Relocated Settlements in Türkiye: A Geographical Reading Through Topographic Maps

Öz

Relocated settlements have emerged as a prominent research topic over the last few decades. Previous studies conducted globally and in Türkiye have largely adopted descriptive approaches based on a limited number of settlements. This article examines the spatial relationships between old and new settlement areas in Türkiye that have been relocated for various reasons, using a holistic approach based on 1:25,000-scale topographic maps. Thus, the spatial characteristics of relocated settlements in Türkiye have been determined. The findings indicate that settlements generally relocated short distances toward lower-altitude areas to the south, southeast, and southwest. In Türkiye, a country prone to disasters, natural factors that cause regional destruction, such as earthquakes, floods, and landslides, as well as human factors such as transportation, mining, and dam construction, have been found to be decisive in settlement relocation. In addition, less commonly reported causes of relocation in the literature have been identified.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Settlement
• Relocated settlement
• Spatial analysis
• GIS

Türkiye’de Yer Değiştiren Yerleşmeler: Topoğrafya Haritaları Üzerinden Coğrafi Bir Okuma

Öz

Yer değiştiren yerleşmeler son birkaç on yılda üzerinde en sık durulan konu başlıklarından birini oluşturmaktadır. Bu konuda küresel ölçekte ve Türkiye’de yapılmış olan çalışmalar genellikle sınırlı sayıda yerleşme örnekleri üzerinden betimsel olarak ele alınmıştır. Bu makalede Türkiye’de çeşitli nedenlerle yer değiştiren yerleşmelerin eski ve yeni yerleşim sahaları arasındaki mekânsal ilişkiler 1/25.000 ölçekli topoğrafya haritaları üzerinden bütüncül bir yaklaşımla incelenmiştir. Böylece Türkiye’de yer değiştiren yerleşmelerin mekânsal karakterleri belirlenmiştir. Bulgular; yerleşmelerin genellikle kısa mesafe dâhilinde, daha düşük irtifa sahalarına doğru ve güney, güneydoğu ve güneybatı yönünde yer değiştirdiklerini göstermiştir. Bir afetler ülkesi olan Türkiye’de bölgesel ölçekte yıkımlara neden olan depremler, sel/taşkın ve kütle hareketleri gibi doğal faktörlerin yanı sıra, ulaşım, madencilik ve baraj inşası gibi beşeri faktörlerin yerleşmelerin yer değiştirmeleri üzerinde belirleyici olduğu görülmüştür. Bununla birlikte literatürde az rastlanan yer değiştirme nedenleri de tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Yerleşme
• Yer değiştiren yerleşme
• Mekânsal analiz
• CBS

Kaynakça

1. Afolayan, A.A. (1987). The Sasa resettlement project: A study in problems of relocation. Habitat International, 11(2), 43–57. https://doi.org/10.1016/0197-3975(87)90055-5
2. Akbulut, G. (2011). Türkiye’de yer değiştiren yerleşmelere bir örnek: Arguvan ilçe merkezi (Malatya). Marmara Coğrafya Dergisi, 24, 471-492.
3. Akkan, E. (1971). Bingöl’ün yer değiştirmesinde rol oynayan jeomorfolojik etkenler. Jeomorfoloji Dergisi, 3, 38-44.
4. Alkan, A. & Çelebi, Ü. (2023). Siirt ilinde nüfusun ve yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılışı. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 59, 304- 326. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1231086
5. Anadolu Ajansı (2025, 2 Haziran).Yuvalı Mahallesi’ndeki anılar. Erişim adresi: https://www.sondakika.com/kultur-sanat/haber-yuvali-mahallesi-ndeki-anilar-18700057/
6. Artvinli, E., Bulut, İ. & Kaya, N. (2007, June). New Yusufeli (Artvin) and the dam: Economic progress or regression? Environment and Culture Symposium on Geography (GEOMED). 5-8 June, 2007, Antalya: Türkiye
7. Arslan, H. & Ünlü, A. (2010). Afet sonrası yeniden yapılanma sürecinde yer değiştirme ve yere bağlılığın değerlendirilmesi: Düzce örneği. İTÜDERGİSİ/a, 9(1), 43-53
8. Asia-Pacific Network for Global Change Research (2005). Community relocation as an option for adaptation to the effects of climate change and climate variability in Pacific Island Countries (PICs). Final Report submitted to APN.

9. Asgary, A., Naeemi, P., Ganguli, N., Tofighi, M., Attarian, K. & Fioretto, T. (2024). Road to resettlement: Understanding post-disaster relocation and resettlement challenges and complexities through a serious Game. International Journal of Disaster Risk Science, 15(4), 521-535. https://doi.org/10.1007/s13753-024-00580-8 Atasoy, A. & Özşahin, E. (2013). Yükseltiye bağlı olarak nüfus değişir mi? Hatay Örneği, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(26), 92-108.
10. Avcı, V. (2017). Bingöl ilinde nüfus ve yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılışı. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 201-222.
11. Badri, S.A., Asgary, A., Eftekhari, A.R. & Levy, J. (2006). Post-disaster resettlement, development, and change: A case study of the 1990 Manjil earthquake in Iran. Disasters 30(4), 451–468. https://doi.org/10.1111/j.0361-3666.2006.00332.x
12. Bahçalı, S., Bay, A. & Özözen Kahraman, S. (2017). HES’lerin nüfus ve yerleşme hareketlerine etkileri: Yusufeli barajı örneği. Ege Coğrafya Dergisi, 26(2), 107-125.
13. Bakırcı, M. (2002). Türkiye’de baraj yapımı nedeniyle yer değiştiren bir şehir: Halfeti. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Coğrafya Dergisi, 10, 55-79. https://izlik.org/JA28GX32YG
14. Barenstein, J.D., Modan, A.N., Talha, K., Upadhyay, N. & Khandhadai, C. (2014). Looking back at agency-driven housing reconstruction in India: Case studies from Mahrashtra, Gujarat, and Tamil Nadu. T. Schilderman, & E. Parker (Eds). Still Standing? Looking Back at Reconstruction and Disaster Risk Reduction in Housing in (pp.39-58). UK: Practical Action Publishing.
15. Belge, R. (2024). Nüfus ve yerleşmelerin dikey dağılışı: Denizli örneği. Doğu Coğrafya Dergisi, 28(3), 389-401.
16. Bora, I. & Voiculescu, M. (2021). Resettlement, intergenerational memory, place attachment, and place identity in Roșia Jiu coal mine-Gorj County, Romania. Journal of Rural Studies, 86, 578-586. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2021.07.008
17. Brown, B., Perkins, D. D. & Brown, G. (2003). Place attachment in a revitalizing neighborhood: Individual and block levels of analysis. Journal of Environmental Psychology, 23(3), 259-271 https://doi.org/10.1016/S0272-4944(02)00117-2
18. Canpolat, E. (2022). Sivas ilinde yer değiştiren yerleşmeler. M.A. Ceylan & Y. Dinç (Ed.). Seçilmiş örneklerle Türkiye’de yer değiştiren yerleşmeler. İçinde (s. 313-370). İstanbul: Kriter Yayınevi.
19. Castree, N., Rogers, A. & Kitchin, R. (2013). A dictionary of human geography. U.K: Oxford University Press.
20. Chen, J., Pellegrini, P. & Geng, M. (2021). Identifying resettlement communities' urban regeneration opportunity through GIS-based spatial analysis in Suzhou metropolitan area. Urban and Regional Planning. 6(4), 146-157. https://doi.org/10.11648/j.urp.20210604.15
21. Chen, S., Wang, X., Qiang, Y. & Lin, Q. (2024). Spatial–temporal evolution and land use transition of rural settlements in mountainous counties. Environmental Sciences Europe, 36(1), 38. https://doi.org/10.1186/s12302-024-00868-y
22. Ceylan, M.A. (2011). Manisa ilinde yer değiştiren yerleşmeler. İstanbul: Çantay Kitabevi.
23. Correa, I.D. & Gonzalez, J. L. (2000). Coastal erosion and village relocation: A Colombian case study. Ocean & Coastal Management. 43(1), 51-64. https://doi.org/10.1016/S0964-5691(99)00066-6
24. Çınar, R. & Kuyrukçu, Z. (2024). Morphological analysis of rural settlements that have been relocated due to the construction of dams: The example of Dedemli village. Planlama, 34(3), 295-314. https://doi.org/10.14744/planlama.2024.65982
25. Cürebal, İ. (2004). Yer değiştiren yerleşmelere iki örnek: Kıratlı ve Bahçeli köyleri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Coğrafya Dergisi, 12, 75-84.
26. Diler, Z. & Özçelebi, M. A. (2022). Kastamonu ilinde nüfus ve yerleşmelerin topografik faktörlere göre dağılımı. Mavi Atlas, 10(1), 198-218. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1080593
27. Dinç, Y. (2024). Yer değiştiren yerleşmeleri hümanist coğrafya perspektifinden okumak: Bozkır filmi içerik analizi. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 53, 157-184. https://doi.org/10.32003/igge.1465894
28. Dinç, Y., Canpolat, E. & Ceylan, M.A. (2021). Hatay ilinde doğal ve beşeri nedenlerle yer değiştiren yerleşmeler (1.bs). Ankara: Pegem Akademi Yayınları.
29. Demirel, S. (2005). Production of space in the post earthquake region: three cases from Düzce (Master's Thesis). Middle East Technical University, Ankara.
30. Doğan Haber Ajansı (2024, 12 Mayıs). 53 yıllık yıkıntılar arasında 'Deprem periyodumuz doldu' uyarısı. Erişim adresi: https://www.dha.com.tr/gundem/53-yillik-yikintilar-arasinda-deprem-periyodumuz-doldu-uyarisi-2440590
31. Eroğlu, Ġ. (2009). Yunt Dağı ve çevresinin coğrafi etüdü. (Doktora Tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
32. Fernando, N. (2012). Forced relocation after the Indian Ocean Tsunami, 2004: Case study of vulnerable populations in three relocation settlements in Galle, Sri Lanka. Publication series of UNUEHS Volume 6. Bonn: United Nations University Institute of Environment and Human Security.
33. Fernando, N. (2018). Lessons learnt from long term impact of 2004 tsunami relocation: A case study of selected relocation settlements in Akmeemana Divisional Secretary Division in Galle District, Sri Lanka. Procedia Engineering, 212, 47-54. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2018.01.007 Gao, Y., Tian, L., Li, Z., Wang, Y., Huang, A. & He, Q. (2025). The impact of rural settlement expansion on educational accessibility: a patch-scale study based on 2867 Chinese counties from 2000 to 2020. Humanities and Social Sciences Communications, 12(1). 1-14. https://doi.org/10.1057/s41599-025-05527-y
34. Geray, C. (1975). Türkiye’de kırsal yerleşme düzeni ve köy kent yaklaşımı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 30(1), 45–66. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000000919
35. Girgin, M. (1995). Kütle hareketleri nedeniyle yer değiştiren yerleşmelere bir örnek: Gördes (Manisa). Doğu Coğrafya Dergisi, 1, 155-173.
36. Gök, Y. (1996). Erzurum-Kars depreminin (30-Ekim 1983) ekonomik ve sosyal sonuçları (Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
37. Gök, Y. (2001). Erzurum-Kars depreminden (1983) sonra yeri değiştirilen yerleşmeler. Doğu Coğrafya Dergisi, 5, 145-158. https://izlik.org/JA79YG76ZZ
38. Göregenli, M., Karakuş, P., Kösten, E. Y. Ö. & Umuroğlu, I. (2014). Mahalleye bağlılık düzeyinin kent kimliği ile ilişkisi içinde incelenmesi. Türk Psikoloji Dergisi, 29(73), 73.
39. Gümüşçü, O. (2019). Türk iskân sistemi, İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
40. Hayli, S. & Canpolat, F. A. (2017). Doğal ortam şartlarında gerçekleşen olumsuzluklar nedeniyle Erzincan Ovası’nda yeri değiştirilen köyler. Uluslararası Jeomorfoloji Sempozyumu. 12-14 Ekim 2017, Elazığ
41. Jia, A., Liang, X., Wen, X., Yun, X., Ren, L. & Yun, Y. (2023). GIS-based analysis of the spatial distribution and influencing factors of traditional villages in Hebei Province, China. Sustainability, 15(11), 9089. https://doi.org/10.3390/su15119089
42. Kapluhan, E. & Tuncer, K. (2022). Burdur ilinde yer değiştiren yerleşmeler. M.A. Ceylan & Y. Dinç (Ed.). Seçilmiş örneklerle Türkiye’de yer değiştiren yerleşmeler. içinde (s. 131-179). İstanbul: Kriter Yayınevi.
43. Karaboran, H.H. (1985). İki eğreti yerleşme şekli. “Banı” ve “Pey”. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 39, 83-104.
44. Kathrina, T. (2014). Life beyond survival: Social forms of coping after the tsunami in war-affected Eastern Sri Lanka. Wetzlar: Majuskel Medienproduktion GmbH
45. Kaya, F. (2002). Türkiye’de yeri değiştirilen şehirlere bir örnek: Doğubayazıt. Doğu Coğrafya Dergisi, 7, 69-88. https://izlik.org/JA26EZ29BB
46. Khan, M. & Das, V. (2024). After displacement: Coal mining, development, and inequality in the Thar desert of Pakistan. World Development, 182, 106624. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2024.106624
47. Koday, Z. (2013). Yeri değiştirilen köy yerleşmelerine örnek: Aşağı Çat, Yukarı Çat ve Taşağıl köyleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(1), 223-238. https://izlik.org/JA79MN36WE
48. Konurhan, Z. & Ceylan, M. A. (2025). Shaping the future of Datça Peninsula: Exploring suitable settlement areas and land-use scenarios. Türk Uzaktan Algılama ve CBS Dergisi, 6(2). 277-299. https://doi.org/10.48123/rsgis.1717957
49. Lasgorceix, A., & Kothari, A. (2009). Displacement and relocation of protected areas: a synthesis and analysis of case studies. Economic and Political Weekly, 44(49), 37-47. http://www.jstor.org/stable/25663860
50. Lewicka, M. (2005). Ways to make people active: The role of place attachment, cultural capital, and neighborhood ties. Journal of Environmental Psychology, 25(4), 381-395 https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2005.10.004
51. Ietto, F., Conforti, M., Tolomei, C. & Cianflone, G. (2022). Village relocation as solution of the landslide risk, is it always the right choice? The case study of Cavallerizzo ghost village (Calabria, southern Italy). International Journal of Disaster Risk Reduction, 81, 103267. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2022.103267
52. Lora-Wainwright, A. (2014). Grassroots perspectives on relocation: threats and opportunities. Positions, 22(3), 661-689. https://muse.jhu.edu/article/552124
53. Matti, S., Cullen, M., Reichardt, U. & Vigfusdottir, A. (2023). Planned relocation due to landslide-triggered tsunami risk in recently deglaciated areas. International Journal of Disaster Risk Reduction, 86, 103536 https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2023.103536
54. McMichael, C., Powell, T., Piggott-McKellar, A. E. & Yee, M. (2025). Climate change and the planned relocation of people: A longitudinal analysis of Vunidogoloa, Fiji. Ambio, 54(6), 1043-1056. https://doi.org/10.1007/s13280-024-02120-6
55. Okada, T., Haynes, K. Bird, D., Van den Honert, R. & King, D. (2014). Recovery and resettlement following the 2011 flash flooding in the Lockyer Valley. Int. J. Disaster Risk Reduct, 8, 20-31. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2014.01.001
56. Ophiyandri, T., Sdinata, U. G., Husnı, T., Istıjono, B. & Putra, A. (2016). Factors contributing to the success of a resettlement project: A case study on Batanghari Dam project, Indonesia. Journal of Earth Sciences and Engineering, 9(3), 432-435.
57. Orhan, F. & Gök, Y. (2016). Baraj yapımı nedeniyle yeri değiştirilen yerleşmelere iki örnek: Oruçlu ve Zeytinlik köyleri (Artvin). Doğu Coğrafya Dergisi, 21(35), 131-148. https://doi.org/10.17295/dcd.58254
58. Özgür, E.M. (2009). İkametgâh memnuniyeti ve şehir içi ikametgâh hareketliliği. Coğrafi Bilimler Dergisi, 7(2), 111-127. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3418273
59. Palagi, S. & Javernick-Will, A. (2020). Pathways to livable relocation settlements following disaster. Sustainability, 12(8), 3474. https://doi.org/10.3390/su12083474
60. Poyraz, M. (2022). Aksaray’da doğal faktörler nedeniyle yer değiştiren yerleşmelere bazı örnekler. M.A. Ceylan & Y. Dinç (Ed.). Seçilmiş örneklerle Türkiye’de yer değiştiren yerleşmeler. içinde (s. 393-410). İstanbul: Kriter Yayınevi.
61. Piyatadsananon, P., Amaratunga, D. & Keraminiyage, K. (2010). The role of spatial analysis in resettlement programmes. In Construction, Building and Real Estate Research Conference of the Royal Institution of Chartered Surveyors. Royal Institution of Chartered Surveyors.
62. Rao, Y., Wu, C. & He, Q. (2025). Uneven diffusion: a multi-scale analysis of rural settlement evolution and its driving forces in China from 2000–2020. Humanities and Social Sciences Communications, 12(1), 1-15. https://doi.org/10.1057/s41599-025-04660-y
63. Sabita, A. P., Amhar, F. & Fatchurohman, H. (2024). On relocation of settlement after the Cianjur earthquake and landslide. Planning Malaysia, 22(1), 364-381. https://doi.org/10.21837/pm.v22i30.1446
64. Shrivastava, S. (2022). Dabkan village with uncertain future: A study of village relocation ın Sariska Tiger Reserve Of Alwar District. International Journal of Creative Research Thoughts (IJCRT), 10(5). 389-400. ISSN: 2320-2882
65. Sunkar, M. (2010). Kayabeyli’nin (Baskil/Elazığ) yer değiştirmesinde etkili olan doğal olaylar. Doğu Coğrafya Dergisi, 15(24), 237-253. https://izlik.org/JA99BD89GF
66. Suppasri, A., Yasuda, M., Abe, Y., Fukutani, Y., Imamura, F. & Shuto, N. (2014). Relocation after tsunamis in the Sanriku area and the condition of fishing villages two years after the 2011 Great East Japan tsunami. V.S. Fandino, Y.A. Kontar & Y. Kaneda (Eds). Post-Tsunami Hazard: Reconstruction and Restoration. in (pp. 47-58). Cham: Springer International Publishing.
67. Şereflikoçhisar Şehit Kuddusi Demli İlkokulu (2026, 7 Şubat). Şehit Kuddusi Demli ilkokulu tarihçesi. Erişim adresi: https://sehitkuddusidemliio.meb.k12.tr/
68. Takesada N, Manatunge J. & Herath IL. (2008). Resettler choices and long‐term consequences of involuntary resettlement caused by construction of Kotmale Dam in Sri Lanka. Lakes & Reservoirs: Research & Management, 13, 245-254. https://doi.org/10.1111/j.1440-1770.2008.00374.x
69. Tanoğlu, A. (1947). Türkiye'nin irtifa kuşakları. Türk Coğrafya Dergisi, 9-10, 37-56. https://izlik.org/JA23TK28HD
70. Taş, M. A. (2022). Erzincan ilinde yer değiştiren yerleşmeler. M.A. Ceylan & Y. Dinç (Ed.). Seçilmiş örneklerle Türkiye’de yer değiştiren yerleşmeler. içinde (s. 181-244). İstanbul: Kriter Yayınevi.
71. Tercan, B. (2001). Post earthquake relocation process in Yalova. (Master Thesis). Middle East Technical University, Ankara.
72. Tuncel, M. (1974). Türkiye’de yer değiştiren şehirler hakkında bir ilk not. İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi, 20-21, 119-128.
73. Tuncel, M. (1981). Türkiye’de doğal olaylar sonucunda yer değiştiren kentler. İstanbul Yer Bilimleri Dergisi, 1-2, 115-124.
74. Tunçdilek, N. (1986). Türkiye’de yerleşmenin evrimi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları (No: 3367).
75. Türkiye İstatistik Kurumu (2026, 7 Şubat). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS), 2024 yılı nüfus sayım sonuçları. Erişim adresi: https://www.tuik.gov.tr/
76. Wilson, S. A. (2019). Mining-induced displacement and resettlement: The case of rutile mining communities in Sierra Leone. Journal of Sustainable Mining, 18(2), 67-76. https://doi.org/10.1016/j.jsm.2019.03.001
77. Woube, M. (2005). Effects of resettlement schemes on the biophysical and human environments: The case of the Gambela Region, Ethiopia. USA: Universal Publishers Boca Raton.
78. Xu, J., Zheng, L., Ma, R. & Tian, H. (2023). Correlation between distribution of rural settlements and topography in Plateau-Mountain area: A study of Yunnan Province, China. Sustainability, 15(4), 3458. https://doi.org/10.3390/su15043458
79. Yakar, M. & Eteman, F. S. (2017). Türkiye'de iller arası göçlerin nodexl ile sosyal ağ analizi. Göç Dergisi, 4(1), 82-109. https://doi.org/10.33182/gd.v4i1.573
80. Yang, X., Zhao, H. & Ho, P. (2017). Mining-induced displacement and resettlement in China: A study covering 27 villages in 6 provinces. Resources Policy, 53, 408-418. https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2017.07.001
81. Yıldız, B. (2025, 22 Ekim). Ege'nin zamana direnen köyü: Kömür uğruna terk edildi, şimdi yeniden nefes alıyor. Erişim adresi: https://www.sonmuhur.com/egenin-zamana-direnen-koyu-komur-ugruna-terk-edildi-simdi-yeniden-nefes-aliyor
82. Yılmaz, A., Şahin, K. & Şahin, M.H. (2013). Depreme bağlı yeri değiştirilen bir şehir: Erbaa, Tokat. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(24), 414-424. ISSN: 1307-9581
83. Yee, M., McMichael, C., McNamara, K. E. & Piggott‐McKellar, A. (2024). Partial planned relocation and livelihoods: Learnings from Narikoso, Fiji. Asia Pacific Viewpoint, 65(3), 290-307. https://doi.org/10.1111/apv.12409
84. Yiğit, İ. & Gümüşçü, O. (2016). Manisa ve çevresinde salgın hastalıkların iskâna etkisi (XVI-XX. yy.). TÜCAUM Uluslararası Coğrafya Sempozyumu 13-14 Ekim 2016, Ankara.
85. Yiğit, İ. (1996). XVI-XX. yüzyıllarda Anadolu’da kaybolan yerleşmeler: Manisa-Konya örneği (Doktora Tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar.
86. Yiğit, İ. & Gümüşçü, O. (2017). Kayıp köylere mekânsal bakış: XVI-XX. Yüzyıl Konya çevresi örneği. Kebikeç: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 44, 323-338.