The Pedagogical Potential of Iʿtikāf: A Phenomenological Study of Metaphorical Perceptions among Female Secondary School Students

Öz

The practice of iʿtikāf (spiritual retreat), which holds significant importance in Islam, has not been sufficiently addressed in religious education literature. This study aims to explore how this practice is conceptualized through metaphors by female high school students, thereby empirically revealing its pedagogical potential within the context of religious education. Conceptualized as an intensive, practice-based modality of religious education, iʿtikāf serves as a transformative mechanism for personal spiritual development, combining contemplative practice with immersive worship. The originality of this study lies in addressing the underexplored role of experiential worship practices in contemporary religious education, with a particular focus on examining the impacts of intensive devotional forms, such as iʿtikāf, on adolescent girls. The central research question of this study is: "What metaphorical constructs do female high school students use to conceptualize iʿtikāf?" A phenomenological approach was employed in the research. Qualitative data were collected from 66 female students at an Anatolian Imam Hatip High School who participated in iʿtikāf during Ramadan 2023. The data were gathered through expert-validated open-ended forms. Based on the collected data, a total of 51 metaphors were identified, including 32 unique conceptualizations. Participants most frequently described iʿtikāf using metaphors such as "tranquility" (12%), "cleanliness" (10%), "purification" (10%), and "water" (8%). These metaphors were systematically categorized into five key thematic domains: (1) Spiritual Purification (spiritual cleansing), (2) Ritual Worship (structured devotion), (3) Therapeutic Transformation (emotional restoration), (4) Divine Proximity (spiritual connection), and (5) Temporary Solitude. The study concludes that iʿtikāf constitutes a holistic and effective practice in religious education aimed at fostering inner transformation. Based on these findings, several recommendations for future research are offered. This empirical evidence positions iʿtikāf as a pedagogically robust practice within Islamic religious education, warranting three specific research directions: (i) development of age-appropriate iʿtikāf modules, (ii) longitudinal assessment of spiritual outcomes, and (iii) cross-cultural comparisons with analogous contemplative practices.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Iʿtikāf
• Spiritual Education
• Metaphor
• Experiential Learning.

İʿtikāfın Pedagojik Potansiyeli: Ortaöğretimdeki Kız Öğrencilerin Metaforik Algıları Üzerine Fenomenolojik Bir Araştırma

Öz

İslam dininde önemli bir yere sahip olan iʿtikāf ibadeti, din eğitimi literatüründe yeterince ele alınmamıştır. Bu araştırma, söz konusu ibadetin ortaöğretim düzeyindeki kız öğrenciler tarafından metaforlar aracılığıyla nasıl anlamlandırıldığını inceleyerek, iʿtikāfın din eğitimi bağlamında taşıdığı pedagojik potansiyeli ampirik verilerle ortaya koymayı amaçlamaktadır. İʿtikāf, bireyin içsel dönüşümünü hedefleyen, dinî eğitimin uygulamalı ve yoğunlaştırılmış biçimlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Modern din eğitimi süreçlerinde uygulamalı ibadetlerin rolünün yeterince araştırılmamış olması ve özellikle iʿtikāf gibi yoğunlaştırılmış ibadet formlarının genç kızlar üzerindeki etkilerini ele alması çalışmayı özgün kılmaktadır. Araştırmanın temel problemi, “Ortaöğretimde öğrenim gören kız öğrencilerin iʿtikāf kavramına ilişkin metaforik algıları nelerdir?” sorusuyla belirlenmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik desen benimsenmiş; veriler 2023 Ramazan ayında Anadolu İmam Hatip Lisesi’nde camide iʿtikāfa giren 66 kız öğrenciden, uzman onaylı açık uçlu form aracılığıyla toplanmıştır. Elde edilen veriler doğrultusunda 32’si farklı olmak üzere toplam 51 metafor tespit edilmiştir. Katılımcılar iʿtikāfı en çok “huzur” (%12), “temizlik” (%10), “arınma” (%10) ve “su” (%8) gibi metaforlarla tanımlamış; bu metaforlar “arınma,” “ibadet,” “terapi,” “yaklaşmak” ve “dünyadan uzaklaşmak” olmak üzere beş tematik kategoride sınıflandırılmıştır. Bulgular, öğrencilerin iʿtikāfı bireysel, sosyal ve psikolojik kazanımlar sağlayan bütüncül bir eğitim kampı olarak algıladığını göstermektedir. Araştırma sonucunda iʿtikāfın, din eğitiminde bireysel ve içsel dönüşümü hedefleyen bütüncül ve etkili bir uygulama olarak değerlendirilebileceği sonucuna ulaşılmış ve bu bağlamda gelecekte yapılacak çalışmalara yönelik çeşitli önerilerde bulunulmuştur. Bu ampirik kanıtlar, iʿtikāfı İslami din eğitimi içinde pedagojik olarak sağlam bir uygulama konumuna yerleştirmekte olup, üç özel araştırma yönünü gerekli kılmaktadır: (i) yaşa uygun iʿtikāf modüllerinin geliştirilmesi, (ii) manevi çıktıların boylamsal değerlendirmesi ve (iii) benzer tefekkür uygulamalarıyla kültürlerarası karşılaştırmalar.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• İʿtikāf
• Manevi Eğitim
• Metafor
• Deneyimsel Öğrenme.

Kaynakça

1. Akturan, Ulun ve Atakan Esen. “Fenomenoloji.” Nitel Araştırma Yöntemleri, ed. Türker Baş ve Ulun Akturan, içinde 83-98. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2008.
2. Astley, Jeff. The Philosophy of Christian Religious Education. SPCK, 1994.
3. Atay, Sencer. “Açık ve Uzaktan Öğrenme Destek Hizmetleri Bağlamında Metafor Analizi.” Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir, 2025.
4. Ay, Mehmet Emin. Peygamberimizin İbadet Hayatı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2017.
5. Aydın, Enes. “Din Eğitiminde Duyuşsal Boyut.” Yüksek Lisans Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Bolu, 2020.
6. Bālṭū, ʿAbdullaṭīf. el-İʿtikāfu Naẓratun Terbeviyye. [es-Suʿūdiyye el-ʿArabiyye]:yy, 1998.
7. Bilgin, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Yeni Çizgi Yayınları, 1995.
8. Botha, Elaine. “Why Metaphor Matters in Education.” South African journal of Education 29:4 (2009): 431-444.

9. el-Buḫārī, Muḥammed b. İsmāʿīl. Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī. thk. Muḥammed Zuheyr b. Nāṣır en-Nāṣır. Beyrūt: Dāru Ṭavḳi’n-Necāt, 2001.
10. el-Curcānī, ʿAlī b. Muḥammed es-Seyyid eş-Şerīf. Kitābu’t-Taʿrīfāt. Beyrūt: Mektebetu Lubnān, 1985.
11. Çakmak, Ahmet ve Münir Ecer. “Yüksek Din Öğretimindeki Kız Öğrencilerin Cami İçi Din Hizmetlerinden İstifade Etme Durumları.” İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 4:2 (2024): 305-322.
12. Çapcıoğlu, Fatma. “İlahiyat Fakültesi Son Sınıf Öğrencilerinin, ‘Eğitim’ ve ‘Din’ Kavramlarına Yönelik Metaforik Algıları.” İslami Araştırmalar Dergisi 34:1 (2023): 74-99.
13. Çelikel, Bülent. “Din Eğitiminin Psikolojik Temeli Üzerine Bir Değerlendirme.” EKEV Akademi Dergisi 58 (2014): 537-550.
14. Demirdağ, Muhammed Emin. “Din Psikolojisi Perspektifinden İ’tikâf Tecrübesi.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2023.
15. Ebū Dāvūd, Suleymān b. el-Eşʿas̠ es-Sicistānī. es-Sunen nşr. Kemāl Yūsuf el-Ḥūt. Beyrūt, 1988.
16. Fowler, James W. Stages of Faith: The Psychology of Human Development and the Quest for Meaning. HarperOne, 1981.
17. Gül, Ali. “Mutekiflerin İtikaf Tecrübeleri ve İtikafın Şahsiyet Terbiyesindeki Rolü.” Harran İlahiyat Dergisi 51 (2024): 1-25.
18. Gündoğdu, Yusuf Bahri. "Mescidlerin Ayrılmaz Bir Unsuru Olarak Eğitim." The Journal of Academic Social Science Studies 45 (2016): 313-325.
19. İbn ʿĀbidīn, Muḥammed Emīn b. ʿÖmer b. ʿAbdilʿazīz el-Ḥuseynī ed-Dımaşḳī. Reddu’l-Muḥtār ʿale’d-Dürri’l-Muḫtār. Beyrūt: Dāru’l-Fikr, 1992.
20. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī. Fatḥu’l-Bārī bi-Şerḥi Ṣaḥīḥi’l-Buḫārī. thk. ʿAbdurraḥmān b. Nāṣır el-Berrāk. Dāru’ṭ-Ṭayyibe, 2005.
21. İbn Māce, Muḥammed b. Yezīd. es-Sunen. thk. Beşşār ʿAvvād Maʿrūf. 6 c. Beyrūt: yy, 1998.
22. İçöz Arslan, Elif. “Dini, Felsefi, Psikolojik ve Sosyolojik Boyutuyla Vicdan ve Vicdanın Değerler Eğitimindeki Yeri.” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sakarya, 2018.
23. İder, Saadet. “İlahiyat Fakültesi Kız Öğrencilerinde Metaforik İslam Algısı.” İSLAM Modernite ve Gençlik, ed. Seyfullah Kara, Salih Aybey ve Tahir Aşirov, içinde 201-214. Ankara: İlahiyat, 2021.
24. el-İṣfahānī, Ebu’l-Ḳāsım el-Ḥuseyn b. Muḥammed b. el-Mufaḍḍal er-Rāġıb. Müfredāt: Ḳurʾān Kavramları Sözlüğü. Çev. Yusuf Türker. İstanbul: Pınar Yayınları, 2007.
25. el-İskenderī, İbn Aṭāillāh. el-Ḥikemu’l-ʿAṭāʾiyye. çev. A. Kalkan. İstanbul: İnsan Yayınları, 2013.
26. Kalkan, Melek ve Hatice Odacı. “Cinsiyet ve Cinsiyet Rolünün Psikolojik Yardım Almaya İlişkin Tutumlarla İlişkisi.” Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi 3:23 (2005): 57-64.
27. Karaca, Faruk. “Günümüzde Dinî Tefekkürün Yüzleştiği Temel Problemler.” Diyanet İlmi Dergi 54 (2018): 107-116.
28. Karakaş, Ahmet Canan. “İtikafın Manevi Zekâ, Dînî Şuur ve Endişe Şiddeti Üzerine Etkisi.” Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 3:1 (2019): 1-12.
29. Karakaş, Ahmet Canan ve Ömer Faruk Habergetiren. “İtikâfın Maneviyat ve Psikopatoloji ile İlişkisi Üzerine Bir Araştırma.” Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 1 (2020): 101-118.
30. Karasakal, Mehmet. Unutulmaya Terk Edilmiş İtikaf. Gaziantep: Yeni Adım Akademi, 2017.
31. Koca, Hüseyin Kasım ve Mustafa Mücahi̇t. “Ortaöğretim Öğrencilerinin Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmeni ve Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersine Yönelik Metaforik Algıları.” Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26:1 (2022): 321-339.
32. Koç, Mustafa. “Ergenlik Döneminde Dua ve İbadet Psikolojisinin Ruh Sağlığı Üzerindeki Etkileri.” Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, Bursa, 2002.
33. Low, Graham. “Metaphor and Education.” The Cambridge Handbook of Metaphor and Thought, ed. Raymond W. Gibbs, Jr., içinde 212-231. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
34. Miles, Matthew B. ve A. Michael Huberman. Qualitative Data Analysis. London: Sage Publications, 1994.
35. Miller, Steven I. “Some comments on the utility of metaphors for educational theory and practice.” Educational Theory 37:3 (1987): 219-227.
36. Muslim, İbn el- Ḥaccāc el-Ḳuşeyrī. Ṣaḥīḥ-i Muslim. Tah. Muḥammed Fuʾād ʿAbdulbāḳī. 5 c. Beyrūt: Dāru Iḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1991.
37. Oruç, Cemil. “Din Eğitiminin Hedefleri.” Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13:1 (2008): 259-269.
38. Osmanoğlu, Cemil. “Din Eğitiminin Gelişimsel Temeli Olarak İnanç.” Bilimname XXVII:2 (2014): 177-206.
39. Peker, Hasan. Din Psikolojisi. Samsun: Aksiseda Matbaası, 2000.
40. Saban, Ahmet. “Giriş Düzeyindeki Sınıf Öğretmeni Adaylarının ‘Öğretmen’ Kavramına İlişkin İleri Sürdükleri Metaforlar.” Türk Eğitim Bilimleri Dergisi 2:2 (2004): 131-155.
41. Safa, Mustafa. “Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Kampüs Camii Ekseninde İslami İlimler Fakültesi Kız Öğrencilerinin Cami ve Cemaat İlişkilerinin Mahiyeti Üzerine bir Değerlendirme,” Ağrı İslâmi İlimler Dergisi (AGİİD) 7 (Aralık 2020): 110-134.
42. Sağlam, İbrahim. “Hadislerde Hz. Peygamber’in Yalnızlık Tecrübesi ve Hakikat Arayışı.” Amasya İlahiyat Dergisi 20 (Haziran 2023): 171-201.
43. Sağlık, Galip. İtikaf Günlüğüm. İstanbul: Vekitap Yayıncılık, 2019.
44. Sayan, Yunus Emre. Din Eğitiminde Bir Metot Olarak İtikaf. Konya: Tablet Yayınları, 2023.
45. Schimmel, Annemarie. Mistik Boyutlarıyla İslam. Çev. Ertuğrul Sarıkçıoğlu. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
46. Shuell, Thomas J. “Teaching and learning as problem solving.” Theory into Practice 29:2 (1990): 102-8.
47. Şener, Mehmet. “İ’tikâf.” DİA, 23:457-459.
48. et-Tirmiẕī, Muḥammed b. ʿĪsā. es-Sunen. thk. Beşşār ʿAvvād Maʿrūf. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī, 1996.
49. Tosun, Cemal. Din Eğitimi Bilimine Giriş. Ankara: Pegema Yayınclık, 2002.
50. Tosun, Cemal ve Gülşen Sayın. “Din Eğitimi Öğretmenlerinin Bilgi ve Dini Bilgi Anlayışları.” Eskiyeni, 45 (2021): 753-779.
51. Ülker, Murat. “Dopamin Orucu, Çilehane ve İtikaf,” https://muratulker.com/y/dopamin-orucu-cilehane-ve-itikaf (20.12.2021).
52. Ullah, Khalil, Syed Muddasar Ali Shah ve Irshad Ahmad. “Investigating the Moderating Role of Itikaf on the Relationship between Psychological Distress and Subjective Happiness,” International Journal of Social Science Archives 7:3 (2024):1145-1158.
53. Yenen, İbrahim. “Kişilik ve Karakter Oluşumunda ‘İtikâf’ İbadeti.” Uluslararası Kişilik ve Karakter İnşâsında Dinin Yeri Sempozyumu, ed. Yavuz Ünal ve diğerleri, içinde 475-486. Ordu: Ordu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2016.
54. Yıldırım, Ali ve Hasan Şimşek. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. 9. bs. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2013.
55. Yılmaz, Fatih Mehmet. “Hadislerde İtikâf.” Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi Ö1-İslami İlimler Özel Sayısı (Ekim 2023): 239-270.
56. Yob, Iris M. “Thinking Constructively with Metaphors.” Studies in Philosophy and Education 22:2 (2003): 127-138.
57. Zafer, Hakan. “Dinî Yaşantıda İnziva.” Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Sakarya, 2007.