İslam Hukuk Metodolojisinde İlletin Müessir Olup Olmadığına Dair Bir İnceleme

Öz

İllet kavramına ilişkin tartışmalar, esas itibariyle Allah’ın fiillerinin bir illete müstenid olup olmadığı meselesi etrafında şekillenen farklı teorik yaklaşımlara dayanmaktadır. Muʿtezile Allah'ın eylemlerinin gâî illete dayandığını ve bunun O'na zorunlu olduğunu savunurken Sünnî ulema, hikmetin Allah'ın eylemlerinin sonucu olduğunu ve O'nun ihsanından kaynaklandığını kabul eder. Her iki ekolün bu konuda farklı düşünmesi, ḥusn-ḳubḥ teorisine dair farklı yaklaşımlarına dayanır. Muʿtezile ḥusn-ḳubḥun eylemde bizzat veya sıfat olarak içkin olduğuna kail iken Eşʿarîler bir eylemin ḥasen veya ḳabīḥ olmasının Şāriʿin onu öyle kılmasından kaynaklandığını belirtirler. Bu temel tartışmanın bir sonucu olarak illetin hükmü gerektirip gerektirmediği meselesi gündeme gelmektedir. Bazı alimler hiçbir ayrıma gitmeden illetin mūcib olduğunu savunurken diğer bazı usulcüler ise aklî illet ile şerʿî illeti birbirinden ayırarak meseleyi ele almaya çalışırlar. İlk dönem Muʿtezilî ulema herhangi bir ayrıma gitmeden illetin mūcib olduğunu dile getirse de Ebu’l-Ḥuseyn el-Baṣrī (ö. 436/1044) ve Ḳāḍī ʿAbdulcebbār (ö. 415/1025) aklî illet ve şerʿî illet ayrımı yapıp her ikisini farklı değerlendirir. Her iki usulcünün aklî illeti mūcib görüp şerʿî illeti mūcib görmemesi klasik eserlerde illetin mūcibliğine dair görüşün Muʿtezile'ye nispet edilmesine ihtiyatla yaklaşılmasına sebep olmuştur. Dolayısıyla, bu çalışmada, konuyla ilgili tartışmayı bütüncül ve tutarlı şekilde ele alabilmek için öncelikle tartışmanın dayanağı olan hüküm bahsine temas edilecek, ardından aklî illet-şerʿî illet ayrımının usul kitaplarında nasıl ele alındığı ve aralarında ne tür farkların olduğu üzerinde durulacak, son olarak bazı çalışmalarda meselenin yanlış ele alındığını tespit etmek maksadıyla aklî illette olduğu gibi şerʿî illetin de mūcib olup olmadığına dair tartışmaya dair değerlendirmelerde bulunup konuyla ilgili Muʿtezile'nin görüşü netleştirilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh Usulü
• Muʿtezile
• Eşʿarî
• İllet
• Müessir
• Mūcib.

A Study on Whether the ʿIllah (Cause) is Effective or Not in Islamic Legal Theory

Öz

Debates on the concept of ʿillah (cause) are, in essence, based on diverse theoretical approaches that have been formed around the problem of whether God’s acts are grounded in (or contingent upon) a cause. While the Muʿtazila argue that God's actions are based on cause and that this is obligatory on Him, the Sunnī scholars accept that cause/wisdom is the result of God's actions and stems from His beneficence. The different views of both schools on this issue are based on their different approaches to the theory of good and evil (ḥusn and qubḥ). While the Muʿtazila believe that good and evil are inherent in the action itself or as an attribute, the Ashʿarites state that an action being good or evil is due to the Lawgiver making it so. As a result of this fundamental discussion, the issue of whether cause necessitates a ruling comes to the fore. While some scholars argue that cause necessitates a ruling without making any distinction, other scholars try to address the issue by distinguishing between rational cause and religious cause. Although the early Muʿtazilite scholars stated that the cause necessitated the ruling without making any distinction, Abū al-Ḥusayn al-Baṣrī (d. 436/1044) and al-Qāḍī ʿAbd al-Jabbār (d. 415/1025) made a distinction between rational cause and religious cause and evaluated both of them differently. The fact that both theorists stated that rational cause necessitated the ruling, but religious cause did not necessitate the ruling, caused caution in the attribution of the view that the cause necessitated the ruling to Muʿtazila in the classical works. Therefore, in this study, in order to address the discussion on the subject in a holistic and consistent manner, the issue of ruling, which is the basis of the discussion, will be addressed first. Then, it will be focused on how the distinction between rational cause and religious cause is handled in the books of uṣūl and what kind of differences there are between them. Finally, in order to determine that the issue has been handled incorrectly in some studies, it will be evaluated regarding the debate on whether religious cause requires a ruling as in rational cause and an attempt will be made to clarify the Muʿtazila's view on the subject.

Anahtar Kelimeler

• Uṣūl al-Fiqh
• Muʿtazila
• Ashʿarī
• Reason
• Effective
• Mūjib.

Kaynakça

1. ʿAbdulʿazīz el-Buḫārī, ʿAlāʾuddīn. Keşfu’l-Esrār fī Şerḥi Uṣūli’l-Pezdevī. byy.: Dāru’l-Kitābi’l-İslāmiyye, tsz.
2. Aktaş, Mehmet. “Cüveynî’de Tanım Teorisi.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2020.
3. ʿAlī b. Saʿd. Ārā’u’l-Muʿtezileti’l-Uṣūliyye: Dirāseten ve Taḳvīmen. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1995.
4. el-Āmidī, Seyfuddīn. el-İḥkām fī Uṣūli’l-Ahkām. tah. ʿAbdurrezzāḳ ʿAfīfī. Beyrut: el-Mektebetu’l-İslāmī, tsz.
5. el-Bācī, Ebu’l-Velīd. el-İşāre fī Uṣūli’l-Fiḳh. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2003.
6. el-Baḳillānī, Ebū Bekr. Temhīdu’l-Evāʾil. tah. ʿİmāduddīn Aḥmed. Beyrut: Muʾessesetu’l-Kutub, 1987.
7. el-Baṣrī, Ebu’l-Ḥuseyn. el-Muʿtemed fī Uṣūli’l-Fiḳh. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1982.
8. el-Baṣrī, Ebu’l-Ḥuseyn. Şerḥu’l-ʿUmed. tah. ʿAbdulḥamīd b. ʿAlī. Kahire: Dāru’l-Matbaʿati’s-Selefiyye, tsz.

9. Başoğlu, Tuncay. “Hicrî Beşinci Asır Fıkıh Usulü Eserlerinde İllet Tartışmaları.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2001.
10. el-Ceṣṣāṣ, Ebū Bekr. el-Fuṣūl fi’l-Uṣūl. Kuveyt: Vizāratuʾl-Evḳāfiʾl-Kuveytiyye, 1994.
11. el-Cuveynī, Ebu’l-Meʿālī. el-Burhān fī Uṣūli’l-Fiḳh. tah. Ṣalāḥ b. Muḥammed. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1997.
12. el-Cuveynī, Ebu’l-Meʿālī. el-Kifāye fi’l-Cedel. tah. Fevḳiyye Ḥuseyn. Kahire: Maṭbaʿatu ʿĪsā el-Bābī, 1979.
13. el-Cuveynī, Ebu’l-Meʿālī. et-Telḫīṣ fī Uṣūli’l-Fiḳh. Beyrut: Dāru’l-Beşāiri’l-İslāmiyye, tsz.
14. ed-Debūsī, Ebū Zeyd. Taḳvīmuʾl-Edille. tah. Ḫalīl Muḥyiddīn el-Meys. Byy: Dāruʾl-Kutubiʾl-ʿİlmiyye, 2001.
15. Duman, Soner. Şâfiî’nin Kıyas Anlayışı. İstanbul: İsam Yayınları, 2009.
16. Ebtihal, M. R. Abujazar. “Naẓariyyetu’t-Te’s̠īr fi’l-ʿİlle ʿinde’l-Ḥanefiyye.” Marmara Üniv. İlah. Fak. Dergisi 46 (2014): 145-72.
17. el-Eşʿarī, Ebu’l-Ḥasan. Risāle ilā Ehli’s̠-S̠aġr. tah. M. ʿAbdullāh Şākir. Medine: İmādetu’l-baḥs̠, 1992.
18. Eşit, Davut. “İbn ‘Abdân el-Hemezânî’nin Fıkıh Usûlü Düşüncesi.” II. Uluslararası İslami ve İnsani Araştırmalar Sempozyumu, ed. Adem Yerinde ve diğerleri, içinde 312-337. Ağrı: yy 2022.
19. el-Fārābī, et-Taʿliḳāt. Tah. Caʿfer Āl Yāsīn. Bağdat: el-Merkezu’l-ʿilmiyyu’l-ʿIrāḳī, 2012.
20. el-Ferrāʾ, Ebū Yaʿlā. el-ʿUdde fī Uṣūli’l-Fiḳh. Byy: yy, 1990.
21. el-Ġazālī, Ebū Ḥāmid. el-Mustaṣfā fī ʿİlmi’l-Uṣūl. Byy: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1993.
22. el-Ġazālī, Ebū Ḥāmid. Şifāʾu’l-Ġalīl. Bağdat: Matbaʿatu’l-İrşād, 1971.
23. Ḥuseyn Ḫalef. el-Aḳvālu’l-Uṣūliyye li’l-Kerḫī. Byy: yy, 1989.
24. İbn ʿAbdān el-Hemeẕānī. Şerāʾiṭu’l-Aḥkām. tah. ʿAbdullāh el-Bedrānī ve diğerleri. Kuveyt: Mektebetu’l-İmāmi’ẕ -Ẕehebī, 2022.
25. İbn ʿAḳīl, Ebu’l-Vefā. el-Vāḍiḥ fī Uṣūli’l-Fiḳh. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risāle, 1999.
26. İbn Ḳudāme, Ebū Muḥammed. Ravḍatuʾn-Nāẓır ve Cunnetuʾl-Munāẓır. Riyad: Muʾessesetuʾr-Reyyān, 2002.
27. İbn Sīnā. et-Taʿliḳāt. tah. ʿAbdurraḥmān Bedevī. Byy: Mektebetu’l-İʿlāmi’l-İslāmī, 1404/1983.
28. el-İsfahānī, Ebu’s̠-S̠enāʾ Maḥmūd b. Abdurraḥmān. Beyānu’l-Muḫtaṣar fī Şerḥi Muḫtaṣari İbni’l-Ḥācib. tah. Muḥammed Maẓhar Beḳā. Suudi Arabistan: Dāru’l-Medenī, tsz.
29. el-İsnevī, Ebū Muḥammed Cemāluddīn. Nihāyetu’s-Sūl fī Şerḥi Minhāci’l-Vuṣūl. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, tsz.
30. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār. el-Muġnī. tah. Tāhā Ḥuseyn. Byy: yy, tsz.
31. Kāḍī ʿAbdulcebbār. Şerḥu’l-Uṣūli’l-Ḫamse. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları, 2013.
32. el-Kelveẕānī, Maḥfūẓ b. Aḥmed. et-Temhīd fī Uṣūli’l-Fiḳh. Byy: İhyāu’t-Turās̠i’l-İslāmī, 1985.
33. el-Ḳarāfī, Şihābuddīn. Nefāʾisu’l-Uṣūl fī Şerḥi’l-Maḥṣūl. tah. ʿĀdil Aḥmed Muʿavvaḍ. Byy: Mektebetu Nizār Muṣṭafā, tsz.
34. Karakuş, Bahaddin. “Hicri II-VI Asırlarda Muʿtezile Fıkıh Usûlünün Hanefî Usûlüne Etkisi.” Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2023.
35. el-Kāsānī, ʿAlāʾuddīn. Bedāiʿu’ṣ-Ṣanāiʿ. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1986.
36. Kılıç, M. Fatih. “İslam Düşüncesinde Bir Kavramın Doğuşu: Tam illet/Sebebin Kısa Tarihi.” I. Uluslararası Sosyal Bilimler Sempozyumu. Elazığ: yy, 2016.
37. Macit, Yüksel. “Mutezile’nin Fıkıh Usulü Anlayışı.” Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, 2000.
38. en-Nemle, ʿAbdulkerīm. el-Ḫilāfu’l-Lafẓī ʿinde’l-Uṣūliyyīn. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1999.
39. Özdemir, İbrahim. “Usûl-i Fıkıh’ta Taʿlîl Tartışmaları (Hicrî IV-VIII. Asırlar).” Doktora Tezi, Dicle Üniversitesi, Diyarbakır, 2013.
40. Özdemir, İbrahim. Fıkıh Usûlünde Talîl Tartışmaları. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
41. er-Rāzī, Faḫruddīn. “İlletler ve Maluller.” çev. İbrahim Coşkun. Dicle Üniv. İlahiyat Fak. Dergisi 1 (2004): 49-86.
42. er-Rāzī, Faḫruddīn. el-Maḥṣūl fī ʿİlmi Uṣūli’l-Fiḳh. tah. Tāhā Cābir. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risāle, 1997.
43. Ṣadruşşerīʿa, ʿUbeydullāh. et-Tavḍīḥ (Telvīḥ ile beraber). Mısır: Mektebetu Ṣubeyḥ, tsz.
44. es-Semerḳandī, ʿAlāʾuddīn. Mīzānu’l-Uṣūl fī Netāʾiciʾl-ʿUḳūl. tah. Muḥammed Zekī Abdilberr. Katar: Maṭābiʿu’d-Davḥa’l-hadīs̠e, 1984.
45. es-Seraḫsī, Muḥammed b. Aḥmed. el-Uṣūl. Beyrut: Dāru’l-Maʿrife, tsz.
46. es-Simlālī, Ebū ʿAbdillāh el-Ḥuseyn. Raf‘u’n-Niḳāb ‘an Tenḳīḥi’ş-Şihāb. tah. Aḥmed b. Muḥammed - Abdurraḥmān b. ʿAbdillāh. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 2004.
47. es-Subkī, Tācuddīn-Taḳiyyuddīn. el-İbhāc fī Şerḥi’l-Minhāc. Beyrut: Dāru İḥyāi’t-Turās̠, 2004.
48. es-Subkī, Tācuddīn-Taḳiyyuddīn. el-İbhāc fī Şerḥi’l-Minhāc. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1995.
49. eş-Şāfiʿī, Muḥammed b. İdrīs. el-Umm. Beyrut: Dāru’l-Maʿrife, 1990.
50. Şavluk, Hikmet. “Fıkıh Kelam İlişkisi Bağlamında İbâha Kavramının Analizi.” Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2021.
51. Şavluk, Hikmet. “İslam Hukuk Düşüncesinde Aklîlik Şerʿîlik Ayrımının Somut Örneği: Şerʿî Bildirim Öncesi Eylemlerin Hükmü.” Theosophia Dergisi 3 (2021): 91-122.
52. eş-Şehristānī, Muḥammed b. Abdilkerīm. Nihāyetu’l-İḳdām fī ʿİlmi’l-Kelām. Kahire: Mektebetu’s-Seḳāfeti’d-Dīniyye, 2009.
53. eş-Şīrāzī, Ebū İsḥāḳ. el-Lumaʿ fī Uṣūli’l-Fiḳh. Beyrut: Dāruʾl-Kutubiʾl-ʿİlmiyye, 2003.
54. eş-Şīrāzī, Ebū İsḥāḳ. Kitābu’l-Ḥudūd. tah. ʿAbdulʿazīz b. Muḥammed. Riyad: Rekāʾiz, 2021.
55. Tahānevī. Keşşāfu İṣṭilāḥāti’l-Funūn. tah. ʿAlī Daḥrūc. Beyrut: Mektebetu Lubnān Nāşirūn, 1996.
56. et-Teftāzānī, Saʿduddīn. Şerḥu’t-Telvīḥ ʿala’t-Tavḍīḥ. Mısır: Mektebetu Ṣubeyḥ, tsz.
57. et-Ṭūfī, Necmuddīn. Şerḥu Muḫtaṣari’r-Ravḍa. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risāle, 1987.
58. el-ʾUsmendī, Muḥammed b. Abdilḥamīd. Beẕlu’n-Naẓar fi’l-Uṣūl. Kahire: Mektebetu’t-Turās̠, 1992.
59. Yusufoğlu, Kazim. “Fıkıh Usûlünde İllet Hüküm İlişkisi.” Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 8:2 (2022): 167-181.
60. ez-Zerkeşī, Bedruddīn. el-Baḥru’l-Muḥīṭ fī Uṣūli’l-Fiḳh. Byy: Dāru’l-Kutubī, 1994.