Gürcü Çarı Qurucu Davidin İşğalları Dövründə Şəki Torpaqları

Öz

Abxaz-Kartli çarı Qurucu David XI əsrin sonlarında ölkəsinin qüdrətini bərpa etməyə və xalqın yadellilərə qarşı mübarizədə qələbəyə inamını özünə qaytarmağa nail oldu. Gürcü mənbəsinə görə, 1097-ci ildə Qurucu David səlcuq sultanına xərac ödəməyi dayandırdı və artıq səlcuqlar Kartlidə qışlaya bilmədilər. Bu isə Abxaz-Kartli çarlığının sultandan asılılığının aradan qalxması demək idi. Ölkədə səlcuq ağalığına son qoyan Qurucu David qonşu dövlətləri, xüsusilə də Tiflis müsəlman əmirliyini, Şəki (Hereti-Kaxeti) çarlığını və Şirvanşahlar dövlətini ələ keçirmək istiqamətində ciddi hazırlıqlara başladı.Xilafətin süqutundan sonra Albaniyanın qanuni varisi kimi meydana gəlmiş və “albanların çarı” titulunu özündə saxlayan Şəki çarlığı 886-1104-cü illərdə, təxminən 230 ildən çox mövcud olmuşdur. Kürdən şimala Qəbələdən Telaviyədək torpaqları əhatə edən Şəki çarlığının ərazisi 1014-cü ildə Kaxeti knyazlığı ilə siyasi birləşmədən sonra qərbdə Araqvi çayınadək uzanmışdı. Müvafiq dövrdə Azərbaycanda yaranmış digər feodal dövlətləri (Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər, Şirvanşahlar, Şəddadilər) sırasında Şəki çarlığı əhalisinin böyük əksəriyyətinin  xristian olması ilə seçilirdi. 1101-ci ildə Şəki çarlığına qarşı başlatdığı ilk lokal xarakterli hərbi əməliyyatlardan sonra, Qurucu David 1104-1117-ci illərdə bəzi yerli Şəki feodal qruplarının köməkliyi ilə Şəki çarlığının ərazisini ələ keçirməyə müvəffəq olmuşdu. Abxaz-Kartli çarı Qurucu Davidin güclənərək, öz ölkəsinin hüdudlarından kənarda səlcuqları sıxışdırmağa başlaması sultanı və Gəncə atabəyini Şəki ölkəsinə hərbi müdaxilə etməyə vadar etmişdi. Lakin Ersuxi savaşında Qurucu David səlcuqlar üzərində ilk böyük qələbəsini qazana bilmişdi. İşğaldan sonra, Qurucu David, özünün “abxazlar və kartvellər çarı” tituluna “ranların/albanların və kaxların çarı” titulunu əlavə etmişdi. Müsəlman qaynaqlarında isə o, “Abxaz, Şəki, Alan.... çarlar çarı” kimi qeyd olunur. Qurucu Davidin işğalçı yürüşləri nəticəsində Şimal-Qərbi Azərbaycan torpaqlarında yaranmış və 230 ildən çox mövcud olan Şəki çarlığı süqut etmiş, Abxaz-Kartli çarlığının tərkibinə qatılmış, onun ərazisində iki hərbi-inzibati dairə: Şəki/Hereti eristavlığı və Kaxeti eristavlığı yaradılmışdı. Qurucu David keçmiş Şəki çarlığı əhalisindən (mənbədə herlər və kaxlar) ibarət böyük qoşun dəstələri düzəldərək öz ordularının tərkibinə daxil etmişdi.

Anahtar Kelimeler

• Şəki,feodal,gürcü çarı,savaş

Sheki Area During the Invasion of the Georgian Czar David the Builder

Öz

At the end of the 11th century, the Abkhaz-Kartli Czar David the Builder was able to restore his country’s power and regain the self-confidence of the people in the fight against strangers. According to the Georgian source, David the Builder stopped paying tribute to the Sultan of Seljuk in 1097, and the Seljuks could no longer spend the winter in Kartli. This meant the elimination of Abkhaz-Kartli Czar’s dependence on Sultan. David the Builder, who put an end to supremacy of the Seljuks in the country, had begun serious preparations to seize neighboring states, especially the Tiflis Muslim Emirate, Sheki (Hereti-Kakheti) realm and the Shirvanshahs state.The Sheki realm, which emerged as the legitimate successor of Albania after the fall of the Caliphate and occupied the title of the “Albanian Czar”, existed for about 230 years, in 886-1104. The territory of the Sheki realm, covering the areas from the Kur River to the north from Gabala to Telavi, was extended to the Aragvi River in the west after the political unification with the Kakheti prince in 1014. Among other feudal states (Sajids, Salaris, Ravvadis, Shirvanshahs, Shaddadis) emerged in Azerbaijan at that time, the Sheki realm was distinguished by majority of Christian population.After the first local military campaigns against the Sheki realm in 1101, David the Builder was able to capture the territory of the Sheki realm with the help of some local feudal groups of Sheki in 1104-1117. The Abkhaz-Kartli czar, David the Builder began to exacerbate the Seljuks outside his home country and to force Ganja Atabey to military intervention on Sheki. But in the Ertsukhi battle, David the Builder was able to win his first big victory over the Seljuks. After the occupation, David the Builder added the title of “the Czar of Rans / Albanians and Kakhs” to his title “the Czar of Abkhazes and Kartvels. In Muslim sources, he is mentioned as “the Czar of Czars of Abkhaz, Sheki, Alan...” As a result of David the Builder’s invasive campaigns, the Sheki realm emerged on the territory of North-West Azerbaijan and existed for more than 230 years fell and was added to the Abkhaz-Kartli czardom, which included two military-administrative districts: Sheki / Heretian eristavrate and Kakheti eristavrate. David the Builder incorporated large armies from the peoples of the former Sheki realm (in the source Hers and the Kakhs) into his armies.

Anahtar Kelimeler

• Sheki,feudal,Georgian czar,war

ШЕКИНСКИЕ ЗЕМЛИ В ПЕРИОД ЗАВОЕВАНИЙ ГРУЗИНСКОГО ЦАРЯ ДАВИДА-СТРОИТЕЛЯ

Öz

Абхазско-Картлийскй царь Давид-Строитель в конце XI века в борьбе с иноземными захватчиками добился восстановления могущества своей страны и возвратил веру народа в победу. Согласно грузинским источникам, Давид-Строитель с 1097 года перестал платить дань сельджукскому султану и сельджуки больше не остались зимовать в Картли. Это означало ликвидацию зависимости Абхазско-Картлийского царства от сельджуков. Покончив с господством сельджуков, Давид-Строитель начал готовиться к захвату земель Тифлисского мусульманского эмиратства, Шекинского княжества и государства Ширваншахов.Шекинские княжество, образованное после падения Арабского халифата, по праву являющаяся наследницей Албании и носившее титул "албанских князей", существовала в период 886-1104 гг., то есть около 230 лет. Границы Шекинского княжества, охватывавшие земли от Габалы до Телави, после политического объединения с Кахетией в 1014 году, стали простираться на западе до реки Арагви.  Большинство населения Шекинского княжества, по сравнению с другими государствами (Саджиды, Салариды, Ширваншахи, Шаддадиды, Раввадиды), образованными в Азербайджане после распада Халифата, составляли христиане. После начала первых локальных военных операций против Шекинского княжества в 1101 году, Давид-Строитель с помощью некоторых Шекинских феодальных групп в 1104-1117 гг. сумел захватить территорию всю Шекинского княжества. Усиление Абхазско-Картлийского царя Давида-Строителя и вытеснение им сельджуков с территории своей страны, вынудили султана и Гянджинского атабека начать военное вторжение в пределы Шекинского княжества. Однако в битве при Эрсухи Давид-Строитель сумел одержать первую большую победу над сельджуками. После этих захватов Давид- Строитель добавил к своему титулу "царя картвелов и абхазов" титул "царя ранов/албанов и кахов". В мусульманских же источниках он упоминается как «Царь царей Абхазии, Шеки, Алан ...". В результате завоевательных походов Давида-Строителя на территорию северо-западного Азербайджана, просуществовавшая около 220 лет Шекинское княжество пала, войдя в состав Абхазско-Картлийского царства, где на её территориях были образованы два военно-административных округа: Шекинское /Эретинское и Картлийское эриставства. Давид-Строитель создал из населения бывшего Шекинского княжества (по источникам херы и кахи) крупные военные силы, которые включил в состав своей армии. 

Anahtar Kelimeler

• Шеки,феодальный,грузинский царь,война

Kaynakça

1. İstoriya i vosxvaleniye ventsenostsev, Qruzinskiy tekst perevel, predisloviyem i primeçaniyami snabdil K.S. Kekelisdze, Tbilisi, AN QruzSSR, 1954.
2. Kartlis tsxovreba, İstoriya Qruzii, Tbilisi, İzdatelstvo Artanudji, 2008. Kekelidze K.S. Sotsialno-politiçeskoye i kulturnoye sostoyanie Qruzii v epoxu Rustaveli, Etyudı po istorii drevneqruzinskoy literaturı, t, XII, Tbilisi, 1973.
3. MESXIA, Ş.A. Didgorskaya bitva, Tbilisi, Metsniereba, 1974. Musxelişvili D.L. İz istoriçeskoy qeoqrafii Vostoçnoy Qruzii, Tbilisi, Metsniereba, 1982.
4. SUMBAT, D.,. İstoriya i povestvovaniye o Baqrationax. Perevod, vvedeniye i primeçaniya M.D. Lordkipanidze, Tbilisi, Metsniereba, 1979.
5. ÇXATARAYŞVILI, K.A., Voinı-inozemtsı v qruzinskom voyske XII veka, Qruziya v epoxu Rustaveli, Tbilisi, Metsniereba, 1966.