Erdem ve Tanrı Tasavvurunun Kesişimi: İnanç Çeşitliliği Üzerinden Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, “Tanrı tasavvuru erdemleri doğrudan etkileyebilir mi?” sorusunu, inanç durumu ekseninde metafor temelli bir yaklaşımla ele almaktadır. Çalışma örneklemi, Müslüman (N= 426), Hristiyan (N= 108), İnançsız (N= 78) ve diğer inanç gruplarına mensup katılımcılardan oluşmakta ve yaşları 18-51 arasında değişmektedir. Çalışmada, Tanrı’yı betimlemek için kullanılan yaygın metaforlar sistematik olarak kodlanmış; Tanrı Tasavvuru Metafor Anketi ve Tanrı Algısı Ölçeğiyle, erdemler ise Karakter Güçleri Ölçeği (CS-SDS) ile ölçülmüştür. SPSS kullanılarak gerçekleştirilen normallik analizleri sonucunda ise parametrik testler uygulanmış ve inanç grupları arasındaki farklılıklar Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) ve LSD Çoklu Karşılaştırma Testi ile, Tanrı tasavvuru ve karakter güçleri arasındaki ilişkiler ise Pearson Korelasyon Analizi ile incelenmiştir. Bulgular olumlu Tanrı tasavvurunun Müslümanlarda Hristiyanlardan; Hristiyanlarda ise inançsızlardan daha yüksek seyrettiğini göstermiştir. Ayrıca Tanrı tasavvurunun niteliğinin ve düzeyinin cesaret, insaniyet, adalet, ölçülülük ve aşkınlık erdemlerinde anlamlı farklılaştığını ortaya koymuştur. Metafor kategorileri ile erdemler arasında tutarlı eşleşmeler saptanmıştır: “kurtarıcı” Tanrı metaforu ile cesaret, affedici/bağışlayıcı Tanrı metaforu ile insaniyet, adil Tanrı metaforu ile adalet, dengeli Tanrı metaforu ile ölçülülük, umut Tanrı metaforu ile aşkınlık örtüşmüştür. Bu eşleşmeler, Tanrı tasavvurunun yalın bir teolojik temsil olmanın ötesinde, kişinin anlam inşası yoluyla psikolojik ve ahlaki örüntülerini düzenleyen üst düzey bir mekanizma gibi işlediğini, Tanrı metaforları ile erdemler arasında öngörülebilir paralellikler olduğunu ve din psikolojisi ile erdem/karakter araştırmalarını köprüleyerek, farklı inanç gruplarının “teo-ahlaki profillerinin” metaforlar üzerinden ayırt edilebilir biçimde farklılaştığını göstererek Tanrı tasavvuru ve erdem ilişkisinin ampirik dayanağını güçlendirmiş; gruplar arasındaki sıralı örüntüyle dinî biliş ile ahlaki eğilimler arasında anlamlı ilişkilerin bulunduğunu ortaya koymuş, teolojik tasavvurlar ile erdem puanlarının birlikte değişimini çok disiplinli bir çerçevede değerlendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Pozitif Psikoloji
• Tanrı Tasavvuru
• Erdemler
• Karakter Güçleri
• Metafor.

The Intersection of Virtue and the Image of God: An Analysis on Belief Diversity

Öz

This study examines the question, “Can God representation directly influence virtues?” through a metaphor based approach centered on participants’ belief status. The sample consisted of participants from Muslim (N= 426), Christian (N= 108), non-believer (N= 78), and other belief groups, with ages ranging from 18 to 51+. In the study, common metaphors used to describe God were systematically coded; God representation was measured using the God Representation Metaphor Questionnaire and the God Perception Scale, while virtues were measured using the Character Strengths Scale (CS-SDS). Based on normality analyses conducted in SPSS, parametric tests were applied. Differences between belief/non-belief groups were examined using One Way Analysis of Variance (ANOVA) and the LSD Post Hoc Multiple Comparison Test, while relationships between God representation and character strengths were analyzed using Pearson Correlation Analysis. The findings showed that positive God representation was higher among Muslims than Christians, and higher among Christians than non-believers. In addition, both the quality and level of God representation significantly differed across the virtues of courage, humanity, justice, temperance, and transcendence. Consistent correspondences were identified between metaphor categories and virtues: the “savior” metaphor of God corresponded to courage, the forgiving/merciful metaphor to humanity, the just metaphor to justice, the balanced metaphor to temperance, and the hope metaphor to transcendence. These correspondences suggest that God representation functions not merely as a theological construct but as a higher order mechanism that organizes psychological and moral patterns through meaning making processes. By bridging the psychology of religion and virtue/character research, the study strengthens the empirical basis of the relationship between God representation and virtues, demonstrates that the “theo-moral profiles” of different belief/non-belief groups are distinguishable through metaphors, and situates the co-variation of theological representations and virtue scores within a multidisciplinary framework.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Positive Psychology
• God Representation
• Virtues
• Character Strengths
• Metaphor.

Kaynakça

1. Annas, Julia. Intelligent Virtue. Oxford: Oxford University Press, 2011.
2. Baumeister, Roy F. "Self and Volition." Judeo-Christian Perspectives on Psychology: Human Nature, Motivation, and Change, ed. Harold D. Delaney ve William Richard Miller, içinde 55-72. Washington: American Psychological Association, 2005.
3. Bouchard, Lauran M., Joyce Y. Lee ve Ed Diener. "Religious Beliefs and Subjective Well-Being: A Meta-Analysis." Psychological Bulletin 146:4 (2020): 287-305.
4. Bushman, Brad, Robert D. Ridge, Enny Das, Colin Key ve Gregory L. Busath. "When God Sanctions Killing: Effect of Scriptural Violence on Aggression." Psychology Science 18 (2007): 204-207.
5. Chan, Fong, Chih Chou, Richard Keegan ve Nicole Ditchman. "Development and Validation of the Character Strengths-Semantic Differential Scale (CS-SDS)." Yüksek Lisans Tezi, University of Wisconsin-Madison, Madison, 2007.
6. Cuperman, Ronen. "Does Our Perception of God Influence Our Perception of Subjectively “Sinful” Behaviors?" Doktora Tezi, The University of Texas At Arlington, Texas, 2010.
7. Çakmak, Aişe Hümeyra. “Yetişkinlerdeki Dindarlık, Ahlaki Olgunluk ile Ölüm Kaygısı Arasındaki İlişkinin İncelenmesi.” İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9 (2022): 1-12.
8. Davie, Grace. "Book Review: On Secularization: Towards a Revised General Theory." Theology 110: 853 (2007): 53-54.

9. Davis, Don E., Joshua N. Hook, Daryl R. Van Tongeren ve Everett L. Worthington. "God and Humility: The Relationships Between Religious Attitudes, Forgiveness, and Humility." Journal of Positive Psychology 8:5 (2013): 399-409.
10. Davis, Edward B., Pehr Granqvist ve Carissa Sharp. “Theistic Relational Spirituality: Development, Dynamics, Health, and Transformation.” Psychology of Religion and Spirituality 13:4 (2021): 401-415.
11. Eisenberg, Nancy ve Natalie D. Eggum. "Empathy-Related and Prosocial Responding: Conceptions and Correlates During Development." Cooperation: The Political Psychology of Effective Human Interaction, ed. Mark Snyder, Brandon A. Sullivan ve John L. Sullivan, içinde 53-74. Oxford: Blackwell Publishing, 2008.
12. Emmons, Robert A. "Striving for the Sacred: Personal Goals, Life Meaning, and Religion." Journal of Social Issues 61:4 (2005): 731-745.
13. Exline, Julie J., Crystal L. Park, Joshua M. Smyth ve Michael P. Carey. “Anger toward God: Social-Cognitive Predictors, Prevalence, and Links with Adjustment to Bereavement and Cancer.” JPSP 100:1 (2011): 129-148.
14. Fetterman, Adam, Nicholas Evans, Julie Exline ve Brian P. Meier. "What shall we Call God? An Exploration of Metaphors Coded From Descriptions of God from a Large U.S Undergraduate Sample." Plos One 16:7 (2021): 1-18.
15. Froese, Paul ve Christopher Bader. America’s Four Gods: What we Say about God and what that Says about Us. Oxford: Oxford University Press, 2010.
16. Furnham, Adrian ve David Lester. "The Development of a Short Measure of Character Strength." European Journal of Psychological Assessment 28:2 (2012): 95-101.
17. Gervais, Will M. ve Ara Norenzayan. "Reminders of Secular Authority Reduce Believers’ Distrust of Atheists." Psychological Science 23:5 (2012): 483-491.
18. Gorsuch, Richard L. "Psychology of Religion." Annual Review of Psychology 39 (1988): 201-221.
19. Grimes, Christopher. "God Image Research: A Literature Review." Journal of Spirituality in Mental Health 9:3-4 (2007): 11-32.
20. Güler-Aydın, Özlem. “Tanrı'ya Yönelik Atıflar, Benlik Algısı ve Günahkarlık Duygusu.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2007.
21. Hirsch, Jameson Kenneth, Jon R. Webb ve Elizabeth L. Jeglic. "Forgiveness, Depression, and Suicidal Behavior among a Diverse Sample of College Students." Journal of Clinical Psychology 67 (2011).
22. Hunsberger, Bruce ve Lynne M. Jackson. "Religion, Meaning, and Prejudice." Journal of Social Issues 61 (2005): 807-826.
23. Johnson, Kathryn A., Morris A. Okun ve Adam B. Cohen. "Love Thy Neighbor: Religion and Prosocial Behavior." Journal of Personality and Social Psychology 108:5 (2015): 770-796.
24. Johnson, Marcia K., Peter C. Hill ve Adam B. Cohen. "Strength and Virtue in Christian Faith: Empirical Perspectives." Journal of Positive Psychology 8:6 (2013): 467-476.
25. Kaya, Cahit. "Adaptation and Preliminary Validation of a Positive Psychology Assessment Tool: Character Strengths Semantic Differential Scale." Journal of Psychoeducational Assessment 0:0 (2022): 1-14.
26. Korkmaz, Sezai ve Hızır Hacıkeleşoğlu. “Prososyallik, Empatik Eğilim ve Dindarlık Arasındaki İlişkiler Üzerine Bir Araştırma.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50 (2021): 535-569.
27. Krause, Neal ve R. David Hayward. "Humility, Compassion, and Faith: A Study of Religious Beliefs and Prosocial Behaviors." Journal for the Scientific Study of Religion 54:3 (2015): 575-590.
28. Kutsal Kitap. https://www.kutsal-kitap.net/index.html (14.01.2025).
29. Küçükural, Önder, Kurtuluş Cengiz ve Mehmet A. Başak. “Türkiye’de Lâdinî (nonreligious) Arayışları Çalışmak: Dinden Uzaklaşma ve Ayrılma Eğilimlerine Dair Kavramsal Bir Çerçeve Önerisi.” Abant Sosyal Bilimler Dergisi 23:1 (2023): 437-451.
30. MacIntyre, Alasdair. After Virtue. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1981.
31. Maehr, Martin. "The Meaning that Religion Offers and the Motivation that ay Result." Judeo-Christian Perspectives on Psychology: Human Nature, Motivation, and Change. ed. W. R. Miller ve H. D. Delaney, içinde 133-144. Washington: American Psychological Association, 2005.
32. McCullough, Michael E. ve Brian L. Willoughby. "Religion, Self-Regulation, and Self-Control: Associations, Explanations, and Implications." Psychological Bulletin (2009): 69-93.
33. Moll, Jorge, Ricardo Oliveira-Souza ve Paul J. Eslinger. "Morals and the Human Brain: A Working Model." Neuroreport 16:3 (2005): 299-303.
34. Niemiec, Ryan ve Robert McGrath. The Power of Character Strengths: Appreciate and Ignite Your Positive Personality. Göttingen: Hogrefe Publishing, 2019.
35. Norenzayan, Ara ve Azim F. Shariff. “The Origin and Evolution of Religious Prosociality.” Science 322:5898 (2008): 58-62.
36. Norenzayan, Ara. Big Gods: How Religion Transformed Cooperation and Conflict. Princeton: Princeton University Press, 2013.
37. Peterson, Christopher ve Martin Seligman. Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification. Oxford: Oxford University Press, 2004.
38. Pichon, Isabelle, Giulio Boccato ve Vassilis Saroglou. "Nonconscious Influences of Religion on Prosociality: A Priming Study." European Journal of Social Psychology 37 (2007): 1032-1045.
39. Proyer, Rene, Fabian Gander, Tobias Wyss ve Willibald Ruch. "The Relation of Character Strengths to Past, Present, and Future Life Satisfaction among German-Speaking Women.” Applied Psychology: Health and Well-Being 3:3 (2011): 370-384.
40. Rizzuto, Ana-Maria. Birth of the Living God: A Psychoanalytic Study. Chicago: University of Chicago Press, 1979.
41. Ruch, Willibard, Rene Proyer ve Marco Weber. "Humor as a Character Strength among the Elderly: Empirical Findings on Age-Related Changes and its Contribution to Satisfaction with Life." Zeitschrift für Gerontologie und Geriatrie 43:1 (2010): 13-18.
42. Saroglou, Vassilis ve Antonio Munoz-Garcia. "Individual Differences in Religion and Spirituality: An Issue of Personality Traits and/or Values?" Journal for the Scientific Study of Religion 47:1 (2008): 83-101.
43. Saroglou, Vassilis. "Believing, Bonding, Behaving, and Belonging: The Big Four Religious Dimensions and Cultural Variation." Journal of Cross-Cultural Psychology 42:8 (2011): 1320-1340.
44. Saroglou, Vassilis. “Religion, Spirituality, and Altruism.” APA Handbook of Psychology, Religion, and Spirituality: Context, Theory, and Research, ed. K. I. Pargament, J. J. Exline ve J. W. Jones, içinde 439-457. Washington: American Psychological Association, 2013.
45. Seligman, Martin ve Mihaly Csikszentmihalyi. "Positive Psychology: An Introduction." American Psychologist 55:1 (2000): 5-14.
46. Seligman, Martin. "Positive Psychology, Positive Prevention, and Positive Therapy." Handbook of Positive Psychology, ed. Charles R. Snyder ve Shane J. Lopez, içinde 3-7. Oxford: Oxford University Press, 2002.
47. Shariff, Azim F. ve Ara Norenzayan. "Mean Gods Make Good People: Different Views of God Predict Cheating Behavior." International Journal for the Psychology of Religion 21:2 (2011): 85-96.
48. Türker, Rümeysa N. ve Behlül Tokur. "Savaş Mağduru Sığınmacı Çocuklarda Hayat ve Tanrı Algısı: 7-12 Yaş Arası Suriyeli Çocuklar." Eskiyeni 39 (2019): 367-389.
49. Uysal, Enver. “Dindarlığın Ahlâkî Temeli Üzerine Bazı Düşünceler.” Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 14:1 (2005): 41-59.
50. Watts, Fraser, Kevin Dutton ve Liz Gulliford. “Human Spiritual Qualities: Integrating Psychology and Religion.” Mental Health, Religion and Culture 9 (2006): 277-289.
51. Yakut, Selahattin. "Üniversite Öğrencilerinde Tanrı Algısı." 16. ‏Eğı̇tı̇m ve Sosyal Bı̇lı̇mlerde Akademı̇k Çalışmalar Sempozyumu, içinde 16-32. Ankara: Asos Yayınevi, 2019.
52. “13.08.2025.” Reddit. https://www.reddit.com/r/Gaza/ (28.10.2025).