Dram Əsərlərinin Azərbaycan Türkçəsindən Ruscaya Tərcümə Problemləri Üzərinə

Öz

Azərbaycan dramaturqiyasının XX əsrin əvvəlindən başlayaraq Ruscaya tərcümə edilməsi prossesi başlayır. Bu prosses Sovet dövründə daha da güclənir. Məqalədə Cəfər Cabbarlının, Hüseyn Cavidin, Mirzə İbrahimovun, Hüseyn Mehdinin, İlyas Əfəndiyevin, Elçinin, Anarın dramaturji materiallarına dayanılaraq dram əsərlərinin Azərbaycan Türkçəsindən Ruscaya tərcümə xüsüsiyyətləri üzərində durulmuşdur. Təməli Mirzə Fətəli Axundovun, Nəcəf bəy Vəzirovun, Əbdulrəhim bəy Haqverdiyevin, Nəriman Nərimanovun, Üzeyir bəy Hacıbəylinin dramatik əsərlərinə dayanan zəngin dramaturji material və onun sənətkarlıq xüsusiyyətləri təhlil edilmiş, yeri gəldikcə ayrı-ayrı nümunələrə istinad edilərək dramatik əsərlərin Azərbaycan Türkçəsindən Rusçaya tərcümə özəllikləri araşdırılmışdır. Bu əsərlərin böyük əksəriyyəti səhnələşdirildiyi üçün bu örnəklərdə dramaturq zəhməti və sənətkarlığı ilə rejissör zəhməti və sənətkarlığı bir birini tamamlamışdır. Şübhəsiz ki, bu tərcümələrin hamısı eyni bədii keyfiyyətə malik değildir. Başqa-başqa dil sistemlərini təmsil edən Rusca və Azərbaycan Türkçəsi adekvatlık, məna və şəkil, intonasiya və ritm özəlliklərinin tapılması hər iki dilin ifadəlik imkanlarının səhnə şərçivəsində ortalığa çıxarılması həm yüksək səviyyədə yığcamlık-lakoniklik, poetik rəngarənglik tələb etməkdədir. Şübhəsiz ki, bədii əsərin ideal tərcüməsi mümkün deyildir. Ancaq bu ideala yaxınlaşmaq dramaturqun ideya, bədii sənətkarliq və estetik aləminin ifadə olunması ciddi əhəmiyyət daşıyır. Məqalədə yeri qəldikcə konkret nümunələr göstərilərək nəzəri təhlil də aparılmışdir.

Anahtar Kelimeler

• Tərcümə,Tərcümə Problemləri,Dramaturgiyanın Tərcüməsi,Tərcümə Dəqiqliyi,Tərcümə Sənəti,Azərbaycan Dramaturqiyası.

On the problemsof translating dramatic works from the Azerbaijani language into Russian

Abstract

The process of translating Azerbaijani drama into Russian began at the beginning of the twentieth century. (The translation of Azerbaijani drama into Russian was started at the beginning of the twentieth century). This process intensified in Soviet times. The article is based on the translations of the plays of Jafar Jabbarli, Huseyn Javid, Mirza Ibrahimov, Huseyn Mehdi, Ilyas Efendiyev, Elchin, Anar. The features of the translation of dramatic works from the Azerbaijani language into Russian are also noted. An analysis of the rich material of translations and artistic features of the works of the founders of Azerbaijani drama Mirza Fatali Akhundov, Najaf Bek Vezirov, Abdulragim Bek Hagverdiyev, Nariman Narimanov, Uzeir Bey Hajibeyli was conducted. Since the overwhelming majority of these plays were staged, in the presented samples the work and skill of the playwright and the director complemented each other. Undoubtedly, these translations are not of the same artistic quality. As representatives of different language systems, Russian and Azerbaijani languages ​​combine the search for features of adequacy, meaning and image, intonation and rhythm. The ability of two languages ​​to express themselves on stage requires a high level of compactness, brevity and poetic diversity. Without a doubt, the perfect translation of a work of art is impossible. However, to get closer to this ideal, the idea, artistic mastery, and the expression of the aesthetic vision of the author are of great importance. In the article specific examples are presented and a theoretical analysis is conducted.

Keywords

• translation,problems of translation,translation of drama,precision of translation,art of translation,Azerbaijan drama.

К проблемам перевода драматических произведений с азербайджанского языка на русский

Öz

Впервые перевод произведений азербайджанской драматургии на русский язык был предпринят в начале ХХ века. Этот процесс усилился в советское время. В основе статьи лежат материалы переводов пьес Джафара Джаббарлы, Гусейна Джавида, Мирзы Ибрагимова, Гусейна Мехди, Ильяса Эфендиева, Эльчина, Анара, отмечаются особенности переводаих драматических произведений с азербайджанского языка на русский. Был проведен анализ богатого материала переводов и художественных особенностей произведений основателей азербайджанской драматургии Мирзы Фатали Ахундова, Наджафа бека Везирова, Абдулрагима бека Хагвердиева, Наримана Нариманова, Узеир бека Гаджибейли. Поскольку подавляющее большинство этих пьес были сценированы, в представленных образцах труд и мастерство драматурга и режиссёра взаимодополнили друг друга. Несомненно, эти переводы не одинакового художественного качества. Как представители разных языковых систем, русский и азербайджанский языки сочетают в себе поиск особенностей адекватности, значения и образа, интонации и ритма. Способность двух языков выражать себя на сцене требует высокого уровня компактности, лаконичности и поэтического разнообразия.Без сомнения, идеальный перевод художественного произведения невозможен. Однако для приближения к этому идеалу имеет большое значение идея, художественное мастерство и выражение эстетического видения автора. В статье приведены конкретные примеры и проведен теоретический анализ.

Anahtar Kelimeler

• перевод,проблемы перевода,перевод драматургии,точность перевода,искусство перевода,азербайджанская драматургия.

Kaynakça

1. LEVIY, İ., İskusstvo perevoda, Moskva: Proqress, 1974.
2. KAŞKİN, İ.A., V borbe za realistiçeskiy perevod, V kn.: Voprosı xudojestvennoqo perevoda. Moskva: Sovetskiy pisatel, 1955.
3. FYODOROV, A.V., Osnovı obschey teorii perevoda, Moskva: Vısshaya shkola, 1983.
4. SADOVSKİY, Y., Stil dramaturqa i problemı perevoda, Baku: Azerbaydjanskoe Qosudarstvennoe İzdatelstvo, 1974.
5. ƏFƏNDİYEV, İ., Seçilmiş əsərləri, 7 cilddə. с.III. Bakı: Çinar-Çap, 2002.
6. EFENDİYEV, İ., İzbrannıye proizvedeniya, Tom I. Sostavitel i redaktör Elçin. Red. Aqasiyev N, Baku: Çinar-Çap, 2002.