“Molla Nəsrəddin” İrsinin Dünya Satirası və Publisistikası Kontekstində Öyrənilməsi: Tolerantlıq və Sosial Mədəni Kommunikasiyaya Müqayisəli Yanaşma

Öz

Məqalədə “Molla Nəsrəddin” jurnalının XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ictimai mühitində oynadığı rol dünya satirik mətbuatı kontekstində öyrənilir, jurnalın tolerantlıq və mədəni müxtəlifliyə münasibəti sosial mədəni kommunikasiya sistemi çərçivəsində nəzərdən keçirilir. Nəzəri konseptual xarakter daşıyan tədqiqatda müqayisəli tarixi və kontekstual təhlil metodlarından istifadə edilmiş, əsas material kimi jurnalın müstəqillik illərində tam şəkildə yenidən çap olunmuş nəşri götürülmüşdür. “Molla Nəsrəddin” Almaniyanın “Simplicissimus”, Böyük Britaniyanın “Punch”, Hindistanın “Avadh Punch”, İranın “Sur e Esrafil”, Misirin “Abu Naddara” nəşrləri, eləcə də Tiflisdə çap olunan “Khatabala” və “Eshmakis Matrakhi” jurnalları ilə müqayisə edilmişdir. Müqayisə göstərir ki, bu nəşrlərin heç biri “Molla Nəsrəddin”in tam analoqu sayıla bilməz. Jurnalı fərqləndirən əsas cəhət Rusiya, Osmanlı və İran imperiyalarının kəsişdiyi məkanda formalaşan çoxdilli kommunikasiya mühitidir. Tolerantlıq və multikulturalizm jurnala əvvəlcədən verilən etiket kimi deyil, kommunikasiya sisteminin təşkilati, məzmun, kommunikativ və ictimai nəticələr səviyyələrində təzahür edən münasibətlər kimi şərh olunmuşdur. Belə nəticəyə gəlinir ki, jurnalın milli xarakteri ilə ümumbəşəri humanist istiqaməti bir birinə zidd deyil. Jurnalın sosial mədəni kommunikasiyanın tarixi institutu kimi öyrənilməsi bu dəyərlərin ictimai müzakirəyə hansı yollarla daxil olduğunu araşdırmağa imkan verir.

Anahtar Kelimeler

• “Molla Nəsrəddin”
• Satirik Mətbuat
• Müqayisəli Təhlil
• Tolerantlıq
• Multikulturalizm
• Sosial Mədəni Kommunikasiya.

Studying the Legacy of “Molla Nasreddin” in the Context of World Satire and Journalism: A Comparative Approach to Tolerance and Socio Cultural Communication

Öz

The article examines the role of “Molla Nasreddin” in the early twentieth century Azerbaijani public sphere in the context of world satirical journalism and considers its attitude towards tolerance and cultural diversity within a socio cultural communication system. The study is theoretical conceptual and employs comparative historical and contextual analysis, drawing on the complete edition of the journal reprinted after Azerbaijan’s independence. “Molla Nasreddin” is compared with “Simplicissimus” (Germany), “Punch” (Great Britain), “Avadh Punch” (India), “Sur e Esrafil” (Iran) and “Abu Naddara” (Egypt), and with “Khatabala” and “Eshmakis Matrakhi”, published in Tiflis. None of these publications is fully analogous to “Molla Nasreddin”; the journal is distinguished by the multilingual communication environment that took shape where the Russian, Ottoman and Iranian empires met. Tolerance and multiculturalism are interpreted as relations manifested at the organisational, content, communicative and social outcome levels of this system rather than as labels attached to the journal in advance. The article concludes that the national character of the journal and its universal humanist orientation do not contradict each other. Studying the journal as a historical institution of socio cultural communication makes it possible to examine how these values entered public discussion.

Anahtar Kelimeler

• “Molla Nasreddin”
• Satirical Press
• Comparative Analysis
• Tolerance
• Multiculturalism
• Socio Cultural Communication

Kaynakça

1. Abdullayeva, F. B. (2010). Peşəkar tərcümənin əsasları. UniPrint.
2. Abdullayeva, F. B. (2026). Translating Sufism from Azerbaijani into English: Terminological, cultural, and literary challenges in Gulshan Aliyeva-Kangarli’s Sufism. Turuk, 1(2), 23–43.
3. Abu Naddara [Satirical periodical]. (1877). Y. Sanu.
4. Afary, J., & Afary, K. (2022). Molla Nasreddin: The making of a modern trickster, 1906–1911. Edinburgh University Press.
5. Avadh Punch [Satirical weekly]. (1877–1937). Munshi Sajjad Husain.
6. Azərbaycan Dillər Universiteti. (2018). “Tətbiqi dilçiliyin müasir problemləri” mövzusunda III Beynəlxalq elmi konfransın tezisləri (25–26 oktyabr 2018).
7. Eshmakis Matrakhi [Georgian humorous periodical]. (1907). Shroma.
8. Həbibbəyli, İ., & Kərimli, T. (Eds.). (2017–2018). Molla Nəsrəddin: Satirik jurnal (1906–1931) (Vols. 1–10). Şərq-Qərb.

9. Kazimi, P., & Balayeva, E. (2024). Ethnocultural description of the Persians (socio-historical analysis). Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(1), 193–199. https://izlik.org/JA76UP86LF
10. Khatabala [Armenian satirical periodical]. (1906). A. Yeritsyan.
11. Paşayev, A. Ə. (Ed.). (2009). “Molla Nəsrəddin” jurnalının nəşri tarixindən. Çaşıoğlu. Pashayeva, M., & Gurbanov, A. (2019). Azerbaijani multiculturalism: The treasure of ethnic diversity (F. Abdullayeva, Ed. & Trans.). Şərq-Qərb.
12. Punch, or The London Charivari [British satirical periodical]. (1841). H. Mayhew & E. Landells.
13. Sabitova, A. Z. (2024). American poetry’s path to national identity. Filologiya Məsələləri, (10), 339–347.
14. Salim, K. A. (2025). The classification of the German lexicon according to parts of speech: Structural, semantic, and pedagogical perspectives. Baltic Journal of Legal and Social Sciences, (4), 301–305.
15. Simplicissimus [German satirical periodical]. (1896). A. Langen.
16. Sur-e Esrafil [Persian satirical periodical]. (1907–1909). Mirza Jahangir Khan.
17. Yolaçan, S. (2025). A seven-headed public: Empire and satire in revolutionary Caucasus. Comparative Studies in Society and History, 67(3), 622–653. https://doi.org/10.1017/S0010417525000088