Mâzerî’nin Usûl Anlayışı Üzerine
Öz
Mâzerî et-Temimî (ö. 536/1141) Endülüs’ün düşmesinden önce Kuzey Afrika’da yaşamış son fakihlerdendir. Malikî fıkhının usûl-i fıkıh yapısının oluşumunda önemli dönüm noktası olarak kabul edilen Îzâhu’l-Mahsûl min Burhâni’l-usûl isimli eserin müellifidir. Hadis, fıkıh, kelam, tıp ve fetvâ alanlarında kayda değer bilgi sahibi Mâzerî’nin usûlcülüğüne dair bir çalışmanın yapılmamış olması bu çalışmayı gerekli kılmıştır. Çalışmada Mâzerî’nin usûl anlayışı usûl-i fıkıh alanında yazdığı Îzâhu’l-Mahsûl isimli eser üzerinden incelenmektedir. Îzâhu’l-Mahsûl, Mâzerî’nin Şâfiî âlim İmâmü’l-Haremeyn Cüveynî’nin (ö. 478/1085) el-Burhan fî usûli’l-fıkh isimli usûl-i fıkıh eseri üzerine yapılan bir şerhtir. Şerhedilen Cüveynî’nin el-Burhân isimli eseri, Şâfiî usûl-i fıkhının temel metinlerinden birisidir. Mâzerî bu önemli eser üzerine yaptığı şerhte, hocası Cüveynî’nin konu tasnifi ve sistematiğini takip etmiş, usûl-i fıkıh yazımında mütekellimin yöntemini uygulamıştır. Hocasının eseri ile benzerlikler taşımasına rağmen söz konusu şerh, tamamlanmamış hâliyle dahi yer verdiği görüşler ve değerlendirmeler ile müstakil bir eser mahiyetindedir. Mâzerî eserde hocasına muhalefet etmekten çekinmemiş, kendi ictihad usûlünü ortaya koymuştur. Araştırmaya inceleme konusu edilen Îzâhu’l-Mahsûl isimli eser, Şâfiî usûl-i fıkhının Malikî usûl-i fıkhını yöntem ve içerik açısından etkilemesi açısından önemli bir örnektir. Bu eser ile birlikte Mâlikî usûl-i fıkıh literatürü ve metinleri Îzâhu’l-Mahsûl’den örnek alınarak oluşturulmuştur. Mâzerî sonrası Malikî usûlcülere kaynak olan bu eser, aynı zamanda Şâfiî-Malikî usûl-i fıkıh etkileşiminin izlerini barındırdığı için inceleme konusu edilmiştir. Çalışma kapsamında Îzâhu’l-Mahsûl eserinde Mâzerî’nin usûl anlayışında öne çıkan ilkeler tespit edilmeye çalışılmıştır. Böylece Mâlikî usûl-i fıkhının hangi hususlar üzerine inşa edildiğinin net olarak ortaya konulması hedeflenmiştir. Mâzerî’nin usûl anlayışının içinde yetiştiği fikri ve siyasi ortamdan etkilenmemesi mümkün değildir. Bu durum göz önünde bulundurularak Mâzerî’nin hayatına, hocalarına, eserlerine ve yaşadığı dönemde Mağrib bölgesinin düşünsel ve siyasi atmosferine kısaca temas edilmeye çalışılmıştır. Yaşamına dair tüm detayların, Mâzerî’nin ilmî hayatına ve özelde usûlcülüğüne etkisi anlaşılmaya çalışılmıştır. Ayrıca Mazerî’nin usûl anlayışının öne çıkan unsurlarının tespiti, Mağrip bölgesindeki fıkhî yapının anlaşılması ve İslâm hukuk tarihi açısından bölgenin aydınlatılması açısından da önemlidir. Söz konusu saiklerle yapılan çalışma, Mâzerî’nin usûl anlayışını temel özellikleri açısından ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylece Mâzerî’nin Mâlikî usûl-i fıkıh anlayışına ve literatürüne yaptığı katkıya ışık tutmak amaçlanmıştır. Araştırmada nitel araştırma metotlarından doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Bu bağlamda Mâzerî’nin görüşleri, kendisinden etkilendiği hocası Cüveynî’nin görüşleri ile mukayese edilmek suretiyle metin analizi uygulanmaya çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler
On al-Māzarī's Understanding of Usūl
Öz
Māzarī al-Tamimī (d. 536/1141) was one of the last jurists who lived in North Africa before the fall of al-Andalus. He is the author of Izāḥ al-Mahsūl, which is considered to be an important turning point in the formation of the uṣūl al-fiqh structure of Mālikī jurisprudence. The lack of studies on the uṣūl al-fiqh of al-Māzarī, who had considerable knowledge in the fields of ḥadīth, fiqh, theology, medicine, and fatwā, made this study necessary. This study examines al-Māzarī's understanding of uṣūl through his work Izāḥ al-Mahsūl in the field of uṣūl al-fiqh. Izāḥ al-Mahsūl is al-Māzarī's commentary on the Shāfiʿī scholar al-Juwaynī's (d. 478/1085) al-Burhan fi uṣūl al-fiqh on uṣūl al-fiqh. The commentary on al-Juwaynī's al-Burhān is one of the fundamental texts of Shāfiʿī usūl al-fiqh. In his commentary on this important work, al-Māzarī followed his teacher al-Juwaynī's subject classification and systematization and applied the method of the mutakallim in writing uṣūl al-fiqh. Although it bears similarities with his teacher's work, this commentary, even in its incomplete form, is an independent work with the opinions and evaluations it includes. Al-Māzarī did not hesitate to oppose his teacher in the work and put forward his own method of ijtihād. Izāḥ al-Mahsūl, which is the subject of this study, is an important example of the influence of Shāfiʿī uṣūl al-fiqh on Mālikī uṣūl al-fiqh in terms of method and content. With this work, the Mālikī uṣūl al-fiqh literature and texts were modelled after Izāḥ al-Mahsūl. This work, which was a source for post-Māzarī Mālikī jurists, is also the subject of this study because it contains the traces of the Shāfiʿī-Mālikī interaction in Islamic jurisprudence. Within the scope of the study, the principles that stand out in al-Māzari's understanding of uṣūl al-fiqh in his work Izāḥ al-Mahsūl were tried to be identified. In this way, it is aimed to reveal on which issues the Mālikī uṣūl al-fiqh is based. It is impossible for al-Māzarī's understanding of uṣūl al-fiqh cannot to be influenced by the intellectual and political environment in which he grew up. With this in mind, we have tried to briefly touch upon al-Māzarī's life, his teachers, his works, and the intellectual and political atmosphere of the Maghreb region during his lifetime. We have tried to understand the impact of all the details of his life on al-Māzarī's scholarly life and his uṣūlism in particular. In addition, determining the prominent elements of al-Māzarī's understanding of uṣūl is also important in terms of understanding the jurisprudential structure in the Maghreb region and illuminating the region in terms of Islamic legal history. This study aims to present al-Māzarī's understanding of uṣūl in terms of its basic features. Thus, it aims to shed light on al-Māzarī's contribution to the Mālikī understanding of uṣūl al-fiqh and its literature. The document analysis method, one of the qualitative research methods, was used in the study. In this context, the textual analysis was applied by comparing al-Māzarī's views with those of his teacher al-Juwaynī, by whom he was influenced.
Anahtar Kelimeler
