles are licensed under the CC BY-NC 4.0 license.

 

download?token=eyJhdXRoX3JvbGVzIjpbXSwiZW5kcG9pbnQiOiJqb3VybmFsIiwib3JpZ2luYWxuYW1lIjoiYnkucG5nIiwicGF0aCI6IjkwMWYvMjY0NS82ZDAyLzZhNzNiZGFhMDQ1YjU3LjY0NjA0OTIwLnBuZyIsImV4cCI6MTc4NTk3MzY5MCwibm9uY2UiOiI2MmM2ODQzMmQxZDY5NzY2ZmI5ZTkxOGQ4MmY4MzdmOSJ9.y4SC5MPockrmqFSBIeba9s6E_Jf6fjC9K-Fn6WAkhGM

         download?token=eyJhdXRoX3JvbGVzIjpbXSwiZW5kcG9pbnQiOiJqb3VybmFsIiwib3JpZ2luYWxuYW1lIjoiaW1hZ2UucG5nIiwicGF0aCI6ImM1NTQvZmM4OS8yMmIxLzZhNzNiZTM1OGFmMDk5LjE5Mzg2NTI0LnBuZyIsImV4cCI6MTc4NTk3MzgyOSwibm9uY2UiOiJjMTYzMzJlZDA1NzkzOTUyOWE5YWEwMzM0YzNkOWJhOSJ9._tQb_6jWIXbyfAStrBGmJMpaWAJV86U8BAHyYGxkyUU   

Journal Performance & Bibliometric Indicators (2025)

2025 SOBİAD Journal Metrics
Citation Count: 90 • Impact Value: 0.205 • Quartile: Q2

https://atif.sobiad.com/ 

download?token=eyJhdXRoX3JvbGVzIjpbXSwiZW5kcG9pbnQiOiJqb3VybmFsIiwib3JpZ2luYWxuYW1lIjoiUTIucG5nIiwicGF0aCI6IjU4MDMvM2Y2My8wMzJmLzZhNzNjOGRlNTUxMmM4LjMxOTI1MzY0LnBuZyIsImV4cCI6MTc4NTk3NjU1OCwibm9uY2UiOiI5NzA2NTcwYjJjZGVhZmM4ODU2NDljNWJkZjNhNjQ3ZSJ9.S8EaUu-fmZna_dXRXNuK26x6n-V5w3fzzPHpnIYT6-o