Religious Intertextuality in al-Būṣīrī’s Qaṣīdat al-Burdah

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 1033 - 1058, 30.11.2025

Mohamad Turkey

https://doi.org/10.33227/auifd.1607487

Öz

In our research, the concept of intertextuality and its definition according to Gerard Genette are included. The types of intertextuality are defined, and especially religious, historical, literary, folk culture and mythological intertextuality types are emphasized. Then, the importance of intertextuality in literary works is emphasized. Then, the religious intertextuality in al-Būṣīrī’s qaṣīda is examined selectively, in summary and without any statistical analysis. In this context, the focus is on the intertextuality with the Qur’an, which occupies the largest place in the qaṣīda. This intertextuality generally manifests itself as "assimilative intertextuality". Then, the intertextuality established with the hadiths of the Prophet is discussed. This type of intertextuality emerges in two ways: "assimilative" and "revitalizing". Subsequently, the hadiths, which hold a profound influence in the hearts of Muslims, were examined. These hadiths were notably present in al-Būṣīrī’s ode. The use of such intertextual references is based on the assimilation of the meanings of Qur’anic verses and hadiths, and their rearticulation in a manner consistent with their function within the poetic verse. Thus, these elements integrate with the other lines of the poem, performing a creative function that enriches both idea and meaning. The research yielded numerous findings, the most significant of which is that al-Būṣīrī drew upon the Qur’an and the Prophetic hadiths through "assimilative" or "revitalizing intertextuality." This approach functioned within the meanings and references employed by al-Būṣīrī, rendering his reality a window reflecting praise directed at the Prophet’s Mosque as a path of salvation. Accordingly, the Qur’an and the hadiths served as a primary source to quench the thirst of his thoughts. Al-Būṣīrī consciously used intertextuality for the purpose of getting closer to Allah. In this process, he appropriately placed intertextual elements, skillfully depicted religious figures and places, and successfully associated rhetoric and aesthetic arts with intertextual elements.

Anahtar Kelimeler

al-Būṣīrī , Burdah , Religious Intertextuality , Holy Qur'an , Hadith.

التناصّ الديني في قصيدة البُردة للبوصيري

Öz

تطرّقنا في بحثنا للتناص ومفاهيمِه؛ معتمدينَ على مفهوم التناص عند جيرار جِنيت، وعرّفنا بأنواعه، ولا سيما التناص الديني والتاريخي والأدبي والشعبي والأسطوري، ثمَّ ذكرنا أهميتَه في العمل الأدبي. ودرسنا بعدها ما ورد من تناص ديني في قصيدة البوصيري باختصار، وبشكل انتقائي لا إحصائي. وتوقفنا عند التناص القرآني الذي حصدَ الحجمَ الأكبر في القصيدة، والذي تمثّل بشكله الامتصاصي، ثم توقّفنا عند التناص مع الحديث النبوي الشريف الذي تجلّى بشكليه الامتصاصي والإيحائي، نظرًا للتأثير العميق في نفوس المسلمين، وحضورِه اللافت للنظر في قصيدة البوصيري. وتمّ توظيف هذا النوع من التناص عبر امتصاصٍ لمعاني الآيات القرآنية والأحاديث الشريفة، وإعادةِ صياغتها بما ينسجِم مع وظيفتها في البيت الشعري، فتندمِجُ مع باقي الأبيات الشعرية لتؤدي وظيفتَها بشكل إبداعي يُغني الفكرة والمعنى. وتوصّلَ البحث إلى عدة نتائج، أهمها: اعتمد البوصيري في التناص من القرآن الكريم والحديث الشريف على نوعِ التناص الإيحائي الإشاري، حيث أدّت هذه التناصات دورَها في الدلالة والإشارة لما وظّفه البوصيري، جاعلاً من واقعه نافذةً لعكس معاناته في التَّطرُّق للمديح النبوي الذي كان منفذاً للخلاص، فكان القرآن الكريم والحديث النبوي الشريف المنهلَ العام لإرواء ظمأ أفكاره. وقد وظّف البوصيري تناصّاتِه بشكل مقصود لطلب التقرب من الله تعالى، فأحسن التوظيف، وأتقن الاستحضار، وأبدع في ربط الصور البيانية والبديعية بتناصاته عامة.

Anahtar Kelimeler

البوصيري , البردة , التناص الديني , القرآن الكريم , الحديث الشريف.

Etik Beyan

Bilimsel araştırmanın güvenilirliğine kendimi adadığımı ve onun adımlarını takip ettiğimi beyan ederim.

Destekleyen Kurum

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

el-Būṣīrī'nin Ḳaṣīdetü’l-Bürde’sinde Dinî Metinlerarasılık

Öz

Araştırmamızda metinlerarasılık kavramına ve bu kavramın Gerard Genette’e göre tanımına yer verilmiştir. Metinlerarasılığın türleri tanımlanmış, özellikle dinî, tarihî, edebî, folklorik ve mitolojik türleri üzerinde durulmuştur. Daha sonra, metinlerarasılığın edebî eserlerdeki önemi vurgulanmıştır. Ardından, el-Būṣīrī'nin kasidesinde yer alan dinî metinlerarasılık, istatistiksel bir analiz yapılmaksızın özetle ve seçici bir şekilde incelenmiştir. Bu bağlamda, kasidede en büyük yer kaplayan Kur'an-ı Kerim ile olan metinlerarasılığa odaklanılmıştır. Bu metinlerarasılık, genellikle "özümseyici metinlerarasılık" şeklinde tezahür etmiştir. Daha sonra, Hz. Peygamber’in hadisleriyle kurulan metinlerarasılık ele alınmıştır. Bunun sebebi, hadislerin Müslümanların ruhunda derin bir etki bırakması ve el-Būṣīrī’nin kasidesinde dikkat çekici bir biçimde yer almasıdır. Bu tür metinlerarasılık kasidede, "özümseyici" ve "canlandırıcı" olmak üzere iki şekilde kullanılmıştır. Bu tür metinlerarası göndermelerin kullanımı, Kur’an ayetleri ve hadislerin anlamlarının özümsenmesine ve bunların şiir dizesindeki işleviyle uyumlu bir şekilde yeniden ifade edilmesine dayanmaktadır. Böylece, bu unsurlar şiirin diğer dizeleriyle kaynaşarak, düşünce ve anlamı zenginleştiren yaratıcı bir işlev görmektedir. Araştırma sonucunda birçok bulguya ulaşılmıştır; bunların en önemlisi: el-Būṣīrī, Kur’an-ı Kerim’den ve Hadis kaynaklarından "özümseyici metinlerarasılık" veya "canlandırıcı metinlerarasılık" yoluyla faydalanmıştır. Bu metinlerarası göndermeler el-Būṣīrī’nin kullandığı unsurların anlamını pekiştirmede işlevsel bir rol oynamıştır. Şair, yaşadığı gerçekliği kendi acılarını yansıtan bir pencereye dönüştürerek Peygamber methine yönelmiş ve bu methiyeyi kurtuluşa açılan bir kapı olarak görmüştür. Böylece Kur’an-ı Kerim ve hadisler, el-Būṣīrī’nin susuzluğunu gidereceği düşünce kaynakları olmuştur. el-Būṣīrī, metinlerarasılığı bilinçli bir şekilde Allah’a yakınlaşma amacıyla kullanmıştır. Bu süreçte, metinlerarasılık unsurlarını kasidesine uygun bir şekilde yerleştirmiş, dinî şahsiyetleri ve mekânları ustalıkla tasvir etmiş ve belagat ile bedīʻ sanatlarını metinlerarası unsurlarla başarıyla ilişkilendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

el-Būṣīrī , Burde , Dinî Metinlerarasılık , Kur’an-ı Kerim , Hadis.

Etik Beyan

Bilimsel araştırmanın güvenilirliğine kendimi adadığımı ve onun adımlarını takip ettiğimi beyan ederim.

Destekleyen Kurum

Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

Teşekkür

Bu dergiyi yöneten herkese teşekkür ediyorum.

Kaynakça

• Alahmad, Mohamad. “Kur'an-ı Kerim'de Hz. İbrahim Kıssasındaki Karakterlerin Yapı-sı.” Yedi Aralık Sosyal Araştırmalar Dergisi 2:1 (2023): 60-80.
• Alahmad, Mohamad. “Yusuf (A.S) Kıssasında Sanatsal Yapı.” Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8:15 (2019): 154-173.
• Angino, Mark. Fī Uṣūli’n-Naḳdi’l-ʿArabiyy‛i’l-Cedīd. Çev. Aḥmed el-Medīnī. Baġdād: Dāru’ş-Şuʾūni’s̠-S̠eḳāfiyyeti’l-ʿĀmme, 1987.
• Ardianti, A. el-İstiʿāra fī Ḳaṣīdeti’l-Burde li’ş-Şeyḫ el-İmām el-Būṣīrī”. Yüksek Lisans Tezi, Cāmiʿatu Mevlānā Mālik İbrāhīm el-İslāmiyye el-Ḥukūmiyye, Mālang, 2011.
• Binnīs, Muḥammed. eş-Şiʿru’l-ʿArabiyyu’l-Ḥadīs̠ Binyātuhū ve İbdāʿātuhā. Fas: Dār Ṭubḳāl, 1990.
• Binnīs, Muḥammed. eş-Şiʿru’l-Muʿāṣir fī’l-Maġrib Muḳārebe Binyeviyye Tekvīniyye. Bey-rut: Dāru’l-ʿAvde, 1985. el-Buḫārī, Muḥammed b. İsmāʿīl. el-Cāmiʿu’ṣ-Ṣaḥīḥ. Kahire: Dāru’t-Teʾṣīl, 2012.
• el-Būṣīrī, Şerefuddīn Muḥammed b. Saʿīd. Dīvānu’l-Būṣīrī. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2001.
• el-Būṣīrī, Şerefuddīn Muḥammed b. Saʿīd. el-Burde. Kahire: Mektebetu’l-Ādāb, 1991.
• el-Cevziyye, İbnu’l-Ḳayyim. el-Fevāʾidu’l-Muşevviḳ ilā ʿUlūmi’l-Ḳurʾān ve ʿİlmi’l-Beyān. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, tsz.
• Eslām, Ṭāhir. “eṣ-Ṣuvaru’l-Belāġiyye fī Ḳaṣīdeti’l-Burde li’l-Buṣīrī”. Mecelletu’l-Ḳamer 6/1 (2023): 45–58.
• Fellāk, Muḥammed. “İẓhāru Ṣıdḳi’l-Mevedde fī Şerḥi’l-Burde li’t-Tilmisānī”, Cāmiʿatu Mevlūd Maʿmeī, 2010.
• Ġuneym, İbtisām. “Burdetu’l-Buṣīrī ve Nehcu’l-Burde li-Aḥmed Şevḳī Dirāse fī Ḍavʾi ʿİlmi’n-Naṣ”. Cāmiʿatu ʿAyn Şems, 2017.
• el-Ḥanefī, Umer b. Aḥmed. Ḳaṣīdetu’l-Burde maʿa Şerḥihā. Karaçi: Mektebetu’l-Medīne, 2013.
• el-Hāşimī, Aḥmed. Cevāhiru’l-Belāġa fī’l-Meʿānī ve’l-Bedīʿ. Beyrut: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, tsz.
• el-Hindī, ʿAlī el-Muttaḳī. Kenzu’l-ʻUmmāl fī Suneni’l-Aḳvāl. Beyrut: Muessesetu’r-Risāle, 1985.
• İbn Ḥibbān, Ebū Ḥātim Muḥammed. Ṣaḥīḥu İbni Ḥibbān. Tah. Muhammet Ali Sönmez, Halis Aydemir. 1. baskı. Beyrut: Dāru İbni Ḥazm, 2012.
• İbn Manẓūr. Lisānu’l-ʿArab. Beyrut: Dāru’ṣ-Ṣādır, 2009.
• İbn Reşīḳ el-Ḳayravānī. el-ʿUmde fī Meḥāsini’ş-Şiʻri ve Ādābihī. Kahire: Dāru’l-Cīl, 1981.
• İbnu’l-Cevzī, Cemāluddīn Ebū’l-Ferec. Ṣıfatu’ṣ-Ṣafve. Tah. Ḫālid Ṭarṭūsī. Beyrut: Dāru’l-Kitābi’l-ʿArabī, 2012.
• el-Ḳasṭallānī, Aḥmed b. Muḥammed. el-Mevāhibu’l-Ledunniyye. Kahire: el-Mektebetu’l-Vaḳfiyye, tsz.
• el-Kutubī, Muḥammed b. Şākir. Fevātu’l-Vefeyāt. Thk. İḥsān ʿAbbās. Beyrut: Dāru’ṣ-Ṣādır, 1973.
• Mecmūʿatu Muʾellifīn. Āfāḳu’t-Tenāṣiyye. Kahire: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyetu’l-ʿĀmme li’l-Kitāb, 1998.
• el-Menāṣıra, ʿİzzedīn. ʿİlmu’t-Tenāṣ ve’t-Telāṣ. Kahire: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyetu’l-ʿĀmme li-Kuṣūr es̠-S̠eḳāfe, 2001.
• el-Merṣafī, Ḥuseyn. el-Vesīletu’l-Edebiyye li’l-ʿUlūmi’l-ʿArabiyye. Mektebetu’s̠-S̠ekāfeti’d-Dīniyye, 1975.
• el-Mustaʾṣımī, Muḥammed b. Aydemir. ed-Durru’l-Ferīd ve Beytu’l-Ḳaṣīd. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2015.
• Miftāḥ, Muḥammed. Taḥlīlu’l-Ḥitābi’ş-Şiʿrī Taḥlīlu’n-Naṣṣi’ş-Şiʿrī İstirāticiyyetu’t-Tenāṣ. ed-Dāru’l-Beyḍāʿ: el-Merkezu’s̠-S̠ekāfī, 1992.
• Muslim, Ebū’l-Ḥuseyn. Ṣaḥīḥu Muslim. Türkiye: Dāru’t-Ṭıbāʿati’l-Āmire, 1334 h.
• Rosa, Danna Alvira. “el-Esālību’l-İnşāʿiyye fī Ḳaṣīdeti’l-Burde li’l-İmām el-Buṣīrī”, Cāmiʿatu er-Rānīry el-İslāmiyye el-Ḥukūmiyye, 2018.
• el-Şāyib, Aḥmed. Tārīḫu’n-Neḳāʿiḍ fī’ş-Şiʿri’l-ʿArabī. Kahire: Mektebetu’n-Nahḍa el-Mıṣriyye, 1954.
• et-Tirmiẕī, Ebū ʿĪsā. es-Sunenu’l-Kubrā. Kahire: Dāru’r-Risāleti’l-ʿĀlemiyye, 2009.
• ez-Zebīdī, Muḥammed Murtaḍā. Tācu’l-ʿArūs. Kuveyt: Vizāratu’l-İrşād ve’l-Udebāʾ, 2001.
• ez-Zuʿbī, Aḥmed. et-Tenāṣ Nazariyyen ve Taṭbīḳiyyen. Amman: Muessesetu Amūn li’n-Neşr ve’t-Tevzīʿ, 2000.