Rusya’da Tılsımlı Bir Metin: Theotokos’un Rüyası

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 1127 - 1152, 30.11.2025

Rukiye Aysun İnan

https://doi.org/10.33227/auifd.1616695

Öz

Theotokos’un Rüyası isimli metin bir Hıristiyan apokrifidir. Avrupa’nın hem Katolik hem de Ortodoks olan çeşitli ülkelerinde bilinmektedir. Araştırmalara göre metin 17. yüzyılda İtalya’dan Rusya’ya gelmiştir. Theotokos’un Rüyası iki bölümden oluşur. İlk bölümde Meryem; İsa’nın tutuklanması, yargılanması, çarmıha gerilişi, ölmesi ve dirilmesini gördüğü bir rüyayı anlatır. İsa, Meryem’in anlattığı rüyanın gerçek olduğunu söyler. Metnin odak noktası olan çarmıh, Hıristiyan inancının temel meselesidir. Çünkü insanların günahına kefaret olarak İsa çarmıhta can vermiştir. Çarmıhın Meryem’in dilinden anlatılması, daha duygusal ve samimi bir dil kullanılması metnin Rus Hıristiyanlar üzerinde etkili olmasını sağlamıştır. Metinde genelde kanonik İncillerde anlatılan çarmıh hikayesine paralel bir anlatım vardır. Ancak metinde farklı kaynakların etkisi ya da Rusların eski inançlarının izleri de bulunmaktadır. İkinci bölümde bu metni okuyanlara, yazarak çoğaltanlara, dinleyenlere, üzerinde taşıyanlara ya da evlerinde bulunduranlara neler olacağı anlatılır. Metinde bunların yapılması durumunda yaşanacak olumlu şeyler vaat edilir, yapılmaması durumunda çekilecek cezalar belirtilir. Theotokos’un Rüyası düz yazı, ruhanî şiir/ilahi ve muska türünde; yazılı ve sözlü olarak nesilden nesile aktarılmıştır. Metin kopyalanırken ya da aktarılırken bazı değişiklikler yapılmış, böylece çok sayıda farklı metin günümüze ulaşmıştır. Bu makalenin amacı, Theotokos’un Rüyası metninin Rus Hıristiyanlığındaki yerini anlatmaktır. Böylece Rus Hıristiyanlığına resmî kilise söylemi dışında bir kaynak aracılığıyla bakarak alana katkı sağlamak hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Dinler Tarihi , Hıristiyanlık , Rusya , Theotokos , Apokrif.

Teşekkür

Makalenin ilk okuma ve değerlendirmesini yaparak katkı sağlayan Dr. Öğr. Üyesi Ayşe Uzun ve Ar. Gör. Hayriye Özlem Sürer'e teşekkür ederim.

A Talismanic Text in Russia: The Dream of the Theotokos

Öz

The text called The Dream of the Theotokos is a Christian apocryphal. It is known in various countries of Europe, both Catholic and Orthodox. According to research, the text was transmitted from Italy to Russia in the 17th century. The Dream of the Theotokos consists of two parts. In the first part, Mary tells of a dream in which she sees Jesus' arrest, trial, crucifixion, death, and resurrection. Jesus says that the dream told by Mary was true. The cross, the focus of the text, is the central theme of the Christian faith. Because Jesus died on the cross to atone for people's sins. The narration of the crucifixion from Mary's perspective and the use of more emotional and sincere language made the text more effective for Russian Christians. The text generally has a narrative parallel to the crucifixion story told in the canonical Gospels. However, there are also influences of different sources or traces of the old beliefs of Russians in the text. In the second part, it is explained what will happen to those who read this text, write it down, copy it, listen to it, carry it on their clothes and bodies, or keep it in their homes. Positive things are promised if these are done, and the penalties that will be suffered if these are not done are stated. The Dream of the Theotokos is in the genre of prose, spiritual verse/hymn, and incantation/amulet; it has been passed down from generation to generation in written and verbal form. While the text was copied or transferred, some changes were made, so that many different texts exist today. The aim of this article is to explain the place of the Dream of the Theotokos in Russian Christianity. Thus, it is aimed to contribute to the field by looking at Russian Christianity through a source other than the official church discourse.

Anahtar Kelimeler

History of Religions , Christianity , Russia , Theotokos , Apocrypha.

Kaynakça

• Adam, Baki. “Dua, Rukye, Havas İlmi, Tılsım ve Büyü.” Halk İnanışları El Kitabı, ed. Durmuş Arık ve Ahmet Hikmet Eroğlu, içinde 286-306. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
• Arık, Durmuş. Kavram Atlası Dinler Tarihi I, Ankara: Gazi Kitabevi, 2020.
• Aydın, Mahmut. “İsa’ ya Ne Oldu? İsa’nın Tutuklanması, Yargılanması ve Çarmıha Gerilmesiyle İlgili İncil Rivayetlerinin Tarihsel Açıdan Değerlendirilmesi.” Milel ve Nihal 1:2 (2004): 41-93.
• Bezborodko, Grigoriy Kuşelev (haz). Pamyatniki Starinnoy Russkoy Literaturı 3 c. SanktPeterburg: Tip Kulişa, 1862.
• Bonç Brueviç, Vladimir Dimitrioviç. The Book of Life of Doukhobors. Çev. Victor Buyniak. Saskatoon: Doukhobor Societies of Saskatchewan, 1978.
• Bulanin, Dmitriy. Slovar Knijnikov i Knijnosti Drevney Rusi. XVII v.. 3. c. SanktPeterburg: Dmitriy Bulanin, 1998.
• Campbell, Joseph. Tanrıçalar ve Tanrıça’nın Dönüşümleri. Çev. Nur Küçük. İstanbul: İthaki Yayınları, 2021.
• Çelebi, İlyas. “Tılsım.” DİA. 41: 91-94.
• Çeremisinova, Larisa İ. “’Son Bogoroditsı’ v Zapisi B. V. Şergina.” İzvestiya Saratovskogo Universiteta Novaya Seriya Seriya: Filologiya Jurnalistika 19:3 (2019): 325-330.
• Demirci, Kürşad. “Muska.” DİA. 31: 265-267.
• Gordeyeva, Oksana Benediktovna. “Ustnıye Rasskazı Kak İstoriçeskiy İstoçnik po İzuçeniyu Duhovnoy Kulturı Semeyskih Zabaykalya v 1930-1940-ye gg.” Vestnik İrkutskogo Gosudarstvennogo Tehniçeskogo Universiteta Gumanitarnıye Nauki 8:91 (2014): 224-228.
• Gorki, Maksim. Çocukluğum. Çev Engin Altay. İstanbul: Can Sanat Yayınları, 2023.
• Illiescu, Laura Jiga. “The Dream of the Mother of God and Its Oral-Written Performances, with Examples from Early Modern and Contemporary Romanian Tradition.” The Language of Magic, ed. Eleonora Cianci ve Nicholas Wolf, içinde 141-161. Milano: Editioni Universitarie di Lettere Economia Dirito, 2022.
• İnan, Rukiye Aysun. “18. ve 19. Yüzyılda Duhaborlar.” Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara, 2020.
• Korolyova, Svetlana Yuryevna ve Yekaterina Aleksandrovna Klyuykova. “’Snı Bogoroditsı’ i Bogorodskiy Son (Folklornıye Materialı İz Yurlinskogo Rayona Permskogo Kraya).” Jivaya Starina 94:2 (2017): 28-32.
• Kostrov, Aleksandr Valeryeviç ve Svetlana Valeryevna Burayeva. “Osakskaya Rukopis Staroobryadtsa İvana Tihanova: ob Oberejnoy Funktsii Kanoniçeskih i Apokrifiçeskih Tekstov.” Sibirskie İstoriçeskie İssledovaniya 4 (2022): 33-53.
• Kuznetsova, V. P. Dukhovnyye Stihi Russkogo Severa. Petrozavodsk: Karelskiy Nauçnıy Tsentr RAN, 2019.
• Küçük, Alparslan ve Emin Arslan. “Ortodoks İkonalarında Bir Ölüm Motifi: ‘Meryem Ana’nın Ölümü’.” Mukaddime 9:1 (2018): 53-75.
• Plyuhanova, Mariya. “’Son Bogoroditsı’ – ‘Sogno Di Maria’ v Kontekste İtalyanskoy Slovesnosti o Strastyah Hristovıh.” Slovesnost i İstoriya Jurnal Filologiçeskih i İstoriko-kulturnıh İssledovaniy 3 (2021): 34-61.
• Plyuhanova, Mariya. “’Son Bogoroditsı’ u A. N. Veselovskogo i Dalee: Nekotorıe Voprosı İtalo-Russkogo Komparativnogo İssledovaniya Hristianskoy Legendı.” Prostranstvo Bezgraniçnoy Slovesnosti: Sbornik Statey k 70-Letiyu V.E. Bagno, içinde 376-405. SanktPeterburg: Nestor-Istoriya, 2021.
• Samodelova, E.A. “’Molitva Arhangelu Mihailu’ i ‘Son Bogoroditsı’ v Zapisyah P.G. Bogatıreva (po Arhivnım İstoçnikam).” Studia Litterarum 2:3 (2017): 274-299.
• Sarıkçıoğlu, Ekrem. Diğer İnciller (Apokrif İnciller). Isparta: Fakülte Kitabevi, 2009.
• Schimmel, Annamarie. Dinler Tarihine Giriş. Ed. Recep Kibar. İstanbul: Kırkambar Yayınları, 1999.
• Schimmel, Annamarie. Sayıların Gizemi. Çev. Mustafa Küpüşoğlu. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 1998.
• Sergeyeva Y. V.-A. D. Sokolova – A. B. Yudnika. “Rasprostranenıye i Variativnost Zagovora ‘Son Bogoroditsı’ v Selivanovskom Rayone Vladimirskoy Oblasti.” İstoçnik: Religiovedeniye 2 (2009): 37-50.
• Sharpe, Eric J.. Dinler Tarihinde 50 Anahtar Kavram. Çev. Ahmet Güç. Bursa: Arasta Yayınları, 2000.
• Soboleva, Larisa Stepanovna. “Ustnaya i Rukopisnaya Traditsii Apokrifiçeskogo Syujeta ‘Son Bogoroditsı’.” Folklor Urala Ustnaya i Rukopisnaya Traditsii, içinde 209-246. Yekaterinburg: Izdatelstvo Uralskogo Gosudarstvennogo Universiteta, 2000.
• Tarakçı, Muhammet. “Hıristiyanlıkta Vahiy ve Peygamberlik.” Vahiy ve Peygamberlik, içinde 77-175. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2018.
• Toporkov, A. L. Russkiye Zagovory İz Rukopisnıh İstoçnikov XVII - Pervoy Poloviny XIX v. Moskva: İndrik, 2010.
• Toporkov, A. L. “’Son Bogoroditsı’ v Russkih Rukopisnıh i Folklornıh Traditsiyah (XVII - Naçalo XXI v.).” Studia Litterarum 8:1 (2023): 268-287.
• Tuyakova, Anastasiya Vladimirovna. “Variativnost Sposobov Vklyuçeniya v Zagovorı Apokrifiçeskogo Teksta ‘Son Bogoroditsı’.” Slovo: Folklorno-Dialektologiçeskiy Almanah 3 (2005): 146-158.
• Tümer, Günay. Hıristiyanlıkta ve İslam’da Hz. Meryem. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
• Ware, Timothy. Ortodoks Kilisesi Doğu Hıristiyanlığına Giriş. Çev. Mehmet Katar ve Arif Gören. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2019.
• Yakubovoy N. M. ve M.V. Ahmetovoy. “Rukopisnoye Sobraniye Molitv i Zagovorov (Pos. Uglovka Novgorodskoy Oblasti).” Jivaya Starina 97: 1 (2018): 10-13.
• Yıldız, Hülya. “Apokrif Eserlerden Beslenen Meryem Kültü.” Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 17 (2024): 81-103.