Ḥusayn B. Abī Bakr B. ʿAlījān’s Treatise Entitled “Risāla fī Tafsīr Qawlihī Taʿālā: ‘Allāhū Nūru al-Samāwāt wa al-Arḍ” –Analysis and Critical Edition-

Öz

This study focuses on the critical edition and analysis of the treatise Risāla fī Tafsīr Qawlihī Ta‘ālā “Allāhu Nūru al-Samāwāt wa al-Arḍ” by 18th-century Ottoman scholar Ḥusayn b. Abī Bakr b. ʿAlijān. In this treatise, the metaphor in verse 35 of Sūrat al-Nūr (24) is interpreted from various perspectives. Drawing upon this verse, the author explains both the nature of human faith and spiritual perfection, the reflection of the Divine Reality in the universe, and the process by which knowledge of God (maʿrifatullāh) is formed in the heart, employing the symbols of niche (mishkāh), glass (zujājah), lamp (miṣbāh), tree (shajara), and oil (zayt). The author also offers guidance from a Sufi perspective on how a person can protect their spiritual perfection and lists moral conditions for nourishing and preserving the light within the heart. This study includes the critical edition of the treatise, which exists in a single manuscript. The publication of this study brings to light a previously unedited text within the Ottoman manuscript literature, adding a new example to the tradition of Islamic scholarship and transmission of knowledge in the late Ottoman period, and thereby contributes to a further understanding of the main points of debate within the treatise.

Anahtar Kelimeler

• Ḥusayn b. Abī Bakr b. ʿAlijān
• Verse al-Nūr
• Faith
• Light
• Manuscript Treatise.

Ḥüseyin B. Ebī Bekir B. ʿAlīcān’ın Risāle fī Tefsīri Kavlihī Teʿālā “Allāhu Nūru’s-Semāvāti ve’l-Arḍ” Adlı Eseri -Tahlil ve Tahkik-

Öz

Bu çalışma 18. Yüzyıl Osmanlı alimlerinden Ḥüseyin b. Ebī Bekir b. ʿAlīcān’ın, Risāle fī Tefsīri Ḳavlihī Teʿālā “Allāhu Nūru’s-Semāvāti ve’l-Arḍ” adlı risalesinin tahkik ve tahlilini konu edinmektedir. Risalede, 24/en-Nūr suresi 35. ayetteki metafor farklı açılardan yorumlanmaktadır. Bu ayet üzerinden müellif, mişkāt, zucāce, miṣbāḥ, şecera ve zeyt sembolleri üzerinden hem insanın imani ve manevi tekamülünün mahiyetini hem ilahi hakikatin alemdeki yansımasını hem de marifetullahın kalpte nasıl oluştuğunu açıklar. Müellif, kalbin derinliklerini tasavvufi açıdan tasvir ederek insanın manevi kemalinin nasıl korunacağına dair yönlendirmelerde bulunur. Kalpte yanan nurun beslenmesi ve korunması için gereken ahlaki koşulları sıralar. Bu çalışmada tek nüshaya sahip risalenin tahkiki yapılmıştır. Bu çalışma ile Osmanlı dönemi yazma eser literatürüne ait bir eserin daha gün yüzüne çıkması sağlanmış, geç dönemde telif edilmiş bir nur ayeti risalesinden hareketle ilim geleneği ve aktarım süreci hakkında bir örnek literatüre kazandırılmış ve bu sayede risaledeki temel tartışma noktaları değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ḥüseyin b. Ebī Bekir b. ʿAlīcān
• Nūr Ayeti
• İman
• Nūr
• Risale.

Kaynakça

1. ʿĀṣī, Ḥasan. et-Tefsīru’l-Ḳurʾānī ve’l-Luġatu’ṣ-Ṣūfiyye fī Felsefeti İbn Sīnā. Beyrūt: el-Muʾessesetu’l-Cāmiʿiyye, 1983.
2. Abdülhamid Fettah, İrfan. “Cebriyye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 7:205-208.
3. Ağbal, Davut. “İbrahim el-Kırîmî (ö. 1001/1593) ve Risâle fî Tefsiri ‘Ayeti’n-Nur İsimli Eserinin Tahkik ve Tahlili.” Osmanlı Dönemi İlmî Çalışmaları-1-, ed. Hasan Yerkazan, içinde 5-32. Ankara: Sonçağ Akademi, 2021.
4. Alkan Günay, Nilüfer. “Osmanlı Taşrasında Bir Yetki Alanı: Ḥaremeyn-i Şerifeyn Teftiş Vekâleti Görevi ve Kapsamı.” Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM) 26 (2011): 29–39.
5. Ay, Mahmut. “Nur Kavramından (24/35) Nur Metafiziğine: Pragmatik Okumalar ve Eleştirisi.” İslâmî Araştırmalar 25:2 (2014): 97-107.
6. el-Beġavī, Muḥyissunne Ebū Muḥammed el-Ḥuseyin b. Mesʿūd b. Muḥammed el-Ferrāʾ eş-Şāfiʿī. Meʿālimu’t-Tenzīl. Tah. ʿAbdurrazzāḳ el-Mehdī. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1420/2000.
7. el-Beyḍāvī, Nāṣıruddīn Ebū Saʿīd ʿAbdullāh b. ʿÖmer b. Muḥammed eş-Şīrāzī. Envāru’t-Tenzīl ve Esrāru’t-Teʾvīl. Tah. Muḥammed ʿAbdurraḥmān el-Maʿraşlī. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1418/1997.
8. el-Buḫārī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. İsmāʿīl. Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.

9. el-Bursevī, İsmāʿīl Ḥaḳḳı b. Muṣṭafā, Rūḥu’l-Beyān fī Tefsīri’l-Ḳurʾān. Tah. ʿAbdullatīf Ḥasan ʿAbdurraḥmān. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1439/2018.
10. Dāvūd-i Ḳarsī, er-Risāletu’n-Nūriyye ve’l-Mişkātu’l-Ḳudsiyye. Süleymaniye Kütüphanesi-Hacı Mahmud Efendi, no. 6383, 1b-10a.
11. Demirbaş, Servet. “Nûr Sûresi 35. Âyet Bağlamında İşârî Yorumunun Sınırları.” Danişname Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi 4 (2022): 51–77.
12. Duman, M. Zeki. “Nur Suresi’nin 35. Âyetinin Tefsir ve Te’vili Bağlamında Allah’ın İnsana Dört Hidayeti: Fıtri Din, Akıl, Peygamber ve Kitap.” Usûl: İslâm Araştırmaları 3 (2005): 7–42.
13. Eken, Elif Selvi. “İslâm Geleneğinden Nûr Âyetinin Tefsiri.” Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2019.
14. Gürer, Betül. “İşârî Yorumlarda Nur Âyeti ve İçerdiği Semboller.” Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (2017): 121-151.
15. el-Ġazālī, Ebū Ḥāmid Muḥammed b. Muḥammed. Mişkâtü’l-Envâr (Nurlar Feneri). Çev. Süleyman Ateş. İstanbul: Bedir, 1966.
16. Hacımüftüoğlu, Esra. “The Critical Edition of Jamâl-i Khalwatî’s Tafsir Leaflet Called “Kitâbu al-Nûriyya wa Kawkabu al-Durriyya”.” Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlahiyat Tetkikleri Dergisi (İLTED) 48 (2017): 85-118.
17. Ḥüseyin b. Ebī Bekir b. ʿAlīcān. Risāle fī Tefsīri Kavlihī Teʿālā “Allāhu Nūru’s-Semāvāti ve’l-Arḍ. Süleymaniye Kütüphanesi-Pertevniyal, no. 96-002, 13a-18a.
18. İbn Manẓūr, Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlī el-Ensārī el-İfrīḳī. Lisānu’l-ʿArab. 15 c. Beyrūt: Dār Ṣādir, 1414/1994.
19. İbn Sīnā, Ebū ʿAlī Ḥuseyn b. ʿAbdillāh. “Nübüvvetin İspatı ve (Nebilerin) Sembol ve Benzetmelerinin Te’vili Üzerine,” çev. Hüseyin Aydın, Enver Uysal, Hidayet Peker. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7:7 (1998): 565-573.
20. İbn Sīnā, Ebū ʿAlī el-Ḥuseyin b. ʿAbdillāh, Tefsīru Āyeti “Allāhu Nūru’s-Semāvāti ve’l-Arḍ. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi-Arapça Yazma Eserler, no. 1458, 4b-5b.
21. İbnu’l-Cezerī, Şemsuddīn Ebū’l-Ḫayr Muḥammed b. Muḥammed b. Yūsuf. en-Neşr fī’l-Ḳırāʾāti’l-ʿAşr. Tah. ʿAlī Muḥammed eḍ-Ḍabbāʿ. 2 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, tsz.
22. Kabakçılı, Osman. “Nûr Sûresi 35. Âyet Bağlamında Müteşâbih Kavramının Sınırları Açısından Analizi.” Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8:16 (2021): 817- 830.
23. Karaköse, Mehmet Kaan. “Şeyh İsmail Ankaravî’nin Müstakil ‘Nur Ayeti’ Tefsiri: Misbâhu’l-Esrâr Adlı Eseri.” Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2021.
24. el-Kāşānī, ʿAbdurrazzāḳ. Muʿcemu Iṣṭılāḥāti’ṣ-Ṣūfiyye. Tah. ʿAbdu’l-ʿĀl Şāhīn. Ḳāhire: Dāru’l-Menād, 1413/1992.
25. Kaval, Musa. “Nûr Sûresi 35. Ayet Bağlamında Mesnevi’de Nûr Sembolü.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 8:38 (2015): 1040–1048.
26. Konuk, Ahmed Avni. Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi. Haz. Mustafa Tahralı, Selçuk Eraydın. 4 c. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV), 2005.
27. Kur’an-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2008.
28. Kutluer, İlhan. “Niş ve Perde: Gazzâlî’nin Mişkâtü’l-Envâr’ında Entellektüel Perspektifler.” Felsefî Gök Kubbemiz. İstanbul: İz, 2017.
29. Kutluer, İlhan. “Nûr.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 33:245-246.
30. Maraş, İbrahim. Klasik İslam Felsefesinde Nur Metafiziği. Ankara: Araştırma, 2009.
31. el-Māturīdī, Ebū Manṣūr. Kitābu’t-Tevhīd (Türkçe Tercüme). Çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 2009.
32. el-Māturīdī, Ebū Manṣūr. Teʾvīlātu Ehli’s-Sunne (Tefsīru’l-Māturīdī). Tah. Mecdī Baslūm. 10 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1426/2005.
33. Muslim, Ebū’l-Ḥuseyin Muslim b. El-Ḥaccāc. Ṣaḥîḥu Müslim. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
34. Öçal, Şamil. Kışladan Medreseye: Osmanlı Bilgini Kemalpaşazâde’nin Düşünce Dünyası. İstanbul: İz, 2013.
35. er-Rāzī, Faḫruddīn Muḥammed b. ʿÖmer. Tefsīru’l-Faḫri’r-Rāzī (Mefātīḥu’l-Ġayb). 32 c. Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1401/1981.
36. Rosenthal, Franz. Bilginin Zaferi: İslam Düşüncesinde Bilgi Kavramı. İstanbul: Ufuk Kitap, 2003.
37. Salih, Velid A. “Arapça Tefsir Tarihi Yazımında Başlangıç Mülahazaları: Kitabi Yaklaşım Tarihi.” çev. İsmail Albayrak. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15:1 (2015): 271–309.
38. es-Semerḳandī, Ebu’l-Leys Naṣr b. Muḥammed b. Aḥmed b. İbrāhīm. Baḥru’l-ʿUlūm. Tah. ʿAlī Muḥammed Muʿavvaḍ, ʿĀdil Aḥmed ʿAbdulmevcūd, Zekeriyyā ʿAbdulmecīd en-Nūtī. 3 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1413/1994.
39. Sinanoğlu, Mustafa. “Muattıla.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 30:329-330.
40. es-Subkī, Ebu’n-Naṣr ʿAbdulvehhāb b. ʿAlī b. ʿAbdilkāfī. es-Seyfu’l-Meşhūr fī Şerḥi ʿAkīdeti Ebī Manṣūr. Tah. Mustafa Saim Yeprem. İstanbul: b.y., 2000.
41. es-Suhreverdī, Şihābuddīn Yaḥyā b. Ḥabeş. İşrak Felsefesi-Hikmetü’l-İşrâk. Çev. Tahir Uluç. İstanbul: İz, 2009.
42. es-Suhreverdī, Şihābuddīn Yaḥyā b. Ḥabeş. Nûr Heykelleri. Çev. A. Kamil Cihan. İstanbul: İnsan, 1998.
43. es-Suyūṭī, Celāluddīn ʿAbdurraḥmān b. Ebī Bekr. Muʿtereku’l-Aḳrān fī İʿcāzi’l-Ḳurʾān. Tah. ʿAlī Muḥammed el-Yeḥāvī. Beyrūt: Dāru’l-Fikr el-ʿArabī, tsz.
44. eṭ-Ṭaberānī, Ebū’l-Ḳāsım Suleymān b. Aḥmed. el-Muʿcemu’ṣ-Ṣaġīr. Tah. Muḥammed Şekūr Maḥmūd el-Ḥācc Emrīr. 2 c. Beyrūt–ʿAmmān: el-Mektebu’l-İslāmī ve Dāru ʿAmmār, 1405/1985.
45. et-Ṭaberī, Ebū Caʿfer Muḥammed b. Cerīr. Cāmiʿu’l-Beyān ʿan Teʾvīli Āyi’l- Ḳurʾān, Tah. ʿAbdullāh b. ʿAbdilmuḥsin et-Turkī. 26 c. Kahire: Dāru Hicr, 1422/2001.
46. et-Ṭarsūsī, Necmuddīn, Ebū İshāḳ İbrāhīm b. ʿAlī b. Aḥmed el-Ḥanefī. Tuḥfetu’t-Turk fīmā Yecibu en Yuʿmele fi’l-Mulk. Süleymaniye Kütüphanesi-Pertevniyal, no. 96-010, 75b-112b.
47. Tavman, Nuray. “Nûr Âyetinin Tasavvufi Yorumları.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2013.
48. Türer, Osman. “Letâif-i Hamse.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 27:143.
49. Uludağ, Süleyman. "Nûr." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 33:244-245.
50. Ünsal, Hadiye. “Kur’an Tefsirinde Anlam Çokluğu Bir İmkân Mıdır Yoksa Sorun Mudur? (Nur 24/35. Ayet Örneği).” İslam ve Yorum: Temel Tartışmalar, İmkânlar ve Sorunlar II, haz. Fikret Karaman, içinde 267-286. Malatya: Malatya İlahiyat Vakfı, 2017.
51. Üzüm, İlyas. “Kaderiyye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 24:64-65.
52. Yaman, Hikmet. “The Light Verse between Philosophy and Sufism: A Comparative Analysis of the Interpretations by Ibn Sina and al-Ghazali.” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 67 (2024): 217–249.
53. Yavuz, Yusuf Şevki. “Müşebbihe.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 32:156-158.
54. ez-Zemaḫşerī, Maḥmūd b. ʿÖmer b. Aḥmed. El-Keşşāf ʿan Ḥaḳāʾiḳi Ġavāmiżi’t-Tenzīl ve ʿUyūni’l-Eḳāvīl fī Vucūhi’t-Teʾvīl. 4 c. Kahire: Dāru’r-Reyyān li’t-Turās, 1407/1987.