İrəvanda azərbaycanlı ədəbi mühiti (XIX–XX əsrin əvvəlləri)

Öz

Xülasə İrəvan şəhəri və onun ətrafında tarixən formalaşmış ədəbi-mədəni mühit Azərbaycan ədəbi prosesinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil etmişdir. Orta əsrlərdən etibarən elm, mədəniyyət və təhsil mərkəzi kimi inkişaf edən İrəvanın ədəbi mühitinin formalaşmasında Təbriz ədəbi ənənəsinin mühüm rolu olmuşdur. Şəhərdə fəaliyyət göstərən erməni aşıq və şairlərinin Azərbaycan dilində yazıb-yaratması İrəvanın ədəbi mühitində dil və yaradıcılıq baxımından qarşılıqlı təsirlərin mövcudluğunu göstərir. 1827-ci ildə İrəvan xanlığının Rusiya qoşunları tərəfindən işğalından sonra şəhərin ədəbi-mədəni həyatında əvvəlki ənənələrin müəyyən müddət davam etdiyi müşahidə olunur. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində “Əkinçi” və “Molla Nəsrəddin” nəşrləri ilə əlaqəli fəaliyyət göstərən müxbirlər, eləcə də İrəvanda nəşr olunan “Lək-Lək” və “Bürhani-həqiqət” məcmuələri şəhərin ədəbi və publisistik mühitinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. 1905–1906-cı və 1918–1920-ci illərdə baş verən kütləvi zorakılıq və qarşıdurmalar İrəvanın ədəbi-mədəni həyatına ciddi təsir göstərmiş və ədəbi mühitin zəifləməsinə səbəb olmuşdur. 1950–1960-cı illərdən etibarən ədəbi-mədəni fəaliyyətin müəyyən dərəcədə bərpa olunmasına baxmayaraq, 1988–1989-cu illərdə İrəvan ədəbi mühitinin nümayəndələrinin şəhəri tərk etməsi bu mühitin davamlılığına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. Məqalədə İrəvanda azərbaycanlı ədəbi mühitinin XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində formalaşması, əsas nümayəndələri, ədəbi fəaliyyət istiqamətləri və tarixi-siyasi proseslərin bu mühitin inkişafına təsiri təhlil edilir.

Anahtar Kelimeler

• İrəvan
• azərbaycanlı ədəbi mühiti
• Azərbaycan ədəbiyyatı
• ədəbi-mədəni mühit
• Lək-Lək

Azerbaijani Literary Environment in Yerevan in the 19th and Early 20th Centuries

Öz

The literary and cultural environment that historically developed in Yerevan and its surrounding areas constituted an important dimension of the Azerbaijani literary tradition. Since the medieval period, Yerevan had developed as a center of scholarship, culture, and education, with the literary tradition of Tabriz playing an important role in the formation of its literary environment. Armenian ashugs and poets active in the city also produced literary works in Azerbaijani, reflecting the linguistic and creative interactions that characterized the city’s literary milieu. Following the occupation of the Yerevan Khanate by Russian forces in 1827, established literary and cultural traditions continued for a certain period. From the late nineteenth to the early twentieth century, correspondents associated with the periodicals Ekinchi and Molla Nasreddin were active in Yerevan, while the periodicals Lak-Lak and Burhani-Hagigat, published in the city, contributed to the development of its literary and journalistic environment. The mass violence and conflicts of 1905–1906 and 1918–1920 had a significant impact on Yerevan’s literary and cultural life and contributed to the weakening of its literary environment. Although literary and cultural activities were partially revived during the 1950s and 1960s, the departure of representatives of Yerevan’s literary environment from the city in 1988–1989 significantly affected the continuity of this milieu. The article analyzes the formation of the Azerbaijani literary environment in Yerevan during the nineteenth and early twentieth centuries, its principal representatives, major areas of literary activity, and the influence of historical and political processes on its development.

Anahtar Kelimeler

• Yerevan
• Azerbaijani literary environment
• Azerbaijani literature
• literary and cultural environment
• Lak-Lak

Kaynakça

1. Abbaslı, İ. (2010). Folklorşünaslıq axtarışları (II cild). Nurlan.
2. Abbaslı, İ. (1977). Azərbaycan folkloru XIX əsr erməni mənbələrində. Elm.
3. Əndəlib Qaracadaği. (2002). Şeirlər. Nurlan.
4. Istoricheskaia geografiia Zapadnogo Azerbaidzhana. (1998). Izdatelstvo “Azerbaidzhān”. [in Russian].
5. Kapantsyan, G. A. (1947). Khaiasa—kolybel armyan: Etnogenez armyan i ikh nachalnaia istoriia. Izdatelstvo Akademii Nauk Armyanskoi SSR. [in Russian].
6. Köçərli, F. b. (1981). Azərbaycan ədəbiyyatı (II cild). Elm.
7. Lermontov, M. Yu. (1937). Polnoe sobranie sochinenii (Vol. 5). Academia.
8. Leo [Arakel Babakhanyan]. (1973). Haiots patmutyun (Vol. 3, Book 2). Hayastan. [in Armenian].

9. Məmmədov, İ. (2002). İrəvan dəftəri. Adiloğlu.
10. Nalbandyan, M. (1979). Mikael Nalbandyan: Liakatar zhoghovatsu erkeri (Vol. 1). Izdatelstvo Akademii Nauk Armyanskoi SSR. [in Armenian].
11. Sərdariniya, S. (2014). İrəvan müsəlman sakinli vilayət olmuşdur. Zərdabi LTD MMC.
12. Shopen, I. I. (1852). Istoricheskii pamiatnik sostoianiia Armianskoi oblasti v epokhu ee prisoedineniia k Rossiiskoi imperii. Tipografiia Imperatorskoi Akademii Nauk. [in Russian].
13. Yerevanlı, Ə. (1968). Azəri-erməni ədəbi əlaqələri: Qədim dövrdən XVIII əsrin sonuna qədər. Hayastan.