Genel Hafta Tatilinin Özel Hukuk Sürelerine Etkileri Çerçevesinde Lozan Barış Antlaşması’nın 43 ve 45’inci Maddelerinin Arka Planı Üzerine Düşünceler

Lozan Barış Antlaşması’nın 43 ve 45’inci maddeleri uyarınca, anlaşan devletler bünyelerindeki azınlıkları dinlerine aykırı davranmaya zorlayamaz ve onlara haftalık dinî tatil (dinlenme) günü kolaylığı tanır. Haftalık dinî dinlenme günü, Hristiyanlıkta pazar, Yahudilikte cumartesi gününe denk gelir. Oysa İslâmiyet, tam gün hafta tatili getirmez. Cuma öğlen namazının cemaatle kılınması kural olarak erkek Müslümanlara farzdır. Bu toplu ibadetten sonra ticaretle meşguliyet mübahtır. Şimdi olduğu gibi 1920’lerde de Hristiyanlık Dünyadaki en kalabalık dindi, Yahudilik parayla yakın ilişkiydi; genel hafta tatili, bazı İslâm ülkeleri dışında ekseriyetle (cumartesi ve/veya) pazardı. Türkiye’de genel hafta tatili, 1924’te cuma belirlenmiş; 1935’te cumadan (cumartesi öğleden sonra başlamak üzere) pazara alınmış; 1981’de ise 1935’teki düzenleme yinelenmiştir. Türkiye’nin modernleşme gündemi Lozan Barış Antlaşması görüşmelerinden önce aşağı yukarı planlanmıştı. Büyük ihtimalle, 43 ve 45’inci maddeler, Lozan görüşmelerini yönetmiş Türk diplomatların bilinçli hukukî hamlelerindendi; bu diplomatik ileri görüşlülük, Türkiye’yi dünyadaki iktisadî nizama uyumlama isteğinden kaynaklanıyordu; yakın gelecekte, genel hafta tatilini cumadan pazara almak, devlet dairelerini cuma günleri çalıştırmak ve cumartesi-pazar günleri kapatmak zaten kararlaştırılmıştı. Böylece, Lozan’daki haftalık dinî tatil günü kolaylığının, Türkiye’deki azınlıklar açısından pek yakında işlevsizleşeceği; buna karşılık, Yunanistan’daki (ve Sırp-Hırvat-Sloven devletlerinin bugünkü haleflerindeki) Türk Müslümanların cuma öğlen namazı haklarını garantilemeyi sürdüreceği öngörülüyordu.