Bir Muhaddis Biyografisinde Taṣḥīf: İmam Muslim’in “Bezzāz” Olması Örneği

Öz

Bu araştırma, biyografi/tabakat eserlerinin tetkiki esnasında İmam Muslim’in (ö. 261/875) biyografisinde, onun mesleğine dair mevcut kabulleri değiştirebilecek yeni bir bilginin tespit edildiğini ileri sürmektedir. Çalışma, İmam Muslim’in bezzāz/kumaş tüccarı olduğu yönündeki bilginin taṣḥīfin bir sonucu olduğunu iddia etmektedir. Bu doğrultuda araştırmanın amacı, İmam Muslim’in biyografisindeki taṣḥīfi delilleriyle birlikte ortaya koymak, ilk kaynaklardan hareketle onun asıl mesleğini açığa çıkarmak ve bezzāz olduğu yönündeki bilginin neden bu kadar yayıldığı üzerinde durmaktır. Nitel araştırma yöntemi, doküman analizi tekniğinin takip edildiği çalışmada konuyla ilgili klasik ve çağdaş dönem eserleri detaylı bir şekilde incelenerek meseleye dair netlik oluşturulmaya çalışılmıştır. Öncelikle biyografi kaynaklarını mukayese etmek suretiyle söz konusu taṣḥīfi ortaya koymak hedeflenmiştir. Daha sonra taṣḥīfin konumu tespit edilerek hatalı bilginin yaygınlaşma sebebi üzerinde durulmuştur. Araştırma sonucunda İmam Muslim’in bezzāz olduğu yönündeki hatalı bilginin, Muslim’in hocası Muḥammed b. ʿAbdulvehhāb el-Ferrāʾa (ö. 272/885) atfedilen bir ifadeye dayandığı açığa çıkarılmıştır. Muslim’in asıl mesleğine dair bulguları da ortaya koyan bu çalışma, İmam Muslim’in kumaş tüccarı olduğu yönündeki yerleşik kabullere farklı bir perspektif sunması itibariyle özgün bir değer taşımaktadır. Araştırma, taṣḥīfin tashihi ile biyografi disiplinine, Muslim’in ilmî konumunu anlama ve anlamlandırmaya sunacağı mütevazı katkı ile de hadis ilmine hizmet edecek mahiyettedir.

Anahtar Kelimeler

• Bezzâz.
• Hadis
• Biyografi
• Taṣḥīf
• Muslim b. el-Ḥaccāc

A Taṣḥīf in a Hadith Scholar’s Biography: The Case of Imam Muslim Being Called a “Bazzāz”

Öz

This research claims that during the examination of biographies/biographical literature, we have identified new information in the biography of Imam Muslim that could change the existing assumptions about his profession. The study posits that the information regarding Imam Muslim being a fabric merchant is a result of a taṣḥīf/error. Accordingly, the aim of the research is to present the evidences of this taṣḥīf in Muslim's biography, elucidate his actual profession based on primary sources, and examine why the information regarding him being a fabric merchant has become so widespread. Utilizing a qualitative research method, the study attempts to create a comprehensive understanding of the issue by thoroughly examining classical and contemporary works related to the subject. Initially, the aim was to reveal the aforementioned taṣḥīf by comparing biographical sources. Following that, the position of the taṣḥīf was determined, and the reasons for the spread of erroneous information were discussed. As a result of the research, it was revealed that the belief in Imam Muslim being a fabric merchant is based on a statement attributed to his teacher, Muḥammad b. ʿAbd al-Wahhāb al-Farrāʾ (d. 272/885). This study, which also uncovers findings about Muslim's actual profession, carries unique value in that it offers a different perspective on the existing assumptions regarding Imam Muslim being a fabric merchant. The research serves the field of Hadith through its modest contribution to the understanding and interpretation of Muslim's scholarly status, along with the correction of the taṣḥīf.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Biography
• Taṣḥīf
• Muslim b. al-Ḥajjāj
• Bazzāz.

Kaynakça

1. el-ʿAskerī, Ebū Aḥmed el-Ḥasan b. ʿAbdillāh. Şerḥu Mā Yeḳaʿu fīhi’t-Taṣḥīf ve’t-Taḥrīf. Tah. ʿAbdulʿazīz Aḥmed. 3 c. Ḳāhire: Maṭbaʿatu Muṣṭafā el-Bābī el-Ḥalebī, 1383.
2. el-ʿAskerī, Ebū Aḥmed el-Ḥasan b. ʿAbdillāh. Taṣḥīfātu’l-Muḥaddis̠īn. Tah. Maḥmūd Aḥmed Mīre. 2 c. Ḳāhire: el-Maṭbaʿatu’l-ʿArabiyyetu’l-Ḥadīs̠e, 1402.
3. el-Buḫārī, Muḥammed b. İsmāʿīl. el-Cāmiʿu’s-Ṣaḥīḥ. Nşr. Muḥammed Zuheyr b. Nāṣıru’n-Nāṣır. 8 c. Byy: Dāru Ṭavḳi’n-Necāt, 2. Basım, 1422/2001.
4. Ağırakça Şahyar, Ayşe Esra. Kütübi Sitte’den Örneklerle Zayıf Hadis Rivayeti. İstanbul: Akdem, 2011.
5. Avcı, Casim. “Yâkût el-Hamevî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslām Ansiklopedisi (DİA). 43:288-291.
6. Azizova, Elnure. “Ukâz.” Türkiye Diyanet Vakfı İslām Ansiklopedisi (DİA). 42:61-62.
7. Azizova, Elnure. “Zülmecâz.” Türkiye Diyanet Vakfı İslām Ansiklopedisi (DİA). 44:570-571.
8. el-Būṣīrī, Aḥmed b. Ebī Bekr. Miṣbāḥu’z-Zucāce fī Zevāʾidi İbn Māce. 4 c. Beyrūt: Dāru’l- ʿArabiyye, 2. Basım, 1403.

9. Buğrahan, İhsan. “Sahîhayn Üzerinde İcmâ Meselesinin Tahlili.” Yüksek Lisans Tezi, Bingöl Üniversitesi, Bingöl, 2020.
10. el-Cemmāīlī, Ebū Muḥammed Taḳıyyüddīn Abdulġanī. el-Kemāl fī Esmāʾi’r-Ricāl. Tah. Şādī Āli Nuʿmān. 10 c. Kuveyt: el-Hey’etu’l-ʿĀmme, 1. Basım, 2016.
11. el-Cevherī, Ebū Naṣr İsmāʿīl b. Ḥammād. es-Ṣıḥāḥ Tācu’l-Luġa ve Ṣıḥāḥu’l-ʿArabiyye. Tah. Aḥmed ʿAbdulġafūr ʿAṭṭār. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-ʿİlm li’l-Melayin, 1987.
12. Çakın, Kamil. “Kuteybe b. Saîd.” Türkiye Diyanet Vakfı İslām Ansiklopedisi (DİA). 26: 491-492.
13. Dayhan, Ahmet Tahir. “Hadislerde Tashîf ve Tahrîf.” Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir, 2005.
14. Ersoy, Büşra. “Sahîh-i Muslim’deki Hz. Peygamber’in Savaşlarıyla (Gazveleriyle) İlgili Rivayetlerin Tespiti ve Siyer Kaynaklarıyla Karşılaştırılması.” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sakarya, 2019.
15. Hâmidî, Muhammed Sâdık. “Hadis İlminde Tashîf, Zabt ve İlgili Eserler Üzerine.” Hadis Tetkikleri Dergisi 4:2 (2006): 163-175.
16. Ḫatīb el-Baġdādī, Ebū Bekr Aḥmed b. ʿAlī b. S̠ābit. Tārīḫu Baġdād. Tah. Beşşār ʿAvvād Maʿrūf. 16 c. Beyrūt: Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī, 2002.
17. el-Ḥamevī, Yāḳūt. Muʿcemu’l-Buldān. 7 c. Beyrūt: Dāru Sādır, 2. Basım, 1995.
18. İbn ʿAsākir, ʿAlī b. el-Ḥasen b. Hibetillāh. Tārīḫu Dımaşḳ. Süleymaniye Kütüphanesi- ʿĀṭıf Efendi Koleksiyonu, no.1817, 558a-560a.
19. İbn ʿAsākir, ʿAlī b. el-Ḥasen b. Hibetillāh. Tārīḫu Dımaşḳ. Süleymaniye Kütüphanesi- Damad İbrahim Paşa Koleksiyonu, no. 00881, 234.
20. İbn ʿAsākir, ʿAlī b. el-Ḥasen b. Hibetillāh. Tārīḫu Dımaşḳ. Tah. ʿAmr b. Ġurāme el-ʿAmravī. 80 c. Dāru’l-Fikr, 1995.
21. İbn Daḳīḳu’l-ʿīd, Taḳıyyüddīn Muḥammed. Şerḥu’l-İlmām bi-Eḥādīs̠i’l-Aḥkām. Tah. Muḥammed Ḫallūf el-ʿAbdullāh. 5 c. Suriye: Dāru’n-Nevādir, 2009.
22. İbn Daḳīḳu’l-ʿīd, Taḳıyyuddīn Muḥammed. Şerḥu’l-İlmām bi-Eḥādīs̠i’l-Aḥkām. Köprülü Kütüphanesi- Mehmed Asım Bey Koleksiyonu, no. 00081, 12.
23. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī, Ebū’l-Faḍl Şihābuddīn Aḥmed. Fethu’l-Bārī bi-Şerhi Ṣaḥīḥi’l-Buhārī. 14 c. Mısır: el-Mektebetu’s-Selefiyye, 1970.
24. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī, Ebū’l-Faḍl Şihābuddīn Aḥmed. Nuzhetu’n-Naẓar fī Tavżīḥi Nuḫbetu’l-Fiker fī Muṣṭalaḥi Ehli’l Es̠er. Tah. ʿAbdullāh b. Dayfullah er-Rehīlī. Riyad: Matbaatu Sefir, 1422.
25. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī, Ebū’l-Faḍl Şihābuddīn Aḥmed. Tehẕību’t-Tehẕīb. Tah. Ḫalīl Meʾmūn Şīḥā vd. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-Maʿrife, 1996.
26. İbn Ḥanbel, Aḥmed. el-Musned. Tah. Şuʿayb el-Arnaʾūṭ, ʿĀdil Murşid, ve diğerleri. 50 c. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 2001.
27. İbn Ḥavḳal, Muḥammed b. ʿAlī en-Naṣībī el-Baġdādī. Ṣūretu’l-Arż. 2 c. Beyrūt: Dāru Sādır, 1938.
28. İbn Māce, Muḥammed b. Yezīd el-Ḳazvīnī. Sunenu İbn Māce. Tah. Şuʿayb el-Arnaʾūṭ. 5 c. Byy: Dāru’-r-Risāleti’l-ʿĀlemiyye, 2009.
29. İbn Manẓūr, Ebu’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem el-Enṣārī. Lisānu’l-ʿArab. 15 c. Beyrūt: Dāru Ṣādır, 3. Basım, 1994.
30. İbnu’n-Nedīm, Muḥammed el-Verrāḳ el-Baġdādī. el-Fihrist. Tah. İbrāhīm Ramaḍān. Beyrūt: Dāru’l-Maʿrife 1417/1997.
31. İbnu’l-Munẕir, Muḥammed b. İbrāhīm en-Nīsābūrī. el-Evsaṭ fi’s-Sunen ve’l-İcmāʿ ve’l-İḫtilāf. Tah. Heyet. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 1993.
32. İbnu’ṣ-Ṣalāḥ, ʿOs̠mān b. ʿAbdirraḥmān eş-Şehrezūrī. Ṣıyānetu Ṣaḥīḥi Muslim mine’l-İhlāli ve’l-Ġalaṭ ve Ḥimāyetuhu mine’l-İsḳāṭi ve’s-Saḳaṭ. Tah. Muvaffaḳ b. ʿAbdillāh b. ʿAbdulḳādir. Beyrūt: Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī, 1987.
33. İsfahānī, Ḥamza b. el-Ḥasen. et-Tenbīh ʿalā Ḥudūs̱i’t-Taṣḥīf. Tah. Muḥammed Esʿad Ṭalas. Beyrūt: Dāru Ṣādır, 2. Basım, 1992.
34. Kahraman, Hüseyin. “Hadislere Göre Cinsel Organa Dokunmanın (Messü’l-Ferc) Abdeste Etkisi.” Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19:1 (2010): 111-142.
35. Kandemir, M. Yaşar. “Müslim b. el-Haccâc.” Türkiye Diyanet Vakfı İslām Ansiklopedisi (DİA). 32:93-94.
36. el-Maġlūs̠, Sāmī b. ʿAbdillāh. Aṭlasu Aʿlāmi’l-Muḥaddis̠īn. Riyāḍ: Mektebetu’l-Ubeykān, 2018.
37. el-Māzerī, Muḥammed b. ʿAlī eṣ-Ṣıkillī. el-Muʿlim bi-Fevāʾidi Muslim. Tah. Muḥammed eş-Şaẕelī en-Neyfer. 3 c. Byy: yy, 1988-1991.
38. el-Mizzī, Cemāleddīn Yūsuf b. ʿAbdirraḥmān. Tehẕību’l-Kemāl fī Esmāʾi’r-Ricāl. taḥ. Beşşār ʿAvvād Maʿrūf 35 c. Beyrūt: Müessesetur-Risāle, 1992.
39. Moġultay, Ebū ʿAbdullāh Moġulṭay b. Ḳılıç el-Bekcerī. İkmālu Tehẕībi’l-Kemāl fī Esmāʾi’r-Ricāl. Tah. Muḥammed ʿOs̠mān. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2011.
40. Muslim, İbn el-Ḥaccāc el-Ḳuşeyrī. Ṣaḥīḥ-i Muslim. Tah. Muḥammed Fuʾād ʿAbdulbāḳī. 5 c. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī,, tsz.
41. Paksoy, Kadir. “Hadiste Tashîf -Lafız ve Anlam Hataları-.” Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 4:1 (2004): 97-116.
42. Pavlovitch, Pavel. “Muslim b. Hajjāj.” Encyclopaedia of Islam Three Online. Brill, tsz. https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_40914
43. Ṣafedī, Ṣalāḥuddīn Ḫalīl b. ʿİzziddīn Aybeg b. ʿAbdillāh. Taṣḥīḥu’t-Taṣḥīf ve Taḥrīru’t-Taḥrīf. Tah. Seyyid eş-Şerḳāvī. Ḳāhire: Mektebetu’l-Ḫānicī, 1987.
44. Taş, Mustafa. “İmâm Muslim’in İlmî Kişiliği ve Yayınlanan Üç Eseri Çerçevesinde Ricāl İlmindeki Yeri.” Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9:20 (2018): 353-369.
45. Ṭavālibe, Muḥammed ʿAbdirraḥmān. el-İmām Muslim ve Menhecuhu fī Ṣaḥīḥihī. Ürdün: Dāru ʿAmmār.2000. Tekin, Dilek. “Muslim ve el-Câmiu’s-Sahîh’i Üzerine.” BEÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 2:1 (2015): 49-68.
46. Tekin, Dilek. “Yazılı-Şifâhî Rivayet Bağlamında Muslim’in Eser Sahibi Hocalarından Rivayetleri.” Doktora Tezi Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2015.
47. et-Tirmiẕī, Ebū ʿĪsā Muḥammed b. ʿĪsā. el-Cāmiʿu’l-Kebīr-Sunen-i Tirmiẕī. Tah. Beşşār ʿAvvād Maʿrūf. Beyrūt: Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī, 1998.
48. Zahitoğlu, İrfan. “Hadislerde Görülen Dil Kaynaklı Hataların Sebepleri.” Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 6:1 (2022): 317-344.
49. Zahra, Azizah Fakhria. “Tashîf ve Musahhaf Hadisler Sahîh-i Buhâri ve Sahîh-i Muslim Özelinde.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2019.
50. eẕ-Ẕehebī, Ebū ʿAbdillāh Şemsuddīn Muḥammed. Siyeru Aʿlami’n-Nubelā. Tah. Şuʿayb el-Arnaʾūṭ. 29 c. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle vd. 25 c. Beyr Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 3. Basım, 1985.
51. eẕ-Ẕehebī, Ebū ʿAbdillāh Şemsuddīn Muḥammed. Teẕhību Tehẕībi’l-Kemāl fī Esmāʾi’r-Ricāl. Tah. Ġuneym ʿAbbās ve Mecdī Seyyid Emīn. 11 c. Ḳāhire: el-Fārūḳu’l-Ḥadīs̠e., 2004.
52. eẕ-Ẕehebī, Ebū ʿAbdillāh Şemsuddīn Muḥammed. Teẕkiratu’l-Ḥuffāẓ. 4 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1998.