Excluding Fiqh from Turkish History: A Quest for Legal Legitimacy through the History of Law Courses in the Early Turkish Republic (1925-1932)

Öz

This study explores the deliberate exclusion of fiqh from history of law and Turkish legal history courses during the early Turkish Republic (1925–1932), a pivotal period marked by the sweeping legal reforms of the Kemalist regime. It examines how these courses, taught at Ankara Law School and Dār al-Funūn Faculty of Law, were wielded as ideological instruments to forge a secular-nationalist Turkish identity and legitimize the adoption of Western legal frameworks. Through a meticulous analysis of the lecture notes from four influential legal historians—Sadri Maksudi Arsal, Şevket Memedali Bilgişin, Yusuf Ziya Özer, and Ahmet Ağaoğlu—the research uncovers a unified narrative that extolled pre-Islamic Turkish law as advanced and supreme, and secular Western law as the pinnacle of civilization, while simultaneously portraying fiqh as an alien, rigid, and underdeveloped system that impeded Turkish progress and thus justified its exclusion from the legal sphere. The study further reveals the legal historians’ use of anachronistic and Orientalist tropes, paradoxically rejecting Western racial biases about Turkish history while echoing derogatory views of Islam and fiqh. The findings highlight the tension between secular governance and religious tradition, offering insights into the role of historiography in state-driven secularization. By illuminating this intersection of nationalism, secularism, and historiography, the research offers a nuanced understanding of how legal education was harnessed to anchor the Kemalist reforms, redefining Turkey’s historical and legal identity in the process of modernization.

Anahtar Kelimeler

• Nationalist Historiography
• Fiqh
• History of Law
• Turkish Legal History
• Early Turkish Republic.

Fıkhı Türk Tarihinden Dışlamak: Erken Türkiye Cumhuriyeti'nde Hukuk Tarihi Dersleri Aracılığıyla Hukuki Bir Meşruiyet Arayışı (1925-1932)

Öz

Bu çalışma, Kemalist rejimin kapsamlı hukuk reformları açısından önemli bir dönüm noktası teşkil eden erken dönem Türkiye Cumhuriyeti’nde (1925-1932) fıkhın hukuk tarihi ve Türk hukuk tarihi derslerinden bilinçli olarak dışlanma sürecini araştırmaktadır. Ankara Hukuk Mektebi ve Dârülfünun Hukuk Fakültesi’nde okutulan bu derslerin; seküler, milliyetçi bir Türk kimliği oluşturmak ve Batılı hukuki yapıların benimsenmesini meşrulaştırmak için nasıl ideolojik araçlar olarak kullanıldığını incelemektedir. Yaşadıkları dönemlerde son derece etkili olan dört hukuk tarihçisinin—Sadri Maksudi Arsal, Şevket Memedali Bilgişin, Yusuf Ziya Özer ve Ahmet Ağaoğlu—ders notlarının titiz bir analizini yapan çalışma, İslam öncesi Türk hukukunu gelişmiş ve üstün, seküler Batı hukukunu ise medeniyetin zirvesi olarak yücelten; buna karşılık fıkhı, Türklerin ilerlemesini engelleyen yabancı, katı ve geri kalmış bir sistem olarak tasvir eden ve bu sebeple hukuk alanından dışlanmasını meşrulaştıran bütünleşik bir anlatıyı ortaya koymaktadır. Çalışmada hukuk tarihçilerinin anakronistik ve oryantalist kalıpları kullandığı da tespit edilmiştir. Nitekim bu derslerde bir yandan Türk tarihine ilişkin Batı’da mevcut ırka dayalı önyargılar reddedilirken diğer yandan İslam ve fıkha ilişkin dönemin oryantalist bakış açıları içselleştirilmiştir. Makalenin ulaştığı sonuçlar, seküler yönetim ile dini gelenek arasındaki gerilimi vurgulamakta ve devlet destekli sekülerleşme sürecinde tarihyazımının rolüne dair tespitler sunmaktadır. Makale ayrıca milliyetçilik, sekülerizm ve tarihyazımı arasındaki kesişimi aydınlatarak, hukuk eğitiminin Kemalist inkılapları temellendirmek için nasıl kullanıldığını ve Türkiye’nin modernleşme sürecinde tarihsel ve hukuki kimliğini yeniden tanımladığını incelikli bir biçimde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Milliyetçi Tarihyazımı
• Fıkıh
• Hukuk Tarihi
• Türk Hukuk Tarihi
• Erken Türkiye Cumhuriyeti.

Kaynakça

1. Ağaoğlu, Ahmet. Hukuk Tarihi. Istanbul: Kurtuluş Matbaası, 1931.
2. Ağaoğlu, Ahmet. Hukuk-i Esasiye. Ankara: TBMM Library, 1925.
3. Ağaoğlu, Ahmet. Üç Medeniyet. Istanbul: Türk Ocakları Hars Heyeti, 1927.
4. Akgündüz, Ahmet. Islamic Private Law. Rotterdam: IUR Press, 2017.
5. Akman, Ahmet. 1917 Tarihli Usul–i Muhakeme–i Şer'iyye Kararnamesi Çerçevesinde Tanzimat Sonrası Osmanlı Adliye Teşkilatı ve Yargılama Usulü. Ankara: Yetkin, 2022.
6. Akman, Şefik Taylan. “Türk Tarih Tezi Bağlamında Erken Cumhuriyet Dönemi Resmi Tarih Yazımının İdeolojik ve Politik Karakteri.” Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi 1:1 (2011): 80-109.
7. Akturk, Ahmet Serdar. “Arabs in Kemalist Turkish Historiography.” Middle Eastern Studies 46:5 (2010): 633-53.
8. Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London-New York: Verso, 2006.

9. “Ankara Hukuk Mektebi’nin İlk Talebe Rehberi (1926).” ed. Tugay Aydın. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 31-32 (2021): 335-407.
10. Arsal, Sadri Maksudi. “Ankara Hukuk Mektebinin Tarihi Ehemmiyeti.” ed. Ali Adem Yörük. İÜHFM - Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı 75 (2017): 705-710.
11. Arsal, Sadri Maksudi. “Hukuk İlmi ve Sosyoloji I - Hukuk Kavaidi ve Hukuk İlmi.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1:1 (1943): 20-34.
12. Arsal, Sadri Maksudi. Hukuk Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Talebe Neşriyatı, 1932.
13. Arsal, Sadri Maksudi. İkinci Sene Hukuk Tarihi Dersleri. Ankara: Kader Matbaası, 1926.
14. Arsal, Sadri Maksudi. Türk Hukuk Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Talebe Neşriyatı, 1932.
15. Arsal, Sadri Maksudi. Türk Hukuk Tarihi, n.p., 1935.
16. Arsal, Sadri Maksudi. “Türk Hukuk Tarihi.” ed. Fethi Gedikli, Ali Adem Yörük and Mahmud Esad Kalıpçı. İÜHFM Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı 75 (2017): 711-833.
17. Arsal, Sadri Maksudi. “Türk Tarihinin Telkinâtı.” Türk Yurdu 15, (January 1925): 143-149.
18. Arsal, Sadri Maksudi. “Türk Tarihinin Telkinâtı.” Türk Yurdu 15-1, (February 1925): 187-191.
19. Atalay, Onur. Türk’e Tapmak: Seküler Din ve İki Savaş Arası Kemalizm. 7th ed. Istanbul: İletişim Yayınları, 2022.
20. Ayda, Adile. Sadri Maksudi Arsal - Hayat Hikayesi. ed. Gülnur Üçok. 2nd ed. Sadri Maksudi Arsal Arşivi, 2022.
21. Aydın, M. Akif. “Türk Hukuk Tarihçiliği.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3:5 (2005): 9-25.
22. Berkes, Niyazi. The Development of Secularism in Turkey. Montreal: McGill University Press, 1964.
23. Bayraktar, Mehmet Emir, and Muammer Fatih Öztürk, ed. “Mecelle’nin Tadiline Dair Mişon Ventura’nın Mektubu, Yusuf Ziya Özer’in Beyanatı (Ekim 1920).” Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 29 (2020): 289-299.
24. Bedir, Murteza. “Osmanlı Öncesi Hukuk Tarihi Yazıcılığı.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3:5 (2005): 27-84.
25. Berger, Stefan. “National Histories and the Promotion of Nationalism in Historiography - The Pitfalls of ‘Methodological Nationalism’.” Writing the History of Nationalism, ed. Stefan Berger, and Eric Storm, in 19-40. London-New York: Bloomsbury Academic, 2019.
26. Berger, Stefan, Mark Donovan, and Kevin Passmore. “Apologias for the Nation-State in Western Europe Since 1800.” Writing National Histories: Western Europe Since 1800, ed. Berger Stefan, Mark Donovan, and Kevin Passmore, in 3-14. London: Routledge, 1999.
27. Bilgişin, Şevket Memedali. Hukuk Tarihi. Ankara: TBMM Library, 1926.
28. Birinci, Ali. “Türk Hukuk Tarihçisi Sadri Maksudî’nin Hayat Hikâyesi ve Eserleri.” İÜHFM - Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı 75 (2017): 75-122.
29. Civelek, Nuri. “Liberalizmin Dayanışma Yanlısı Savunusu: Ahmet Ağaoğlu’nda Durkheim Tesiri.” Doğumunun 150. Yılında Türk Dünyasının Görkemli İçtimaî Siyâsî Hadimi Ahmet Ağaoğlu Sempozyumu, in 360-378. Istanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2019.
30. Copeaux, Étienne. Tarih Ders Kitaplarında (1931-1993) Türk Tarih Tezinden Türk-İslâm Sentezine. trans. Halil Berktay. Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998.
31. Cumhuriyet Newspaper, İş Büyüdükçe Büyüdü - İki Müderris Arasındaki Münakaşa Divana Gidiyor, 19 April 1927.
32. Derbil, Süheyl. “Fakültenin En Kıdemli Profesörü Süheyp Derbil’in Konuşması.” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 7:3-4 (1950): 10-20.
33. Dölen, Emre. Türkiye Üniversite Tarihi 2: Cumhuriyet Döneminde Osmanlı Darülfünunu 1922-1933. Istanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010.
34. Erdem, Sami. “Hüseyin Naci'nin Darülfünun Hukuk Fakültesindeki Son Fıkıh Usulü Ders Takrirleri (1924-1925).” Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları 27 (2019): 35-91.
35. Erdem, Sami. “Fıkıh Tarihi: Osmanlı Hukuk Düşüncesinde Modern Yorumlar İçin Yeni Bir Referans Çerçevesi.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (Türk Hukuk Tarihi Sayısı) 3:5 (2005): 85-105.
36. Erdem, Sami. “Seyyid Bey’in İslam Hukuku Sahasındaki Çalışmalarının Değeri.” Master's Thesis, Marmara University, 1993.
37. Ergene, Boğaç. “Qanun and Sharia.” Ashgate Research Companions to Islamic Law, ed. Rudolp Peters, and Peri Bearman, in 109-120. Farnham: Ashgate Publishing, 2014.
38. Erimtan, Can. “Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia.” Anatolian Studies 58 (2008): 141-171.
39. Ersanlı, Büşra. “Bir Aidiyet Fermanı ‘Türk Tarih Tezi’.” Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce - Milliyetçilik, ed. Tanıl Bora, and Murat Gültekingil, 3rd ed., in 800-810. Istanbul: İletişim Yayınları, 2008.
40. Ersanlı, Büşra. İktidar ve Tarih: Türkiye’de “Resmi Tarih” Tezinin Oluşumu (1929-1937). 8th ed. Istanbul: İletişim Yayınları, 2021.
41. Findley, Carter Vaughn. Turkey, Islam, Nationalism, and Modernity: A History, 1789-2007. New Haven & London: Yale University Press, 2010.
42. Fiona, Dunne, and Shaista P. Ali Karamali. “The Ijtihad Controversy.” Arab Law Quarterly 9:3 (1994): 238-57.
43. Foss, Clive. “Kemal Atatürk: Giving a New Nation a New History.” Middle Eastern Studies 50:5 (2014): 826-47.
44. Gibb, H.A.R. “Introduction by Editor.” Whither Islam? Survey of Modern Movements in The Moslem World. ed. H.A.R Gibb, in 11-74. London: Victor Gollancz Ltd, 1932.
45. Gödekli, Mehmet. “Anayasacılık Ekseninde Nevi Şahsına Münhasır Bir Düşün ve Devlet Adamı: ”Kemalizm İdeologu” Mahmut Esat Bozkurt.” İÜHFM - Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı 75 (2017): 543-601.
46. Göktürk, Hüseyin Avni. Hukuk Tarihi Talebe Notu. Ankara: Alaeddin Kıral Basımevi, 1938.
47. Graham, Loren, Wolf Lepenies and Peter Weingart. Functions and Uses of Disciplinary Histories. Dordrecht: D. Reidel, 1983.
48. Gürler, Sercan. “Dilde, Fikirde, İşte Sadri Maksudi: Hukukun Umumî Esasları ve Hukuk Felsefesi Tarihi Kitapları Üzerine Bir Değerlendirme.” İÜHFM - Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı, 75 (2017): 239-72.
49. Hallaq, Wael B. Restating Orientalism: A Critique of Modern Knowledge. New York: Columbia University Press, 2018.
50. Hallaq, Wael B. The Impossible State: Islam, Politics, and Modernity’s Moral Predicament. New York: Columbia University Press, 2013.
51. Hanioğlu, M. Şükrü. Atatürk: An Intellectual Biography. New Jersey: Princeton University Press, 2011.
52. Hanioğlu, M. Şükrü. “Garbcılar: Their Attitudes toward Religion and Their Impact on the Official Ideology of the Turkish Republic.” Studia Islamica 86 (1997): 133-158.
53. Heilbron, Johan. “A Regime of Disciplines: Toward a Historical Sociology of Disciplinary Knowledge.” The Dialogical Turn: New Roles for Sociology in the Postdisciplinary Age, ed. Charles Camic and Hans Joas, in 23–42. Lanham, MD: Rowman and Littlefield, 2004
54. Hunt, Lynn. Writing History in the Global Era. New York: W. W. Norton & Company, 2014.
55. İhsanoğlu, Ekmeleddin. Dârülfünun: Osmanlı’da Kültürel Modernleşmenin Odağı. 2 vol. Istanbul: IRCICA, 2010.
56. Imber, Colin. “An Illiberal Descent: Kemalism and Ottoman Law.” Warfare, Law and Pseudo-History, ed. Colin Imber, in 173-200. Istanbul: The ISIS Press, 2005.
57. İmamoğlu, Uğur Cenk Deniz. “Turkish Historical Society and Turkish Nation Building (1931-1938).” PhD Dissertation, METU, 2023.
58. İnan, Abdülkadir. “Fuad Köprülü-Yusuf Ziya Münakaşaları Üzerine.” Türk Kültürü, 47 (1966): 41-45.
59. Johansen, Baber. Contingency in a Sacred Law: Legal and Ethical Norms in the Muslim Fiqh. Leiden: Brill, 1999.
60. Kafadar, Cemal, and Hakan T. Karateke. “Late Ottoman and Early Republican Turkish Historical Writing.” The Oxford History of Historical Writing IV: 1800-1945, ed. Stuart Macintyre, in 559-578. Oxford: Oxford University Press, 2011.
61. Kanlıdere, Ahmet. Reform Within Islam: The Tajdid and Jadid Movement Among the Kazan Tatars 1809-1917. Istanbul: Eren Yayıncılık, 1997.
62. Karasipahi, Sena. Muslims in Modern Turkey: Kemalism, Modernism and The Revolt of the Islamic Intellectuals. New York: I.B.Tauris, 2009.
63. Karpat, Kemal. “Modern Turkey.” The Cambridge History of Islam: The Central Islamic Lands Since 1918, ed. P. H. Holt, Ann. K. S. Lambton, and Bernard Lewis, in 1B:527-565. New York: Cambridge University Press, 2004.
64. Kaya, Eyyüp Said. “Türkiye Cumhuriyeti’nde Fıkıh Literatürü: Bir Hasıla.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 12:24 (2014): 9-126.
65. Karkhī, Abū al-ḤasanʿUbaydullāh. “al-Risāla.” Taʾsīs al-Naẓar, in 161-175. Bayrūt: Dār İbn Zaydūn, n.d.
66. Maksudyan, Nazan. Türklüğü Ölçmek/Bilimkurgusal Antropoloji ve Türk Milliyetçiliğinin Irkçı Çehresi 1925-1939. Istanbul: Metis Yayınları, 2016.
67. Midilli, Muharrem. “Klasik Osmanlı Hukukunda Şer’-Örf Ayrımına Dair Modern Tartışmalar.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 12:23 (2017): 33-48.
68. Miftahov, Almaz. “From Russia to Turkey: An Intellectual Biography of Sadri Maksudi Arsal (1878-1957).” Master’s Thesis, Bilkent University, 2003.
69. Mumcu, Ahmet. Ankara Adliye Hukuk Mektebiʼnden Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesiʼne (1925-1975): Ankara Hukuk Fakültesi’nin Yarım Yüzyıllık Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1977.
70. Nazmi, Fazıl. “Tarih-i Kadimde Mezkur Esma-i Esatiriyenin İştikakı Hakkında İntikadi Müsamere-i Edebiye.” Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası 3:1 (31 May 1923): 25-50.
71. Nur, Abdurrahman. “Disciplinary Transformation of Late Ottoman Legal Education (1826-1926): An Interactional Field Analysis.” PhD Dissertation, Istanbul Şehir University, 2015.
72. Olick, Jeffrey K., and Joyce Robbins. “Social Memory Studies: From ‘Collective Memory’ to the Historical Sociology of Mnemonic Practices.” Annual Review of Sociology, 24 (1998): 105-140.
73. Oral, Mustafa. Türk Ulusunun İnşası: Ortak Tarih Söylemi. Istanbul: Yeni İnsan Yayınları, 2015.
74. Ostrorog, Léon. The Angora Reform. London: n.p., 1927.
75. Özer, Yusuf Ziya. Tarih-i Hukuk. Istanbul: n.p., 1926-1927.
76. Özer, Yusuf Ziya. Tarih-i Hukuk. Istanbul: Dârülfünun Matbaası, 1928.
77. Özcan, Ufuk. “İmparatorluktan Cumhuriyete Kimlik Değişimi: Ahmet Ağaoğlu’nun Hayatı, Dönemi ve Düşünceleri.” PhD Dissertation, Istanbul University, 1996.
78. Park, George T. “The Life And Writings of Mehmet Fuad Köprülü: The Intellectual and Turkish Cultural Modernization.” PhD Dissertation, The Johns Hopkins University, 1975.
79. Schilling, Patrick Christian Helmut. “Between Turkish Nationalism and Western Civilization: Kemalist History Textbooks in the 1930s.” Master’s Thesis, Sabancı University, 2016.
80. Schmitt, Carl. Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty. trans. George Schwab. Chicago: The University of Chicago Press, 1985.
81. Shissler, A. Holly. Between Two Empires - Ahmet Ağaoğlu and the New Turkey. New York: I.B.Tauris, 2002.
82. Strawson, John. “Islamic Law and English Texts.” Law and Critique 6:1 (1995): 21-38.
83. Szurek, Emmanuel. “‘Go West’: Variations on Kemalist Orientalism.” After Orientalism - Critical Perspectives on Western Agency and Eastern Re-appropriations, ed. François Pouillon, and Jean-Claude Vatin, in 103-120. Leiden: Brill, 2014.
84. Şeker, Fatih M. “Kutadgu Bilig Nasıl Okunamaz? Sadri Maksudi Örneği.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası İÜHFM-Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı, 75 (2017): 289-298.
85. Tanör, Bülent. Anayasal Gelişme Tezleri. 2nd ed. Istanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
86. Tunçay, Mete. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931). Istanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999.
87. Turner, Bryan. Weber and Islam. London and New York: Routledge, 1998.
88. Topçubaşı, Alâettin Cemil. “Sorbon’da Türk Akvâmı Tarihi.” trans. Ali Adem Yörük, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası İÜHFM-Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı, 75 (2017): 671-685.
89. Xypolia, Ilia. “Racist Aspects of Modern Turkish Nationalism.” Balkan and Near Eastern Studies 18:2 (2016): 111-24. Yazıcı, Fatih, and Tercan Yıldırım. “History Teaching as a Nation-Building Tool in the Early Republican Period in Turkey (1923–1938).” Paedagogica Historica 54, 4 (2018): 433-46.
90. Yıldız, Kenan. Cumhuriyet Dönemi Türk Hukukçularının İslam Hukuku Hakkındaki Yaklaşımları. Istanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
91. Yılmaz, Murat. “Ahmet Ağaoğlu.” Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce - Modernleşme ve Batıcılık, ed. Tanıl Bora, and Murat Gültekingil, 4th ed., in 304-312. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
92. Yörük, Ali Adem. “Hukuk Tarihi Dersinin İhdâsı ve Mahmud Esad Seydişehrî.” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 71:1 (2012): 479-94.
93. Yörük, Ali Adem. “Sadri Maksudi Arsal İçin Bir Bibliyografya Denemesi.” İÜHFM - Ord. Prof. Sadri Maksudi Arsal’a Armağan Özel Sayısı 75, (2017): 123-63.
94. Yörük, Ali Adem. “Şevket Memedali Bilgişin’in Türk Hukuku Tasavvuru ve Muasır Hukuk İlmi Üzerinden Vahdet-i Adlî Arayışı (1922-1923).” Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 29 (2020): 317-34.