Images of the Death Phenomenon: A Metaphorical Study on Earthquake Victims Abstract

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 1329 - 1362, 30.11.2025

Şerife Ericek Maraşlıoğlu , Saffet Kartopu

https://doi.org/10.33227/auifd.1495240

https://izlik.org/JA52RP35UE

Öz

In February 2023, two powerful earthquakes measuring 7.7 and 7.6 in magnitude struck 11 provinces, with their epicenter in Kahramanmaraş. These earthquakes have been described as the most significant disaster of the century, resulting in extensive structural damage and numerous casualties. Those who survived the earthquake faced death and experienced traumatic events. Concepts such as death are sensitive and complex, making them challenging to express without linguistic support. In this context, individuals often prefer to communicate their thoughts and feelings -essentially their abstract self-experience-through metaphorical expressions. This study aims to identify earthquake victims' metaphorical perceptions of death through qualitative and quantitative phenomenological and correlation analyses. The sample of the study consists of earthquake victims residing in Kahramanmaraş who were directly affected by the earthquakes of February 6, 2023, aged 18 and over, and who volunteered to participate in the interview, determined by purposive sampling. For the implementation of the study, ethical approval was obtained from the Gümüşhane University Rectorate, reference number 2024/3. A total of 291 participants voluntarily took part in the study. Data were collected using a semi-structured metaphorical perception form that included the prompt “Death is like/similar to...” along with sociodemographic variables. The data obtained were analysed using coding and categorisation methods to examine patterns and relationships of meaning in line with the research objectives. The findings revealed that participants generated 88 distinct valid metaphors related to the concept of death. Notably, participants focused on the metaphors of “end,” “restart,” and “gift,” while the category with the fewest metaphors was "reckoning time".

Anahtar Kelimeler

Earthquake Victim. , Psychology of Religion , Metaphor , Death , Perception , Perception of Death

Proje Numarası

Yok

Ölüm Olgusuna Yönelik İmgeler: Depremzedeler Üzerine Metaforik Bir Araştırma

https://izlik.org/JA52RP35UE

Öz

6 Şubat 2023’te 11 il, Kahramanmaraş merkezli yüzyılın en büyük felaketi olarak nitelendirilen 7,7 ve 7,6 büyüklüğünde iki depremle sarsılmıştır. Deprem yapısal olarak ağır hasara ve çok sayıda can kaybına neden olmuştur. Depremde sağ kurtulanlar ise ölümle karşı karşıya kalarak travmatik deneyimler yaşamışlardır. Ölüm gibi insanın yaşantısındaki soyut deneyimler dilsel güvenceler olmadan ifade edilemeyecek kadar hassastır. Bu bağlamda insan, soyut benlik deneyimlerini (düşüncelerini ve duygularını) doğrudan ifade etmek yerine çoğunlukla metaforik kinaye yoluyla aktarmayı tercih etmektedir. Bu çalışma ise depremzedelerin ölüm olgusuna ilişkin metaforik algılarını fenomenolojik analiz ile nitel olarak tespit etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın örneklemini, Kahramanmaraş’ta ikamet eden ve 6 Şubat 2023 depremlerinden doğrudan etkilenmiş, 18 yaş ve üzeri, görüşmeye katılmaya gönüllü bireylerden oluşan, amaçlı örnekleme yöntemiyle belirlenmiş depremzedeler oluşturmaktadır. Çalışmanın uygulama aşaması için Gümüşhane Üniversitesi Rektörlüğü’nden 2024/3 sayılı yazı ile etik kurul izni alınmıştır. Çalışma verileri 18-93 yaş aralığında 291 depremzede (162 kadın, 109 erkek) ile toplanmıştır. Çalışma verileri, ‘Ölüm… gibidir/benzer, çünkü... ’ cümlesini ve sosyo-demografik değişkenleri içeren yarı yapılandırılmış bir metaforik algı formu aracılığıyla toplanmıştır. Elde edilen veriler, araştırmanın amaçları doğrultusunda örüntü ve anlam ilişkilerini incelemek için kodlama ve kategorilendirme yöntemleri ile analiz edilmiştir. Araştırmanın bulgularına göre katılımcıların ölüm olgusuna ilişkin 88 farklı geçerli metafor geliştirildiği tespit edilmiştir. Araştırma sonucuna göre katılımcılar, metaforlardan ‘son’ ‘yeniden başlangıç’ ve ‘armağan’ kategorilerinde yoğunlaşmışlardır. En az metafor bulunduran kategori ‘hesap vakti’ olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Depremzede. , Din Psikolojisi , Metafor , Ölüm , Algı , Ölüm algısı

Etik Beyan

Gümüşhane Üniversitesi Rektörlüğü’nden 2024/3 sayılı yazı ile etik kurul izni alınmıştır.

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Teşekkür

Yok

Kaynakça

• AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı). 2023 Kahramanmaraş Depremleri Raporu. Ankara: AFAD, 2023. Akçay, Tuna. Yunan ve Roma’da Ölü Kültü. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2017.
• Ay, Melike Ayça. “Hemşirelerin Ölüm, Ölümcül Hasta ve Ötenaziye İlişkin Tutumları.” Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 2013.
• Alexander, Irving, Randolph S. Colley ve Arthur Adlerstein. “Is Death a Matter of Indifference?” The Journal of Psychology 43:2 (1957): 277-283.
• Araz, Ömer Faruk. “Zerdüştlüğün Doktrinleri.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2022.
• Ayten, Ali. “Üniversite Öğrencilerinde Ölüm Kaygısı: Türk ve Ürdünlü Öğrenciler Üzerine Karşılaştırmalı Bir Araştırma.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 9:1 (2009): 85-108.
• Black, Jeremy A. ve Anthony Green. Gods, Demons, and Symbols of Ancient Mesopotamia: An Illustrated Dictionary. London: The British Museum Press, 2003.
• Beyhaḳī, Ebū Bekr Aḥmed b. Ḥüseyin. Şuabu’l- İmân. Tah. ʿAbdu’l-ʿalī ʿAbdu’l-ḥamīd Ḥāmid. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1423/2003.
• Ceylan, İsa ve Asım Yapıcı. “Dehşet Yönetimi Kuramı ve Dinî Dünya Görüşü Bağlamında Ölüm Korkusuyla Başa Çıkma: Ankara Terör Saldırıları Üzerine Nitel Bir Araştırma.” Turkish Studies-Comparative Religious Studies 15:4 (2024): 643-666. https://doi.org/10.47091/TurkishStudies.46019
• Champdor, Albert. Mısır’ın Ölüler Kitabı. Çev. Suat Tahsuğ. İstanbul: Ruh ve Madde Yayınları, 1994.
• Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. Çev. Mesut Bütün. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2018.
• Çüçen, Abdulkadir. Heidegger’de Varlık ve Zaman. Bursa: Asa Kitabevi, 2003.
• Derin, Sümeyye. “Ölüm Kaygısına İlişkin Bir Model Testi: Denetim Odağı, Kaygı ve Ölüm Obsesyonunun Rolü.” Doktora Tezi, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Dezutter, Jessie, Bart Soenens, Koen Luyckx, Sabrina Bruyneel, Maarten Vansteenkiste, Bart Duriez, ve Dirk Hutsebaut. “The Role Of Religion in Death Attitudes: Distinguishing Between Religious Belief and Style of Processing Religious Contents.” Death Studies 33:1 (2008): 73-92.
• Diyanet İşleri Başkanlığı. Hadislerle İslam. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Egemen, Bedi Ziya. “Ölüm Üzerine.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11:4 (1963): 31-34.
• Feifel, Herman. “Attitudes of Mentally İll Patients Toward Death.” The Journal of Nervous and Mental Disease 122:4 (1955): 375-380.
• Frankl, Viktor E. Duyulmayan Anlam Çığlığı-Psikotrapi ve Humanizm. Çev. Selçuk Budak. Ankara: Öteki Yayınevi, 1994.
• Frankl, Viktor E. İnsanın Anlam Arayışı. Çev. Selçuk Budak. İstanbul: Okuyan Us Yayınları, 2018.
• Freud, Sigmund. Totem ve Tabu. Çev. Kamuran Şipal. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
• al-Ġazālī, Ebū Ḥāmid. el-Münkız Mine’d-Dalâl (Hidayet Rehberi). Çev. Ersan Utcan. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2024.
• Gılgamış Destanı. Çev. Sait Maden. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
• Güneş, Ali Rıza. Hayat, Ölüm ve Diriliş. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2023.
• Hall, G. Stanley. “A Study of Fears.” The American Journal of Psychology 8:2 (1897): 147-249.
• Hall, G. Stanley. “Thanatophobia and Immortality.” The American Journal of Psychology 26:4 (1915): 550-608.
• He, Yu, Fang Yin, Yiqing He, Heyong Shen, Kuaipeng Ip, ve Jiawei Zhang. “A Comparative Study of Death Metaphors in Han and Tibetan Ethnic Groups.” Death Studies 46:7 (2022): 1697-1705.
• Hick, John. “Değişen Ölüm Sosyolojisi.” Çev. Turan Koç. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8:7 (1990): 235-250.
• Himebauch, Adam, Robert M., Arnold ve Carol, May. “Grief in Children and Developmental Concepts of Death.” Journal of Palliative Medicine 11:2 (2008): 242-244.
• Homerus. Odyssia (Destan). İstanbul: Can Yayınları, 1994.
• Hood, Ralph W., Peter C. Hill, ve Bernard Spilka. The Psychology of Religion: An Empirical Approach. New York: Guilford Press, 2009.
• Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2013.
• Hökelekli, Hayati. “Ölüm ve Ölüm Ötesi Psikolojisi.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3:3 (1991): 151-165.
• Hökelekli, Hayati. “Ölümle İlgili Tutumlar ve Dinî Davranış.” İslâmî Araştırmalar 5:2 (1991): 83-91.
• Hökelekli, Hayati. “Ölümle İlgili Tutumların Dinî Davranışla İlişkisi Üzerine Bir Araştırma I.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4:4 (1992): 57-86.
• Hökelekli, Hayati. “Ölümle İlgili Tutumların Dinî Davranışla İlişkisi Üzerine Bir Araştırma II.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4:4 (1992): 87-98.
• İbn Sīnā. Ölüm Korkusundan Kurtuluş. Çev. Hazmi Tura. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 1959.
• İbn Sīnā. Ölüm Korkusundan Kurtuluş Risalesi : Namaz Risalesi. Çev. Hazmi Tura. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 1942.
• İnci, Figen ve Fatma Öz. “Ölüm Eğitiminin Hemşirelerin Ölüm Kaygısı, Ölüme İlişkin Depresyon ve Ölümcül Hastaya Tutumlarına Etkisi.” Anadolu Psikiyatri Dergisi 10:4 (2009): 253-60.
• Kahraman, Bahar S., Fatma Demirhan ve Tuğba Eniş Erdoğan. “The Impact of the Russia/Ukraine War on Working People.” International Journal of Trends and Developments in Education 3:1 (2023): 15–39.
• Karaca, Faruk. Ölüm Psikolojisi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2000.
• Karakuş, Gonca, Zehra Öztürk ve Lut Tamam. “Ölüm ve Ölüm Kaygısı.” Arşiv Kaynak Tarama Dergisi 21:1 (2012): 42-79.
• Kaya, Korhan. Budhizm Sözlüğü. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2017.
• Kızıler, Hamdi. “Ahmed Yesevî’de Ölüm Algısı.” Journal of History Culture and Art Research 5:3 (2016): 129.
• el-Kindī, Yaʿḳūb. Üzüntüden Kurtulma Yolları. Çev. Mustafa Çağrıcı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
• Koç, Mustafa. “Ölüm Korkusu Üzerine Kuramsal Açıdan Psikolojik Bir Değerlendirme.” Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4:6 (2002): 7-20.
• Koç, Mustafa. “Ölüm Psikolojisi I.” Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 3:8 (2002): 117-146.
• Koç, Mustafa. “Ölüm Psikolojisi II.” Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 3:9 (2002): 337-362.
• Koçak, Muhammet. “İslam Düşüncesinde Varlık ve Yaşam Değeri Açısından İnsan.” Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2015.
• Kuczok, Marcin. “Metaphorical Conceptualizations of Death and Dying in American English and Polish: A Corpus-Based Contrastive Study.” Linguistica Silesiana, 37 (2016): 125-42.
• Küçükcan, Talip, ve Ali Köse. Doğal Âfetler ve Din: Marmara Depremi Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir İnceleme. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, İslâm Araştırmaları Merkezi, 2000.
• Lakoff, George. “The Death of Dead Metaphor.” Metaphor and Symbolic Activity 2:2 (1987): 143-147.
• Lakoff, George ve Johnson Mark. Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil. Çev. Gökhan Yavuz Demir. Ankara: Minotor Kitap, 2022.
• Lakoff, George ve Turner Mark. More Than Cool Reason: A Field Guide To Poetic Metaphor. Chicago: University of Chicago Press, 1989.
• Mevlānā Celāleddīn Rūmī, Mesnevî. Çev. Veled İzbudak. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1995.
• Miles, Matthew ve Huberman Michael. Qualitative Data Analysis. California: Sage Publications, 1994. Morgan, Gareth. Yönetim ve Örgüt Teorilerinde Metafor. Çev. Gündüz Bulut. İstanbul: Mess, 1998.
• Ökten, Kaan H. Ölüm Kitabı: Ölüm Düşüncesinin Temel Metinleri. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım, 2021.
• Örnek, Sedat Veyis. Anadolu Folklorunda Ölüm. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları, 1971.
• Özavşar, Resul. “Ölümü Kavramsallaştırma ya da Anlamlandırma: Ölümle ilgili Deyimlerde Kavramsal Metafor ve Metanimiler.” Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 13:26 (2021): 108-20.
• Pekergil, Murat. “Ölüm Olgusunun Din Sosyolojisi Açısından Değerlendirilmesi Konya Örneği.” Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2009.
• Platon (Eflatun). Sokrates’in Savunması. Çev. Niyazi Berkes. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1946.
• Rank, Otto. Doğum Travması ve Psikanalizdeki Anlamı. Çev. Sabir Yücesoy. İstanbul: Metis Yayınları, 2001.
• er‑Rāzī, Ebū Bekir. Felsefe Risâleleri. Çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
• Santrock, John W. Yaşam Boyu Gelişim: Gelişim Psikolojisi. Çev. Galip Yüksel. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2015.
• Sartre, Jean-Paul. Bulantı. Çev. Selahattin Hilav. İstanbul: Can Yayınları, 1981.
• Sartre, Jean-Paul. Duvar. Çev. Eray Canberk. İstanbul: Can Yayınları, 1999.
• Scheler, Max. İnsanın Kosmostaki Yeri. Çev. Tomris Mengüşoğlu. İstanbul: Yaprak Kitap Yayın Pazarlama, 1988.
• Schimmel, Annemarie. Dinler Tarihine Giriş. İstanbul: Kırkambar Yayınları, 1999.
• Schopenhauer, Arthur. Ölümün Anlamı. Çev. Ahmet Aydoğan. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
• Selçuk, Mualla. Çocuğun Eğitiminde Dini Motifler. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 1990.
• Sezer, Sevgi ve Pelin Saya. “Gelişimsel Açıdan Ölüm Kavramı.” Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi 13 (2009): 151-165.
• Şimşek, Vahdeddin, ve Cemal Tosun. “Zor Konuların Öğretiminde DKAB Öğretmeni: Ölüm Konusu Örneği.” Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 29 (2022): 274-310.
• Şimşek, Vahdeddin, ve Cemal Tosun. “Çocuklara Ölüm Konusunun Anlatılması İhtiyacına Dair DKAB Öğretmen Görüşleri.” Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8:2 (2021): 1261-1289.
• Tanhan, Fuat, ve İnci Arı. Ölüm Eğitimi. Ankara: Pegem Akademi, 2009.
• Teskereci, Gamze, Adem Sümen, Abdullah Esirgenler, ve Şiva Abdullah. “Son ile Başlangıç Arasında Kalmış Bir Durum: Ölüm Algısı.” International Journal of Social Sciences and Education Research 6:1 (2020): 1-10.
• Taşdemir, Gülay, ve Fadime Gök. “Bir Sağlık Yüksekokulu’nda Okuyan Öğrencilerin Ölüm Kaygılarının Belirlenmesi.” International Journal of Human Sciences 9:2 (2012): 303-17.
• Taşpınar, İsmail. Yahudi Kaynaklarına Göre Yahudilikte Ahiret İnancı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2003.
• Thompson, Martie P., ve Paula J. Vardaman. “The Role of Religion in Coping with the Loss of a Family Member to Homicide.” Journal for the Scientific Study of Religion 36:1 (1997): 44-51.
• Tokyürek, Hacer. “Eski Uygur Türkçesinde ‘Ölüm’ Kavramı ile İlgili İfadeler.” Bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 1:50 (2009): 169-198.
• Türkçe Çeviri ve Açıklamalarıyla Tora ve Aftara. Çev. Moşe Farsi. İstanbul: Gözlem Gazetecilik, 2002.aftar İbn Ṭufeyl, Muḥammad İbn ʿAbdu’lmelik. Hayy bin Yakzân. Çev. Şerafeddin Yaltkaya ve Babanzade Reşid. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
• Tümer, Günay ve Mehmet Alparsalan Küçük. Dinler Tarihi. Ankara: Berikan Yayınları, 2017.
• Usta, Esra, Dilek Aygin, ve Elvan Sağlam. “Knowledge and opinions of Nursing Students on Palliative Care: A University Example.” Journal of Human Sciences 13:3 (2016): 4405-4415.
• Uysal, Neşe, Erdal Ceylan, ve Ayşegül Koç. “Hemşirelik Bölümü Öğrencilerinin Ölmekte Olan Bireyin Bakımına İlişkin Tutumları.” Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 8:1 (2019): 98-105.
• Vergote, Antoine. Din, İnanç ve İnançsızlık: (Psikolojik İnceleme). Çev. Veysel Uysal. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı, 1999.
• Volkan, Vamık D., ve Elizabeth Zıntl. Gidenin Ardından. Çev. Işıl Vahip ve Müge Kocadere. İstanbul: OA Yayınları, 2010.
• Volkan, Vamık D., ve Elizabeth Zıntıl. Kayıptan Sonra Yaşam. Ankara: Pusula Yayınevi, 2020.
• Yalom, Irvin D. Güneşe Bakmak Ölümle Yüzleşmek. Çev. Zeliha Babayiğit. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2017.
• Yaşar, Çoruhlu. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
• Carl Jung. “The Soul and Death.” Jung on Death and Immortality. ed. Yates, Jenny, içinde 11-20. Princeton: Princeton University Press, 2000.
• Yıldırım, Nimet. “Zerdüşt’ün Kutsal Kitabı Avesta.” Şarkiyat Mecmuası 18 (2011): 147-170.
• Yıldız, Murat. “İnsanların Ölüm Karşısındaki Tutumları Hakkında Yapılan Araştırmaların Değerlendirilmesi.” Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir, 1994.
• Zulliger, Hans. Çocuklarımızın Korkuları. Çev. Kamuran Şipal. İstanbul: Bozak Yayınları, 1975.