Ardahan ilinde Köy Yerleşmelerinin Topoğrafik ve Klimatolojik Özelliklerle İlişkisi: Mekânsal Bir Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı, Ardahan ilinde köy yerleşmelerinin mekânsal dağılışını topoğrafik ve klimatolojik koşullarla ilişkili olarak incelemektir. Köy yerleşmelerinin kuruluş yeri, yerleşme dokusu ve nüfusun zamansal değişimi; yükselti, eğim, rölatif topoğrafik konum ve soğuk hava birikimi gibi fiziki parametrelerle birlikte değerlendirilmiştir. Analizlerde Topoğrafik Pozisyon İndeksi (TPI), eğim analizi ve bu değişkenleri bütünleştiren soğuk hava birikimi indeksi kullanılmış; nüfus verileri Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine dayalı olarak çözümlenmiştir. Bulgular, yerleşmelerin mutlak depresyon tabanlarından kaçınarak daha çok vadi içlerinde ve taban düzlüklerini çevreleyen hafif eğimli görece yüksek geçiş sahalarında yoğunlaştığını göstermektedir. Yerleşmelerin çoğu düşük ve orta düzey soğuk hava birikimi alanlarında yer alması, don riski ile yaşanabilirlik arasında görece dengeli bir mekânsal uyuma işaret etmektedir. Ayrıca nüfus verileri, 1965’ten günümüze belirgin bir küçülme ve küçük ölçekli yerleşmelere doğru yapısal bir dönüşüm yaşandığını ortaya koymaktadır. Sonuçlar, Ardahan gibi topoğrafik çeşitliliğin belirgin olduğu sahalarda yerleşme düzeninin yükseltiye dayalı basit modeller yerine çok faktörlü bir seçilim süreciyle şekillendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yerleşme coğrafyası
• İnsan–çevre ilişkisi
• Mikroklimatik süreçler
• Topoğrafya
• Ardahan

The Relationship between Village Settlements and Topographic and Climatological Characteristics in Ardahan Province: A Spatial Analysis

Öz

The aim of this study is to examine the spatial organization of village settlements in Ardahan Province in relation to topographic and climatological conditions. The locations, settlement patterns, and temporal population changes of village settlements were evaluated alongside physical parameters such as elevation, slope, relative topographic position, and cold-air pooling. The analyses employed the Topographic Position Index (TPI), slope analysis, and a cold-air pooling index that integrates these variables; population data were analyzed using data provided by the Turkish Statistical Institute (TURKSTAT). The findings indicate that settlements tend to avoid absolute depression floors and are concentrated mainly in valley interiors and slightly sloping, relatively elevated transitional zones surrounding flat-bottomed valley floors. M ost settlements are located in areas with low to moderate cold-air pooling, indicating a relatively balanced spatial adjustment between frost risk and habitability. In addition, population data reveal a marked decline since 1965 and a structural shift toward smaller-scale settlements. The results demonstrate that in areas such as Ardahan, where topographic diversity is pronounced, settlement patterns are shaped by a multi-factor selection process rather than by simple elevation-based

Anahtar Kelimeler

• Settlement geography
• Human–environment relationship
• Microclimatic processes
• Topography
• Ardahan

Kaynakça

1. Alkan, A. (2020). Siirt ili'ndeki göçebelerin göç hareketliliği ve yolları üzerine bir inceleme. International Journal of Geography and Geography Education, (41), 160-176. https://doi.org/10.32003/igge.623657
2. Atalay, İ. (1978). Çıldır Gölü ve çevresinin jeomorfolojisi, Jeomorfoloji Dergisi, 7.
3. Avcı, V. (2017). Bingöl ilinde nüfus ve yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılımı. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 201–222. https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=777903
4. Aygün, G., & Akbulak, C. (2017). Ardahan ili organik hayvancilik potansiyelinin değerlendirilmesi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (53), 144-161. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/dpusbe/article/293388
5. Bağcı, H. R., & Kılıç, H. (2023). Çıldır Gölü Havzası’nda (Ardahan–Kars) iklim–insan ilişkileri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 33(2), 549–566. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1209061
6. Bakırcı, M. (2019). Kır yerleşmeleri. M. Doğan & Ö. Sertkaya Doğan (Ed.), Beşeri ve Ekonomik Coğrafya içinde (s. 55–85). Ankara: Pegem Akademi.
7. Barry, R. G. (2008). Mountain weather and climate (3rd ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511754753
8. Belge, R., & Duman, C. (2023). Doğal ortam üzerinde beşerî etkinin mekânsal analizi: Denizli örneği. Coğrafi Bilimler Dergisi, 21(1), 77-99. https://doi.org/10.33688/aucbd.1245140

9. Benek S., Yetmen H. & Özcanlı M., (2017) Bağlar merkez ilçesinde (Diyarbakır) yükselti basamaklarına göre arazi kullanımı. Sosyal Bilimler Dergisi/The Journal of Social Sciences, 15(15), 530-545. DOI : 10.16990/SOBIDER.3728
10. Bentley, J. L. (1975). Multidimensional binary search trees used for associative searching. Communications of the ACM, 18(9), 509–517. https://doi.org/10.1145/361002.361007
11. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative research journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
12. Canpolat, F., & Hayli, S. (2016). Büyükçay Havzasındaki (Elazığ) kırsal yerleşmelerin coğrafi analizi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(1). https://doi.org/10.18069/fusbed.90300
13. Chisholm, M. (1973). Rural settlement and land use, London: Hutchinson Univ. Library
14. Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates. Çağlıyan, A. (2005). Elazığ ilinde yükselti basamaklarına göre kırsal yerleşmelerin dağılışı. İçinde Ulusal Coğrafya Kongresi Bildirileri (Prof. Dr. İsmail Yalçınlar Anısına), 513–522, İstanbul.
15. Daly, C., Conklin, D. R., & Unsworth, M. H. (2010). Local atmospheric decoupling in complex topography alters climate change impacts. International Journal of Climatology, 30(12), 1857-1864. https://doi.org/10.1002/joc.2007
16. Darkot, B. (1955). Türkiye'nin coğrafî bölgeleri hakkında. Türk Coğrafya Dergisi, 13–14, 141–149.
17. De Reu, J., Bourgeois, J., Bats, M., Zwertvaegher, A., Gelorini, V., De Smedt, P., Chu, W., Antrop, M., De Maeyer, P., Finke, P., Van Meirvenne, M., Verniers, J., & Crombé, P. (2013). Application of the topographic position index to heterogeneous landscapes. Geomorphology, 186, 39-49. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2012.12.015
18. Denker, B. T. (1977). Yerleşme Coğrafyası: Kır Yerleşmeleri. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
19. Doğan, M. (2021). Türkiye’de tarım, hayvancılık ve ormancılık. S. Doğanay & M. Alım (Ed.), Türkiye’nin beşeri ve ekonomik coğrafyası içinde (s. 110–150). Ankara: Pegem Akademi.
20. Doğanay, H. (2014). Türkiye Beşeri Coğrafyası. Pegem Akademi.
21. Dölek, İ., Avcı, V., & Harunoğulları, M. (2018). Nüfusun ve yerleşmelerin yükseltiye göre değişimi: Muş İli örneği. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(6), 1011–1022. https://doi.org/10.18506/anemon.414799
22. Duran, S., Cürebal, İ., & Aykır, D. (2026). Jeomorfoloji – kırsal nüfus etkileşimi: Güzelhisar Çayı Havzası’nda (İzmir-Manisa) zamansal ve mekânsal bir analiz (1950–2024). Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 192-213. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1733806
23. Durmuş, E., & Dağlı, D. (2020). Diyarbakır ilinde kırsal yerleşmelerin kuruluşunu etkileyen değişkenlerin coğrafi analizi. International Journal of Geography and Geography Education, 41, 259–279. https://doi.org/10.32003/igge.653764
24. Elibüyük, M., & Yılmaz, E. (2010). Türkiye’nin coğrafi bölge ve bölümlerine göre yükselti basamakları ve eğim grupları. Coğrafi Bilimler Dergisi, 8(1), 27–55. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000104
25. Ergün, A., & Buldur, A. D. (2016). Sivas ilinde yükselti basamaklarına göre 1990–2015 yılları arasında nüfus ve yerleşmelerin dağılışı ve değişimi. Journal of World of Turks, 8(3), 303–327. Erişim adresi: https://www.dieweltdertuerken.org/index.php/ZfWT/article/view/893
26. Erinç, S. (1953). Doğu Anadolu coğrafyası. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
27. Erinç, S. (1989). Güneydoğu Avrupa’da Türkçe Ekzonimler. İÜ Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enstitüsü Bülteni, 6(6), 9-13.
28. Esen, F., & Avcı, V. (2017). Tunceli ili’nde topografik faktörlere göre (yükselti, eğim, bakı) yerleşmelerin ve nüfusun dağılışı. Journal of International Social Research, 10(51). 10.17719/jisr.2017.1774
29. Garipağaoğlu, N. & Uzun, M. (2019). İznik Gölü Havzası’nda doğal ortam koşullarının havza yönetimi ve planlamasına etkisi. Doğu Coğrafya Dergisi, 24(42), 1-24. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.621776
30. Geiger, R. (1965). The climate near the ground. Harvard University Press.
31. Gülersoy, A. E. (2014). Küçük Menderes Havzası’nda mekânsal potansiyel ile arazi kullanımı arasındaki ilişkiler. Dinozor Kitabevi. ISBN: 978-605-85185- 0-6
32. Gülersoy, A. E., & Buldan, İ. (2024). Gömeç ovası (Balıkesir) ve yakın çevresinde jeolojik-litolojik özellikler ile arazi kullanımı arasındaki ilişkiler. The Journal of Academic Social Science Studies, 13(79), 337-354. https://doi.org/10.29228/JASSS.40509
33. Günal, N. (1993). Marmara ve Ege bölgelerinde kır yerleşmelerinin yükselti kademelerine göre dağılışı. Türk Coğrafya Dergisi, 28, 143–154.
34. Haklay, M., & Weber, P. (2008). OpenStreetMap: User-generated street maps. IEEE Pervasive Computing, 7(4), 12-18. https://doi.org/10.1109/MPRV.2008.80
35. Hayli, S., & Canpolat, F. A. (2018). Türkiye’de kırsal yerleşmelerin kuruluş ve gelişmesinde etkili olan faktörlere teorik bir yaklaşım. Journal of World of Turks, 10(2). Erişim adresi: https://openurl.ebsco.com/EPDB%3Agcd%3A15%3A35160479/detailv2?sid=ebsco%3Aplink%3Ascholar&id=ebsco%3Agcd%3A131649017&crl=c&link_origin=scholar.google.com
36. Hersbach, H., Bell, B., Berrisford, P., Hirahara, S., Horányi, A., Muñoz‐Sabater, J., Nicolas, J., Peubey, C., Radu, R., Schepers, D., Simmons, A., Soci, C., Abdalla, S., Abellan, X., Balsamo, G., Bechtold, P., Biavati, G., Bidlot, J., Bonavita, M. & Thépaut, J. (2020). The ERA5 global reanalysis. Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society, 146(730), 1999–2049. https://doi.org/10.1002/qj.3803
37. Horn, B. K. (1981). Hill shading and the reflectance map. Proceedings of the IEEE, 69(1), 14-47. https://doi.org/10.1109/PROC.1981.11918
38. JAXA. (2023). ALOS World 3D - 30m (AW3D30). Japan Aerospace Exploration Agency. https://www.eorc.jaxa.jp/ALOS/en/aw3d30/
39. Jenness, J. (2006). Topographic Position Index (TPI) v. 1.3a. Jenness Enterprises. http://www.jennessent.com/arcview/tpi.htm
40. Jenson, S. K., & Domingue, J. O. (1988). Extracting topographic structure from digital elevation data for geographic information system analysis. Photogrammetric Engineering and Remote Sensing, 54(11), 1593–1600.
41. Kabanlı, G. (2022). Coğrafi şartların kırsal yerleşmeler üzerine etkisine bir örnek: Şenyurt–Tortum. Dünya Coğrafyası ve Kalkınma Perspektifi Dergisi, 1(1), 30–47. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/jwgdp/article/1136459
42. Karaburun, A., & Karakuyu, M. (2015). Türkiye’de ilçelerin ve 2012 yılı ilçe nüfuslarının yükseklik ve kıyı yakınlığına göre analizi. Marmara Coğrafya Dergisi, 32, 74–87. https://doi.org/10.14781/mcd.54920
43. Kaya, F. (2013). Ağrı merkez ilçede köy yerleşmelerinin coğrafi şartlarla ilişkisi. The Journal of Academic Social Science Studies, 6 (8), 297-328. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS1957 Keleş, R. (2013). Kentleşme Politikası. İmge Kitabevi.
44. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170-189. https://izlik.org/JA54BW95FL
45. Koçman, A. (1981). Yukarı Kura Nehri havzasının toprakları. Ege Coğrafya Dergisi, 2, 151-176.
46. Kottek, M., Grieser, J., Beck, C., Rudolf, B., & Rubel, F. (2006). World map of the Köppen-Geiger climate classification updated. Meteorologische Zeitschrift, 15(3), 259-263. https://doi.org/10.1127/0941-2948/2006/0130
47. Körner, C. (2003). Alpine plant life: Functional plant ecology of high mountain ecosystems (2nd ed.). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-18970-8
48. Lundquist, J. D., Pepin, N., & Rochford, C. (2008). Automated algorithm for mapping regions of cold-air pooling in complex terrain. Journal of Geophysical Research: Atmospheres, 113(D22), D22107. https://doi.org/10.1029/2008JD009879
49. Mardia, K. V., & Jupp, P. E. (2000). Directional Statistics. John Wiley & Sons, Chichester. https://doi.org/10.1002/9780470316979
50. Messerli, B., & Ives, J. D. (Eds.). (1997). Mountains of the world: A global priority. Parthenon Publishing.
51. Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM). (2023). Ardahan istasyonu uzun yıllar iklim verileri (1958-2023). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü.
52. Muñoz-Sabater, J., Dutra, E., Agustí-Panareda, A., Albergel, C., Arduini, G., Balsamo, G., Boussetta, S., Choulga, M., Harrigan, S., Hersbach, H., Martens, B., Miralles, D. G., Piles, M., Rodríguez-Fernández, N. J., Zsoter, E., Buontempo, C., & Thépaut, J. (2021). ERA5-Land: A state-of-the-art global reanalysis dataset for land applications. Earth System Science Data, 13(9), 4349–4383. https://doi.org/10.5194/essd-13-4349-2021
53. Netting, R. M. (1981). Balancing on an Alp: Ecological change and continuity in a Swiss mountain community. Cambridge University Press.
54. Nüsser, M., Schmidt, S., & Dame, J. (2012). Irrigation and development in the Upper Indus Basin: Characteristics and recent changes of a socio-hydrological system in Central Ladakh, India. Mountain Research and Development, 32(1), 51-61. https://doi.org/10.1659/MRD-JOURNAL-D-11-00091.1
55. O'Callaghan, J. F., & Mark, D. M. (1984). The extraction of drainage networks from digital elevation data. Computer Vision, Graphics, and Image Processing, 28(3), 323–344. https://doi.org/10.1016/S0734-189X(84)80011-0
56. Olğaç, İ., & Doğan, M. (2024). Düzce Akçakoca ilçesinde köy yerleşmelerinin coğrafi açıdan değerlendirilmesi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 34(2), 469–482. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1436601
57. OpenStreetMap Contributors. (2023). OpenStreetMap. https://www.openstreetmap.org Özcanlı, M. (2024). Aras Havzası’nda eğim-bakı ve arazi kullanımı arasındaki ilişkiler. A. İlyas & H. Çiftçi (Ed.), Sosyal bilimlerde güncel çalışmalar-6 içinde (ss. 195–217). Ankara: İksad Yayınevi. DOI: https://dx.doi.org/10.5281/zenodo.14549654
58. Özcanlı, M., & Yılmaz, E. (2024). Türkiye’de arazi örtüsü/kullanımı değişimlerinin belirlenmesi ve iklim değişimine olası etkileri. Türk Coğrafya Dergisi, 86, 7-24. https://doi.org/10.17211/tcd.1408186 Özçağlar, A. (2015). Yönetsel Coğrafya. Nika Yayınevi.
59. Özdemir, A., & Sunkar, M. (2005). Çelikhan Ovası (Adıyaman) ve yakın çevresinde doğal ortam–insan ilişkileri. Doğu Coğrafya Dergisi, 10(13), 151–186.
60. Özdemir, M. A., & Karadoğan, S. (1996). Türkiye’de il merkezlerinin coğrafi mekânla ilişkileri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 271-291.
61. Öztürk, M. Z., & Kılıç, H. (2018). Ardahan’da iklim parametrelerindeki değişimin zamansal analizi. Türk Coğrafya Dergisi, 70, 37–43.
62. Öztürk, M. Z., Çetinkaya, G., & Aydın, S. (2017). Köppen-Geiger iklim sınıflandırmasına göre Türkiye'nin iklim tipleri. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Dergisi, 35, 17-27. https://doi.org/10.26650/JGEOG295515
63. Özüpekçe, S., & Gümüş, N. (2020). Bir toponimi araştırması: Besni (Adıyaman) ilçesi köy adlarının coğrafi sınıflandırması. Doğu Coğrafya Dergisi, 25(44), 151–162. https://doi.org/%2010.17295/ataunidcd.804482
64. Polat, E., & Koday, Z. (2020). Ardahan Merkez ilçede yerleşme adları. TURAN Stratejik Araştırmalar Merkezi Dergisi, 12(45), 240–243.
65. Rubel, F., & Kottek, M. (2010). Observed and projected climate shifts 1901-2100 depicted by world maps of the Köppen-Geiger climate classification. Meteorologische Zeitschrift, 19(2), 135-141. https://doi.org/10.1127/0941-2948/2010/0430
66. Sergün, Ü. (1996). Türkiye’de kır nüfusunun yükselti kademelerine göre dağılışı. Journal of Geography, 4. https://izlik.org/JA69KD72PS PDF. Sevindi, C. (2018). Sarıkamış (Kars) ilçesindeki köy yerleşmelerinin coğrafi özellikleri ile ilgili bir inceleme. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(1), 111–138.
67. Tadono, T., Ishida, H., Oda, F., Naito, S., Minakawa, K., & Iwamoto, H. (2014). Precise global DEM generation by ALOS PRISM. ISPRS Annals of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences, II-4, 71-76. https://doi.org/10.5194/isprsannals-II-4-71-2014
68. Tanoğlu, A. (1947). Türkiye'nin irtifa kuşakları. Türk Coğrafya Dergisi, (9-10), 37-63. https://izlik.org/JA23TK28HD Tanoğlu, A. (1969). Beşerî Coğrafya: Nüfus ve Yerleşme (Cilt 1). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
69. Taş, B. (2013). Sandıklı ilçesinde doğal yapının kır yerleşmeleri üzerindeki etkileri. Doğu Coğrafya Dergisi, 16(26), 143–162.
70. Taş, B., & Yakar, M. (2009). Afyonkarahisar ilinde yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılışı. Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(2), 145–162.
71. Tıraş, M. (2002). Yusufeli ilçesinde köy yerleşmeleri. Türk Coğrafya Dergisi, 38, 133–147. Tunçdilek, N. (1967). Türkiye İskân Coğrafyası (Kır İskânı). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
72. Tunçdilek, N. (1971). Kır yerleşmeleri: Köy-altı şekilleri. Türkiye Coğrafi ve Sosyal Araştırmalar, 17–55.
73. Tunçdilek, N. (1985). Türkiye’de Relief Şekilleri ve Arazi Kullanımı. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
74. Tümertekin, E., & Özgüç, N. (2017). Beşerî Coğrafya: İnsan–Kültür–Mekân. Çantay Kitabevi.
75. Türkan, O. (2016). Çankırı ilinde yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılışı. In International Geography Symposium, 13(14).
76. Türkan, O. (2021). Köy yönetsel alanlarındaki köy bağlısı adlarının coğrafi açıdan değerlendirilmesi: Kırşehir ili örneği. Coğrafi Bilimler Dergisi, 19(1), 288-311. https://doi.org/10.33688/aucbd.888775
77. Türkeş, M., & Erlat, E. (2003). Precipitation changes and variability in Turkey linked to the North Atlantic Oscillation during the period 1930-2000. International Journal of Climatology, 23(14), 1771-1796. https://doi.org/10.1002/joc.962
78. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2025). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonuçları, 2025. Ankara: TÜİK. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr
79. Üçışık, Erbilen, S. (2019). Türkiye yerleşme coğrafyası. İçinde N. Taşlıgil & G. Şahin (Ed.), Türkiye Beşeri ve İktisadi Coğrafyası (s. 53–89). Ankara: Nobel Yayıncılık.
80. Weiss, A. D. (2001). Topographic position and landforms analysis [Poster presentation]. ESRI User Conference, San Diego, CA, United States.
81. Whiteman, C. D. (2000). Mountain meteorology: Fundamentals and applications. Oxford University Press.
82. Winterhalder, B., & Thomas, R. B. (1978). Geoecology of southern highland Peru: A human adaptation perspective. Institute of Arctic and Alpine Research, University of Colorado.
83. Yılmaz, C. (2019). Türkiye kırsal yerleşme coğrafyası literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 17(34), 519–560. https://izlik.org/JA47ML44FB
84. Yoshino, M. M. (1984). Thermal belt and cold air drainage on the mountain slope and cold air lake in the basin at quiet, clear night. GeoJournal, 8(3), 235-250. https://doi.org/10.1007/BF00446473
85. Yücel, T. (1987). Türkiye Coğrafyası. Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
86. Zardi, D., & Whiteman, C. D. (2013). Diurnal mountain wind systems. In F. K. Chow, S. F. J. De Wekker, & B. J. Snyder (Eds.), Mountain