Ottoman Women in the Poetry of the Egyptian Poet Aḥmad Shawqī

Öz

In the existing literature on Ottoman women, it is observed that studies predominantly rely on historical documents, sharʿiyya court records, and travel narratives, whereas literary texts have not been sufficiently evaluated as sociological sources. This article examines the qaṣīda entitled al-Marʾa al-ʿUthmāniyya (Ottoman Woman) by Aḥmad Shawqī (d. 1932), one of the leading figures of modern Arabic poetry, within its literary, historical, social, and cultural contexts. In the study, the aforementioned poem is analyzed through literary analysis and content analysis methods; the construction of the female image by Shawqī is evaluated through the linguistic, thematic, and symbolic layers of the poem. The poem is interpreted as a cultural document reflecting the intellectual climate and social values of its period. In addition, the article addresses the discursive transformations of female representations in the history of Arabic poetry; this historical background is used as an explanatory framework for understanding Shawqī’s depictions of women. In the poem, the woman appears not only as an object of individual beauty but also as a representative of values such as morality, dignity, religious commitment, and national identity. In this respect, the study adopts an interdisciplinary approach at the intersection of literature, history, and gender studies, and aims to make a scholarly contribution to the possibilities of literary texts in sociocultural analysis.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Literature
• Women in Arabic Poetry
• Ottoman Women
• Literary-Sociological Analysis
• Aḥmad Shawqī.

Mısırlı Şair Aḥmed Şevḳī’nin Şiirinde Osmanlı Kadını

Öz

Osmanlı kadınına dair mevcut literatürde, genellikle tarihî belgelere, şerʿiyye sicillerine ve seyyah anlatılarına dayalı incelemelerin öne çıktığı; buna karşılık edebî metinlerin sosyolojik bir kaynak olarak yeterince değerlendirilmediği görülmektedir. Bu makale, modern Arap şiirinin önde gelen isimlerinden Aḥmed Şevḳī’nin (ö. 1932) el-Merʾetu’l-ʿOs̠māniyye (Osmanlı Kadını) başlıklı kasidesini edebî, tarihî, toplumsal ve kültürel bağlamları çerçevesinde ele almaktadır. Çalışmada, adı geçen şiir edebî çözümleme ve içerik analizi yöntemleriyle incelenmiş; Şevḳī’nin kadın imgesini nasıl kurguladığı, şiirin dil, tema ve sembolik düzlemleri üzerinden değerlendirilmiştir. Şiir, dönemin zihniyet dünyasını ve toplumsal değerlerini yansıtan kültürel bir vesika olarak yorumlanmıştır. Makalede ayrıca, Arap şiir tarihinde kadın temsillerinin geçirdiği söylem değişimlerine temas edilmekte; bu tarihî arka plan, Şevḳī’nin kadın tasvirlerinin anlamını kavramada açıklayıcı bir çerçeve olarak kullanılmaktadır. Şiirde kadın, ferdî güzelliğin bir nesnesi olmanın ötesinde, ahlak, vakar, dinî bağlılık ve millî kimlik gibi değerlerin temsilcisi olarak yer almaktadır. Bu yönüyle çalışma, edebiyat, tarih ve toplumsal cinsiyet araştırmalarının kesişiminde duran disiplinlerarası bir yaklaşımı benimsemekte; edebî metinlerin sosyokültürel çözümlemelerdeki imkânına dair ilmî bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Edebiyatı
• Arap Şiirinde Kadın
• Osmanlı Kadını
• Edebî-Sosyolojik Tahlil
• Aḥmed Şevḳī.

Kaynakça

1. ʿAbbās, İḥsān. Şiʿru’l-Ḫavāric. Beyrūt: Dāru’s̠-S̠eḳāfe, 1974.
2. Ağırbaş, Seda. “Batılı Kadın Seyyahların Anlatımlarında Osmanlı Kadını.” Akademik Hassasiyetler 6 (2019): 195-222. https://dergipark.org.tr/tr/pub/akademik-hassasiyetler/issue/50533/632742.
3. ʿAlī Muḥammed, İntiṣār. “Ṣūratu’l-Merʾe fī Şiʿr Şuʿarāʾi’l-ʿAṣri’l-ʾUmevī.” el-Mecelletu’d-Devliyye li’l-ʿUlūmi’l-İnsāniyye ve’l-İctimāʿiyye 20:20 (2021): 64-65. https://doi.org/10.33193/IJoHSS.20.2021.219.
4. ʿAtīḳ, ʿAbdülʿazīz. ʿİlmu’l-Beyān. Beyrūt: Dāru’n-Nahḍa, 1982.
5. ʿAṭiyye, Rande. “ed-Devletu’l-ʿOs̠māniyye.” Nūn Būst https://www.noonpost.com/40064/ (13.04.2021).
6. Ayaşlı, Yahya. “Osmanlı Kadını, Hizmetçiler ve Köleler Hakkında.” Türk Yurdu (2013): 249-252.
7. Aydar, Hidayet. “Rüşd.” DİA, 35:297-298.
8. Baş, Esra. “Arşiv Belgelerinden Hareketle XVIII. y. y. Osmanlı Toplum Hayatında Kadın.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2006.

9. Baykal, Bekir Sıtkı. “Millî Mücadele’de Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 1:1 (1984): 671-680. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aamd/issue/54842/750512.
10. Bereketzāde, İsmail Hakkı. “Necāʾib-i Ḳurʾāniyye.” Ṣırāṭ-ı Mustakīm. 2:30 (1325): 54.
11. Bilgin, Arif. “Mahremiyet ve Kazanç Arasında Osmanlı Kadını.” Kadim 3 (2022): 77-105. https://doi.org/10.54462/kadim.1086088.
12. Buḫārī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. İsmail b. İbrahim. Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī. 5. Baskı. Taḥ. Mustafa Dīb el-Buġā. Dımaşk: Dāru İbn Kes̱īr, 1414/1993.
13. Cābir, Hibe Muṣṭafā. “Ṣūratu’l-Merʾe fi’ş-Şiʿri’l-Cāhiliyye: Dirāse Nis̱eviyye.” Mecelletu’d-Dirāsāti’l-Luġaviyye ve’l-Edebiyye 10:3 (2018): 157-158.
14. Cāḥiẓ, Ebū ʿOsmān ʿAmr b. Baḥr. Kitābu’l-Ḥayevān. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1424/2003.
15. Cevherī, Ebū Naṣr İsmāʿīl b. Ḥammād. eṣ-Ṣıḥāḥ Tācu’l-Luġa ve Ṣıḥāḥu’l-ʿArabiyye. Taḥ. Aḥmed ʿAbdülġafūr ʿAṭṭār. Beyrūt: Dāru’l-ʿİlmi li’l-Melāyīn, 1984.
16. Çakır, Serpil. Osmanlı Kadın Hareketi. İstanbul: Metis Yayınları, 1994.
17. Çelik, Sümeyra. “Sosyo-Ekonomik Açıdan Osmanlı Kadını (1800–1850).” Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas, 2005.
18. Demir, Şaban. “Gündelik Yaşamda Osmanlı Kadınının Temsiliyeti (1908–1918).” Doktora Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Bolu, 2021.
19. Demīrī, Ebu’l-Beḳā Muḥammed b. Mūsā. Ḥayātu’l-Ḥayevān el-Kubrā. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1424/2003.
20. Doğru, İhsan. Emîru’ş-Şuʿarâ Ahmed Şevkî ve Şevkiyyât’ında Toplum ve Siyaset. Konya: Palet Yayınları, 2019.
21. Döğüş, Selahattin. “Kadın Alplardan Bâciyân-ı Rûm’a (Anadolu Bacıları Teşkilatı); Türklerde Kadının Siyasi Ve Sosyal Mevkii.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12:1 (2015): 134-135. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksusbd/issue/10292/126250.
22. Durmuş, İsmail. “Ṣuʿlūk.” DİA, Ek-2:528-530.
23. Düğer, Selçuk. “Batılı Kadın Seyyahlar İmgeleminde Osmanlı Kadını.” Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 29 (2015): 71-90. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kosbed/issue/25690/271121.
24. Ferrūḫ, ʿÖmer. Kelimetun fī Aḥmed Şevḳī. Beyrūt: yy, 1942.
25. Fevzī, Fāṭıma Hilāl. “Baḥs̠u’ṣ-Ṣūrati’l-İstiʿāriyye fī Şiʿri’l-Merʾe beyne Şevḳī ve Nācī.” Mecelletu’l-Kulliyyeti’l-Ādāb ve’l-ʿUlūmi’l-İnsāniyye 44:44 (2023): 11-68. https://search.mandumah.com/Record/1410623/Description.
26. Fidan, İbrahim. “Cahiliye Şiirinde Kadın İmgesi.” Dini Araştırmalar 19: 49 (2016): 293-320. https://doi.org/10.15745/da.267292.
27. Gök, Mensure. “II. Meşrutiyet Dönemi Kadın Dergi ve Gazetelerinin Osmanlı Kadını Üzerindeki Etkileri (1908–1914).” Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kahramanmaraş, 2021.
28. Güçlü, Aslıhan ve Yasemin Yüce. “Osmanlı Kadın Yazarların Kaleminden Kadının Çalışması: Söylemler, Talepler.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi 1:2 (2021): 133-159. https://dergipark.org.tr/tr/pub/okad/issue/68905/1095140.
29. Ḥabenneke, ʿAbdurraḥmān Ḥasan. el-Belāġatu’l-ʿArabiyye: ʾUsusuhā ve ʿUlūmuhā ve Funūnuhā. Dımaşk: Dāru’l-Ḳalem, 1996.
30. Ḥalebī, Meḥāsin b. İsmāʿīl. Şerḥu Şiʿri’ş-Şenferā el-Ezdī. ʿAmmān: Dāru’l-Yenābīʿ, 2024.
31. Ḥamdūş, el-ʿArabī. “el-Merʾe fī Şiʿri’ṣ-Ṣaʿālīk el-Cāhiliyye.” Mecelletu’l-ʿUlūmi’l-İnsāniyye 25:1 (2014): 271-83. https://asjp.cerist.dz/en/article/2461.
32. el-Ḥillī, es-Seyyid Ḥaydar. Dīvānu’s-Seyyid Ḥaydar el-Ḥillī. Taḥ. Muḍar Suleymān el-Ḥillī. Lübnān: Şirketu’l-ʿAlā li’l-Maṭbūʿāt, 2011.
33. Işık, Zekeriya. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Kamusal Alanda Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet Kimliğiyle Kadın (1839-1900): Çorum Şerʿiyye Mahkemesi Örneği.” Bilig 85 (2018): 25-56. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilig/issue/36704/518723.
34. İbn ʿArībe, Rāḍiye. “Ṣūratu’l-Merʾe fi’ş-Şiʿri’l-ʿArabī: en-Nizāriyāt Enmūẕecen.” Mecelletu Dirāsāt İnsāniyye 6:1 (2020): 62-75.
35. İbn Dureyd, Ebū Bekr Muḥammed b. el-Ḥasen el-Ezdī. Cemheretu’l-Luġa. Taḥ. Remzī Munīr Baʿlebekkī. Beyrūt: Dāru’l-ʿİlm li’l-Melāyīn, 1408/1987.
36. İbn Ebī ʿAvn, Ebū İsḥāḳ. et-Teşbīhāt. Byy: yy, tsz.
37. İbn Fāris, Ebū’l-Ḥasen Aḥmad. Muʿcemu Meḳāyīsi’l-Luġa. Taḥ. ʿAbdusselām Muḥammed Hārūn. Byy: Dāru’l-Fikr, 1979.
38. İbn Ḳuteybe, Ebū Muḥammed ʿAbdullāh b. Muslim ed-Dīneverī. eş-Şiʿru ve’ş-Şuʿarā. Dāru’l-Ḥadīs̱, 1423.
39. İbn Nubāte, Ebū Bekr Cemāluddīn el-Mıṣrī. ed-Dīvān. Beyrūt: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̱i’l-ʿArabī, tsz.
40. İbn Saʿīd, ʿAbbāsiyye. “Ṣūratu’l-Merʾe fi’l-Müctemeʿi’l-Cezāʾirī beyne’l-Mevrūsi’d-Dīnī ve’ş-Şiʿri’ş-Şaʿbī.” Mecelletu Ensrūbiyolocyeti’l-Edyān 18:2 (2022): 838-50. https://asjp.cerist.dz/en/article/191189.
41. İbn ʿAbdisselām, Ebū Muḥammed ʿAbdulʿazīz ed-Dimeşḳī. Ḳavāʿidu’l-Aḥkām fī Meṣāliḥi’l-Enām. Ḳāhire: Mektebetu’l-Külliyyāti’l-Ezheriyye, 1414/1991.
42. İlya, Didem ve Mehmet Uysal. “İngiliz Kadın Seyyahlar Harvey Ve Garnett’in Gözüyle Osmanlı Kadını.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 6:6 (2015): 1-22. https://doi.org/10.33692/avrasyad.175236.
43. İmruʾu’l-Ḳays b. Ḥucr b. el-Ḥāris̠ el-Kindī. Dīvānu İmriʾi’l-Ḳays. Beyrūt: Dāru’l-Maʿrife, 1425.
44. İsmail, Hagar Mohamed Abdelmoneim Aly. “Aḥmed Şevḳī ve Tevfīḳ Fikret Şiirlerinde Toplumsal Eleştiri”. Yüksek Lisans Tezi, Karabük Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2022.
45. Ḳāsim, Semīḥ. Dīvānu Semīḥ el-Ḳāsim. Beyrūt: Dāru’l-ʿAvde, 1987.
46. Kılıç, Hulusi. “Aʿşā Hemdān.” DİA, 3:545-546.
47. Ḳuraşī, Süleymān. Ṣūratu’l-Merʾe fi’l-Edebi’l-Endelūsī. Sūriye: Dāru’t-Tevḥīdī, 2015.
48. Kurt, Yağmur Köfter ve Emrah Çetin. “19. Yüzyılda Yabancı Kadın Seyyahların Kaleminden Osmanlı Kadını.” Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 9:2 (2024): 173-185. https://doi.org/10.70916/buefd.1581339.
49. Küçüksarı, Mücahit. Osmanlı Dönemi Arap Şairlerden İbrâhîm es-Sefercelânî ve Şiiri. Konya: Çizgi Kitapevi, 2013.
50. Mencek Bâşâ b. Muḥammed el-Yūsufī. Dīvānu Mencek Bāşā. Taḥ. Muḥammed Bāṣil. Dımaşk: Vizāretu’s̠-S̠eḳāfe, 2009.
51. Metinsoy, Elif Mahir. Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Kadınları: Gündelik Yaşamda Siyaset ve Mücadele. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2023.
52. Muḥammed, Naṣīb ʿĀşūr Naṣīb. “Vaṣfu’l-Esed ve Ṣifātuhu ve Evṣāfuhu fi’ş-Şiʿri’l-Endelusī.” Mecelletu Kulliyyeti’l-Ādāb 66 (Ocak 2023): 519-34.
53. Ortaylı, İlber. Osmanlı Toplumunda Aile. 3. Basım. İstanbul: Pan Yayıncılık, 2001.
54. Özcan, Aslı. “Trabzon Şerʿiyye Sicillerine Göre Modern Öncesi Dönemde Osmanlı Kadını (XVII. Yüzyılın İlk Yarısı).” Doktora Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Trabzon, 2018.
55. Rami, İlsever. “Konstantin Bazili’nin Gözüyle Osmanlı Kadını”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 1:29 (2016): 83-87. https://doi.org/10.17498/kdeniz.98030.
56. Samancı, Yusuf Sami. Arap Şairlerden Mencek Paşa el-Yusufî ve Şiiri. Konya: Çizgi Kitapevi, 2017.
57. Sancar, Aslı. Osmanlı Kadını Efsane ve Gerçek. İzmir: Kaynak Yayınları, 2009.
58. Selvi, Ali Cahit. “Türk İslam Edebiyatında Melek (XVI., XVII. ve XVIII. yy. Dīvānları).” Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2017.
59. Ḥāc Saʿīd, Suʿād. “el-ʾUns̠ā fi’ş-Şiʿri’l-Cāhilī.” Doktora Tezi, Cāmi‘atu Vehrān, Cezayir, 2013.
60. Şākir es-Seyyāb, Bedr. ʾUnşūdetu’l-Maṭar. Beyrūt: Dāru’l-Mektebeti’l-Ḥayāt, 1969.
61. Şeşen, Ramazan. “Ahmed Şevkī.” DİA, 2:136-138.
62. Şevḳī, Aḥmad. eş-Şevḳiyyāt. C. 4. Ḳāhire: Muʾessesetu Hindāvī, 2012.
63. Taḳī Zāde, Maʿṣūme. “Ṣūratu’l-Merʾe fī Şiʿr Ḥilmī Sālim (fī ḍavʾi Medrese Ramziyye)”. Mecelletu’l-Külliye el-İslāmiyye 1:79 (2024), 681-682.
64. Taş, Emine. “Türk Halk Kültüründe ‘Baş.’” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 13: 29 (2020): 91. https://doi.org/10.12981/mahder.686557.
65. Tekin, Hatice. “Şehbâl Mecmuasına Göre XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Kadınının Entelektüel Dünyası.” Yüksek Lisans Tezi, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Hatay, 2019.
66. Tekin, Zeki ve İsmail Kırmızı. “Mısır’da Osmanlı Hayranı Bir Entelektüel: Ahmed Şevkî ve Fikirleri.” Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi 2:4 (2013): 115-39. https://doi.org/10.7596/taksad.v2i4.264.
67. Topal, Sümeyra Yarış. “II. Meşrutiyet Dönemi Osmanlı Kadınının Moda ve Güzellik Anlayışının Basın Üzerinden Analizi.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2019.
68. Uçar, Gülsün. “19. Yüzyıl Avrupalı Kadın Seyyahların Gözünden Osmanlı Kadını.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul Araştırmaları Anabilim Dalı, İstanbul, 2021.
69. Uğurcan, Sema. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türk Kadını.” Erdem 11:33 (1999): 992-994.
70. Yılmaz, Mehmet. “İslâm’ın Erken Dönemi Arap Şiirinde Eş Olarak Kadın Algısı.” Kocatepe İslami İlimler Dergisi 7:2 (2024): 528-552. https://doi.org/10.52637/kiid.1517531.
71. Zebīdī, Muḥammed Murtaḍā el-Ḥuseynī. Tācu’l-ʿArūs min Cevāhiri’l-Ḳāmūs. Kuveyt: el-Meclisu’l-Vaṭanī li’s̠-S̠eḳāfe ve’l-Funūn ve’l-Ādāb, 1965.
72. Zeydān, Corcī. Tārīḫu Ādābi’l-Luġati’l-ʿArabiyye. Ḳāhire: Hindāvī, tsz.