İstanbul’un Anadolu Yakasın’daki İstiridye Bezemeli Çeşmeler
Öz
Tarihsel süreçte insanlığın her döneminde çeşitli inançlar bağlamında doğada bulunan bazı hayvan, bitki ya da ağaçlar, içlerinde barındırdıkları anlamlar (ya da insanların yükledikleri) dahilinde sembolleştirilmişlerdir. Bu sembollerden biri olan istiridye motifi, Çin kaynaklı olup tarihsel süreçte birçok medeniyet tarafından benimsenmiştir. Bu motif, Batı sanatında kendine yer bulduğu gibi Türk sanatında da (özellikle de mimari alanda) sevilerek uygulanan bir bezeme unsuru olmuştur. Tasarım itibariyle bir noktadan çıkarak ışınsal yivli, dalgalı yüzeyli bir biçim oluşturan istiridye motifi, mimarlık eserlerinin cephelerinde, kapılarda, mihrap ve kubbe geçişlerinde olduğu gibi çeşme mimarisinde de sıkça uygulanmıştır. Bu çalışma kapsamında ele alınan motifin neyi sembolize ettiği hususu, üzerinde durulması gereken bir konudur. Bununla birlikte istiridyenin içinde; doğurganlık, bereket, sonsuzluk, ikinci yaşam gibi anlamları barındırdığı da tespit edilmiştir.
Araştırma kapsamında İstanbul’un Anadolu Yakası’nda; Üsküdar Kara Mustafa Paşa Çeşmesi (H.1088/1677), Üsküdar Gülnuş Emetullah Valide Sultan Çeşmesi (H. 1121/1709-1710), Üsküdar Ahmediye Külliyesi Çeşmesi (H. 1133-1134/1721), Üsküdar III. Ahmed Meydan Çeşmesi (H. 1141/1728), Beykoz Kethüda Çeşmesi (H. 1141/1728-1729), Kanlıca Ayşe Hanım Çeşmesi (H. 1141/1728-1729), Kartal Bahriye Nazırı Bozcaadalı Hasan Hüsnü Paşa Çeşmesi (H. 1313/1895), İçerenköy Kodayoğlu Mahmud Bey Çeşmesi (H. 1340/1341-1922) olmak üzere, istiridye motifinin görüldüğü sekiz çeşmeye yer verilmiştir. Burada incelenen çeşmeler, 17.-20 yüzyıl aralığındaki yaklaşık üç yüz yıllık zaman aralığına tekabül etmektedir. Bu örnekler, Batılılaşma döneminde İstanbul çeşme mimarisinde istiridye motifinin yaygınlaştığını göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
Çeşme, İstiridye motifi, İstanbul çeşmeleri, Osmanlı çeşmeleri, çeşme mimarisi
Kaynakça
- Aktepe, M. M. (1989). Ahmed III. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (c. 2, ss. 34–38). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
- Atak, E. (2020). Kaptan-ı Deryâ Kaymak Mustafa Paşa’nın İstanbul’daki imar faaliyetleri. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(Özel Sayı), 168-182.Aynur, H., & Karateke, H. T. (2022). Aç besmeleyle iç suyu: III. Ahmed devri İstanbul çeşmeleri (1703–1730). İBB Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü.
- Bakırer, Ö. (1976). Onüç ve ondördüncü yüzyıllarda Anadolu mihrapları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Coşkun, S. (2019). Üsküdar Ahmediye Külliyesi ve Lale Devri mimarisi içindeki yeri. Art-Sanat, (12), 164–192.
- Çakmakoğlu Kuru, A. (2008). İkonografik açıdan Ortaçağ Türk mimarisinde yer alan istiridye motifi. ERDEM, 19(52), 111-124.
- Ertuğ, N. (2006a). İstanbul tarihî çeşmeler külliyatı (Cilt 1). İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi.
- Ertuğ, N. (2006b). İstanbul tarihî çeşmeler külliyatı (Cilt 2). İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi.
- Ertuğ, N. (2006c). İstanbul tarihî çeşmeler külliyatı (Cilt 3). İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi.
- Eyice, S. (1965). Sultaniye-Karapınar’a dair. Tarih Dergisi, 15, 117–140.
- Eyice, S. (1989). Ahmed III çeşmesi. In TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 2, ss. 39–40). Türkiye Diyanet Vakfı.