II. Dünya Savaşı Yıllarında (1939-1945) Bir Müzenin Doğuşu: Sabahat Göğüş ve Gaziantep Arkeoloji Müzesi

Yıl 2025, Cilt: 3 , 27 - 44, 26.12.2025

Nagihan Bulut

Öz

Bu çalışma, II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye’de kültürel miras yönetimi ve müzecilik faaliyetlerinin yerel düzeydeki yansımalarını, Gaziantep Arkeoloji Müzesi’nin kuruluş süreci üzerinden incelemektedir. Araştırma, Türkiye’nin ilk kadın müze müdürü olan Sabahat Göğüş’ün 1944 yılında savaş koşullarının yarattığı ciddi ekonomik ve kurumsal kısıtlamalar altında yürüttüğü çabaları merkezine alır. Göğüş’ün sınırlı kaynaklarla kurduğu müze, yalnızca yerel bir kültürel girişim değil, aynı zamanda Erken Cumhuriyet Dönemi kadınlarının kamu ve bilim alanlarında üstlendiği öncü rollerin de simgesidir. Arşiv belgeleri, gazete nüshaları ve dönemin resmî kayıtlarına dayanan bu çalışma, müzeciliğin savaş döneminde bile ulusal kimliğin ve modernleşme ideallerinin bir parçası olarak nasıl sürdürüldüğünü ortaya koymaktadır. Böylece Sabahat Göğüş’ün mücadelesi, kültürel mirasın korunması ile toplumsal cinsiyet eşitliği arasındaki ilişkiye dair erken bir örnek sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

gaziantep arkeoloji müzesi , sabahat göğüş , müzecilik , 1940'larda müzecilik

Kaynakça

• Arad, S. (1955.02.25). Gaziantep Kalesine Kısa Bir Bakış. Demokrat Ülkü Gazetesi.
• Arslan, M. (2020). 1939-1946 Yılları Türkiye'sinde Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Gelişmeler. Aydın İnsan ve Toplum Dergisi, 6(2), 145-157.
• Artun, A. (2012). Sanat Müzeleri 1- Müze ve Modernlik, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Atagök, T. (1999). Yeniden Müzeciliği Düşünmek. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi.
• Ateşoğulları, S. (2022). Değişen ve Gelişen Türkiye Müzeleri. Türk Arkeoloji ve Etnoğrafya Dergisi, 88, s.35-53.
• Aydın, S. (2010). Toprak Altından Kimlik Devşirmek. Arkeo Atlas, 7, s.126-141.
• Başaran, C. (1995). Arkeolojiye Giriş I-II. Erzurum: Aşiyan Kitabevi.
• Belli, F. B. (2024). Eski Eserler ve Müzeler Birinci Dayanışma Komisyonu. 09 05.2025 tarihinde Türkiye Turizm Ansiklopedisi: Türk Turizminin Hafızası: https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/eski-eserler-ve-muzeler-birinci- dayanisma-komisyonu adresinden alındı
• Bilgen, Ç. (2019). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları Arşivindeki Müzecilere Ait Terfi Tezlerinin Yüksek Mimar Mustafa Ayaşlıoğlu Örneğinden İncelenmesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 535-555.
• Çal, H. (1990). Türkiye'nin Cumhuriyet Dönemi Eski Eser Politikası. (Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi.
• Çal, H. (1997). Osmanlı Devleti'nde Asar-ı Attika Nizamnameleri. Vakıflar Dergisi, 391-400.
• Çevik, Ö. (2013). "Türkiye Arkeolojisinde Öncü Kadınlar". T. Oğuz, S. Mustafa H., & K. Erkan içinde, Tarhan Armağanı, İstanbul: Ege Yayınları, s. 131-142.
• Demir, T. (2019). Gaziantep'te 19. Yüzyıldan Günümüze Gerçekleştirilen Arkeolojik Çalışmalar. (Ed). T. Demir, M. Ekici, M. Şahan Dinç, & Ç.M. Tarhan, Rifat Ergerç Armağanı, Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi. s. 111-125.
• Erbay, F. (2020). Türkiye'de Müzeciliğin Tarihi. 09 04, 2025 tarihinde Türkiye Turizm Ansiklopedisi: Türk Turizminin Hafızası: https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/turkiyede-muzeciligin-tarihi adresinden alındı
• Ergeç, R., & Demir, T. (2023). Gaziantep'te Müzeciliğin Bölge Arkeolojisine ve Kültür Turizmine Etkisi. 100. Yılında Cumhuriyet Dönemi Gaziantep, Gaziantep: Gazikültür. s. 272-282.
• Erşen, A. E. (2009). Tarihi Kentlerin Korunmasında Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu Kararlarının Edirne Kenti Örneğinde Değerlendirilmesi. (Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi) YÖK Tez Merkezi.
• Gaziantep Life (2010). Türkiye'nin İlk Kadın Müze Müdürü, Gaziantep Arkeoloji Müzesi'nin Kurucusu Arkeolog Sabahat Göğüş (1908-1995). Gaziantep Life, 8/45 s. 64-68.
• Gaziyurt (1949. 10.29). Eski Eserler ve Müzecilik. Gaziyurt Gazetesi.
• Gaziyurt (1949. 11.03). Eski Eserler ve Müzecilik. Gaziyurt Gazetesi.
• Gerçek, F. (1999). Türk Müzeciliği. Ankara: TTK.
• Göğüş Atay, Z. (2016). Şehirlerin Gelini "Arus-u Buldan". Gaziantep: Sertaç.
• Göğüş, S. (1963). Cağdın. Gaziantep Kültür Dergisi, 6, s. 53.
• Göğüş, S. (1964). Gaziantep Tarihi Hakkında Notlar. Gaziantep Kültür Dergisi, 7, 7-8, 19-21.
• ICOM. (2010). Key Conceps of Museology. (A. Desvallees, & F. Mairesse, Dü) Armand Colin.
• İnan, A. (1957). Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesinin Kuruluş Hazırlıkları Üzerine. Tarih Araştırmaları Dergisi, 1, 1-16.
• Karadeniz, C., & Okvuran, A. (2018). Cumhuriyet'in İlanından Günümüze Türkiye'de Müze Eğitimi: Tarihsel Gelişim ve Eğitim Tasarıları. Milli Folklor, 2018(118), s. 101-113.
• Karadaş,Y., & Demir, T. (2013). Türkiyede 1930-1970 Arası Arkeoloji Paradigmasının Bilim Sosyolojisi Açısından Bir Betimlemesi. İnsanbilim Dergisi, 2(2), 1-16.
• Karaduman, H. (2016). Ulus-Devlet Bağlamında Belgelerle Ankara Etnografya Müzesi'nin Kuruluşu ve Milli Müze, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
• Korkut, T., & Özbek, G. (2021). Mardin Müzesi'nin Çağdaş Müzecilik Anlayışı Açısından Değerlendirilmesi. Artuklu Akademi, 8(1), s. 157-184.
• Kuijt,I.; & Goring Morris, N. (2002). Foraging and Social Complexity in the Pre-Pottery Neolithic of the Southern Levant: A Review and Synthesis. Journal of World Prehistory 16(4), 361-340
• Küçükhasköylü, N. (2023). Dünyada Müzeciliğin Tarihsel Gelişimi, (Ed.) E. Altınsapan-N. Küçükhasköylü, Müzecilik ve Sergileme, s.31-62, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Louvre Müzesi Tarihi: Geçmişten Günümüze Evrim. (2024, 26 08). 2025.02 09 tarihinde Vacatis:https://vacatis.com/tr/louvre-m%C3%BCzesi-tarihi/?utm_source=chatgpt.com. adresinden alındı.
• Madran, B. (2022). Yüzyıllardır Değişen Tanımların Son Noktası: Müze Nedir? Mimarlık, 428, s.10-13.
• Madran, E. (1996). Cumhuriyet’in İlk Otuz Yılında (1920-150) Koruma Alanının Örgütlenmesi-1. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 16 (1-2), 59-97.
• Muşmal, H., & Gümüş, H. (2021). Türkiye'de Müzecilik (1839-1938). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Önder, M. (1989). Atatürk ve Müzeler. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 6(16), s.63-74.
• Özden, N., Temel, M., & Doğaner, Y. (2023). Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Yeni Türkiye: Türkiye Cumhuriyeti. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
• Özdoğan, M. (2011). Arkeolojik Kazılar Bilimsel Çalışma mı? Toprak Hafriyatı mı? İstanbul: Arkeoloji ve Sanat.
• Özdoğan, M. (2006). Arkeolojinin Politikası ve Politik bir Araç Olarak Arkeoloji. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Özer, İ. (2023). Cumhuriyet Dönemi Türk Müzeciliği. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 34(3), 273-287.
• Shaw, M.K.W. (2004). Osmanlı Müzeciliği: Müzeler, Arkeoloji ve Tarihin Görselleştirilmesi. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Son Posta, (1937.09.20). Antebin Türk Tarih Kurultayında Genç Bir Bayan Temsil Ediyor, Son Posta Gazetesi.
• Şahin, M. (2019). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Müzecilik (1846-1938). (Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi) YÖK Tez Merkezi.
• Tarhan, Ç.M. (2019). Beycesultan ve Laodikeia Örneklerinden Hareketle Kazı Alanlarındaki Arkeolojik Koruma Olgusunun Değerlendirilmesi. (Doktora Tezi, Ege Üniversitesi), YÖK Tez Merkezi.
• Taşkıran, H. (2022). Paleolitik Çağ’da Gaziantep. Ed. A. Engin, & K. Görkay, Prehistorik Dönemlerden Geç Antik Dönem’e Gaziantep Arkeolojisi (s.15-27). İstanbul: Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü.
• Tataroğlu, E. (2018). Osman Hamdi Bey: 19. yüzyılın Türk Müzecisi- Devlet Adamı-Ressamı-Sanat Eğitimcisi- Arkeoloğu. Milli Eğitim, 48(221), 175-185.
• T.C. Resmî Gazete (1943). 5309 Sayılı Resmî Gazete, 14 Temmuz 1943.
• Toprak, Z. (2012). Darwin'den Dersim'e Cumhuriyet ve Antropoloji, İstanbul: Doğan Kitap.
• Türkiye'nin İlk Kadın Müze Müdürü, Gaziantep Arkeoloji Müzesi'nin Kurucusu Arkeolog Sabahat Göğüş (1908- 1995). (2010, Mart/Nisan). Gaziantep Life, 64-68.
• Uçar, M. (2019). Türkiye'de Müzeciliğin Tarihsel Gelişiminin Kurumsalcı Bakış Açısıyla Analizi. (Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi), YÖK Ulusal Tez Araştırma Merkezi.
• Uçkan, O. (2023). Cumhuriyetimizin 10. Yılında Türkiye'de Kültürel Mirasın Korunması Süreci. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergis, 23, 171-184.
• Ulus. (1940.07.11). Dil Tarih Coğrafya Fakültesini Bitirenler. Ulus Gazetesi.
• Uzun Aydın, D. (2020). Koleksiyon Toplanmasından Müze Yapılarına Geçiş Aşamaları ve İlk Müze Okulu (İzzediniye) Açma Girişimi. The Journal of İnternational Lingual, Social and Educational Sciences, 6(1), 82-91
• Ünsal, A. T. (1970, 1 Ocak). Zevkini alışkanlık haline getirme! Gaziantep Sabah Gazetesi. https://gaziantepsabah.com/makale/1926/zevkini-aliskanlik-haline-getirme
• Vargün, Ö. (2023). Cumhuriyet Dönemi Ulus Kimlik İnşasında Müze, Kültür ve Sanat Yönetimi. Yeni Yüzyılda İletişim Çalışmaları Dergisi, 4(8), 121-134.
• Yenişehirlioğlu, F. (2008). Geçmişten Geleceğe Türkiye'de Müzecilik Üzerine Bazı Gözlemler. Geçmişten Geleceğe Türkiye'de Müzecilik II: Eğitim, İşletmecilik ve Turizm Sempozyumu, Ankara: Vehbi Koç ve Ankara Araştırma Merkezi, s. 1-7.
• Yıldız, E. (2001). Türkiye'de Müze Yapılarında Uygulanmış Tip Projelerin Koleksiyonlar ve Coğrafi Farklılıklar Açısından İncelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi), YÖK Tez Merkezi.