Alija Izetbegović Liderliğinin Ortak Tarih ve Din Söylemi Üzerinden Türkiye’deki Etkisi

Öz

Yakın tarihin gördüğü belki de en büyük insanlık dramı ve soykırımı Bosna Hersek topraklarında gerçekleşmiştir. İnsanlık onurunu zedeleyici bu süreçte Boşnak halkı içinden Alija Izetbegović gibi bir lider çıkmıştır. Izetbegović’in liderliği Bosna Hersek için olduğu kadar İslam dünyası ve Türkiye için de dikkat çekici bir öneme ve karşılığa sahiptir. Savaş ve soykırımın yaşandığı, tarihin bu karanlık noktasında dahi kendine çizdiği idealist yolda Izetbegović, hümanist ve antiemperyalist yaklaşımlarıyla ön plana çıkmıştır. Onun bu yaklaşımları, “kimliğim” dediği, Müslümanlık duruşuyla alakalıdır. Izetbegović’in üstlendiği misyon sadece Müslüman Boşnak halkı adına değil, tüm dünya Müslümanları adına ilham verici bir etkiye sahip olmuştur. Bu araştırma, Izetbegović liderliğinde ortak tarihsel miras ve ortak din söyleminin Türkiye’deki algılanışı ve toplumsal etkisine odaklanmıştır. Araştırmanın sorunsalı, Alija Izetbegović liderliğinin Türkiye’deki karşılığını, bu karşılığı inşa eden söylemi ve bu süreçte din ile ortak tarihin oynadığı rolü anlamak üzerine oluşturulmuştur. Bu liderlik temsili, otorite ve kimlik kuramları çerçevesinde ele alınmıştır. Izetbegović liderliğinin Türkiye’de oluşturduğu otorite temsilinin anlaşılması için nitel araştırma yöntemlerine başvurulmuştur. Konuyu detaylıca anlayabilmek adına Potočari’de düzenlenen Srebrenitsa Soykırımının otuzuncu yıl anma etkinliklerine katılım sağlanmış, Srebrenitsa Memorial Center akademisyenleri, yerel ve dünyanın farklı bölgelerinden gelen Müslüman Boşnaklar ile yarı yapılandırılmış yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Izetbegović’in liderliğine tanıklık etmiş 37 Boşnak ve Izetbegović’in liderliğini Bosna Savaşı ve sonrası süreç üzerinden aktaran 32 Türk ile görüşmeler tamamlanmıştır. Araştırma sonucunda, Alija Izetbegović liderliği özelinde, başka bir ülkeye ait lider figürünün Türkiye’deki bulduğu otorite karşılığının, ortak tarih ve ortak din üzerinden toplum nezdinde nasıl etkili bir yere sahip olduğu analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din
• Müslümanlık
• Tarih
• Kültür
• Otorite
• Bosna Hersek
• Alija Izetbegović.

The Influence of Alija Izetbegović’s Leadership in Türkiye Through the Discourse of Shared History and Religion

Öz

Perhaps the greatest human tragedy and genocide witnessed in recent history unfolded on the territory of Bosnia and Herzegovina. Amidst this profound violation of human dignity, a leader such as Alija Izetbegović emerged from within the Bosniak people. Izetbegović’s leadership holds remarkable significance and resonance not only for Bosnia and Herzegovina but also for the Islamic world and Türkiye. Even at this dark point in history, marked by war and genocide, Izetbegović stood out for his humanist and anti-imperialist approaches along the idealistic path he forged for himself. These approaches are intrinsically tied to his Islamic stance, which he defined as his "identity." The mission undertaken by Izetbegović has had an inspiring impact not only on the Muslim Bosniak people but on Muslims worldwide. This research focuses on the perception and societal impact in Türkiye of the discourse surrounding shared historical background and shared religion in the context of Izetbegović’s leadership. The research problem is centered on understanding the resonance of Alija Izetbegović’s leadership in Türkiye, the discourse that constructs this resonance, and the role played by religion and shared history in this process. This representation of leadership is examined within the framework of authority and identity theories. Qualitative research methods were employed to understand the representation of authority established by Izetbegović’s leadership in Türkiye. To gain a detailed understanding of the subject, fieldwork included participation in the thirtieth-anniversary commemoration events of the Srebrenica Genocide in Potočari, alongside semi-structured, face-to-face interviews conducted with academics from the Srebrenica Memorial Center, as well as local and international Muslim Bosniaks from various parts of the world. Interviews were completed with 37 Bosniaks who witnessed Izetbegović’s leadership firsthand, and 32 Turks who related his leadership through the lens of the Bosnian War and its aftermath. As a result of the research, focusing specifically on the leadership of Alija Izetbegović, an analysis is presented on how the authoritative resonance of a foreign leader figure holds a highly influential position within Turkish society through shared history and shared religion.

Anahtar Kelimeler

• Religion
• Islam
• History
• Culture
• Bosnia and Herzegovina
• Alija Izetbegović.

Kaynakça

1. “Alija Izetbegović: Islamic Hero of the Western World.” Diana Johnstone. Dialogue (Paris), 26 (1998).
2. “Alija Izetbegović’in 1. SDA Kongresi Konuşması, 1991.” Fondacija Alija Izetbegović. https://www.alijaizetbegovic.org/wp-content/uploads/2020/07/Alija_Izetbegovic_Speech_First_SDA_Congress_1991.pdf (09.04.2025).
3. “Alija Izetbegović’in OIC Konferansı Konuşması, 11 Aralık 1997.” Fondacija Alija Izetbegović. https://www.alijaizetbegovic.org/wp-content/uploads/2020/07/Alija_Izetbegovic_speech_OIC-Conference_11_Dec_1997.pdf (09.04.2025).
4. “Biography.” Fondacija Alija Izetbegović. https://www.alijaizetbegovic.org/en/biography-2/ (09.04.2025).
5. “Cuma Sonrası Bosna-Hersek İçin Gösteri.” Cumhuriyet, 25 Nisan 1992, 1.
6. “Yalnız Değilsin Bosnalım.” Türkiye, 14 Şubat 1993, 1.
7. 32. Gün. Sunucu Mehmet Ali Birand. “Bosna Hersek Dramı, 1993.” Kanal D, 1993. YouTube video, yayın tarihi yaklaşık bir yıl önce. https://www.youtube.com/watch?v=ngDfMflSwD8 (erişim 20 Nisan 2025).
8. Akay, Hasan. “Bir Entelektüel ve Lider Olarak Aliya İzzetbegoviç.” Uluslararası Akademik Çalışmalar Dergisi 2:1 (2022): 20-30.

9. Akın, Mahmut Hakkı ve Faruk Karaarslan. Aliya İzzetbegoviç: Özgürlük Mücadelecisi ve İslam Düşünürü. İstanbul: Pınar Yayıncılık, 2015.
10. Allport, Gordon W. The Nature of Prejudice. London: Addison-Wesley Publishing Company, 1966.
11. AP Archive. “Bosnia: Gorazde: President Izetbegovic Speech.” 5 Mayıs 1996. Video. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=kWil32IoXjU.
12. Apaydın, Halil. “Aliya İzzetbegoviç’in Doğu Batı Arasında İslam Kitabındaki Bazı Düşüncelerine Genel Bir Bakış.” Anmak, Anlamak ve Aşmak Bağlamında Aliya İzzetbegoviç, der. Yalçın Çetin, içinde 79-97. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
13. Bal, Hüseyin. “Aliya İzzetbegoviç ve Bilgeliğin Tezahürleri.” Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi 5:9 (2019): 358-391.
14. Balcı, Muharrem. “Aliya İzzetbegović’in Türklere Yazdığı Mektup.” https://www.muharrembalci.com/hukukdunyasi/Aliya/780.pdf (01.03.2025).
15. Barth, Fredrik. Etnik Gruplar ve Sınırları. Çev. Ayhan Kaya ve Seda Gürkan. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2001.
16. Bauman, Zygmunt. Kimlik. Çev. Mesut Hazır. Ankara: Heretik Yayınları, 2022.
17. Bayart, Jean-François. Kimlik Yanılsaması. Çev. Mehmet Moralı. İstanbul: Metis Yayınları, 1999.
18. Bell, Catherine. Ritual Theory, Ritual Practice. Oxford: Oxford University Press, 2009.
19. Bora, Tanıl. Milliyetçiliğin Provokasyonu. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
20. Bora, Tanıl. Yeni Dünya Düzeni’nin Av Sahası. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
21. Bulut, Meryem. Göç, Kimlik ve Ritüel: Dikili'de Saha Araştırması. Ankara: Gece Akademi, 2019.
22. Burg, Steven L. ve Paul S. Shoup. The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention. New York: M.E. Sharpe, 1999.
23. Chambers, Iain. Göç, Kültür ve Kimlik. Çev. İsmail Türkmen ve Mehmet Beşikçi. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2005.
24. Ćirković, Sima. The Serbs. Oxford: Wiley-Blackwell, 2004.
25. Cizreli, Bahattin. “Aliya ve Bir Arada Yaşamak.” Hece Aylık Edebiyat Dergisi, 229 (2016): 458–462.
26. Connerton, Paul, Toplumlar Nasıl Anımsar?. Çev. Alâeddin Şenel. 3. baskı. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2019.
27. Crvene Beretke. "Ratko Mladić, Srebrenica, 11. jul 1995. / Ratko Mladic, Srebrenica, July 11 1995." 11 Temmuz 2020. YouTube videosu, 0:22. https://www.youtube.com/watch?v=6LBTuxYgH-k.
28. Çetin, Yalçın. “Aliya İzzetbegoviç’te Bir Nitelendirme Sorunu: ‘Bilge Kral’ ve ‘Müslüman Batı Aydını’ İmajının Eleştirisi.” Anmak, Anlamak ve Aşmak Bağlamında Aliya İzzetbegoviç, der. Yalçın Çetin, içinde 99-118. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
29. Çetin, Yalçın. “Ötekini Anlamada Aliya’nın İslami Hoşgörü Dili.” Anmak, Anlamak ve Aşmak Bağlamında Aliya İzzetbegoviç, der. Yalçın Çetin, içinde 173-191. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
30. Çil, Halit. Özgür ve Bilge Lider: Aliya İzzetbegoviç. İstanbul: Timaş Yayınları, 2018.
31. Dölek, İlbey. “Birlikte Yaşama Kültürü ve Aliya İzzetbegoviç.” Anmak, Anlamak ve Aşmak Bağlamında Aliya İzzetbegoviç, der. Yasin Çetin, içinde 119-145. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
32. Dölek, İlbey. “Birlikte Yaşama Kültürü ve Aliya İzzetbegoviç.” Anmak, Anlamak ve Aşmak Bağlamında Aliya İzzetbegoviç, der. Yasin Çetin, içinde 119-145. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
33. Durkheim, Émile, Sosyolojik Yöntemin Kuralları. Çev. Özer Ozankaya. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2012.
34. Eriksen, Thomas Hylland. Etnisite ve Milliyetçilik: Antropolojik Bir Bakış. Çev. Ekin Uşaklı. İstanbul: Avesta Yayınları, 2004.
35. Fazlıoğlu, Adem. Sessiz Soykırım: Bosna Sancak Hakkında İkincil Yazılar. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
36. Ferguson, Harvie. Phenomenological Sociology: Experience and Insight in Modern Society. London: Sage, 2006.
37. Geertz, Clifford. Kültürlerin Yorumlanması. Çev. Hakan Gür. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2020.
38. Genov, Nikolai. “Societal Transformation: Eastern European Experience and Conceptualization.” International Area Studies Review 24:1 (2021): 3–17. https://doi.org/10.1177/22338659211005589.
39. Gerth, Hans H. ve Mills, C. Wright, der. Max Weber: Sosyoloji Yazıları. Çev. Taha Parla. İstanbul: Metis Yayınları, 2021.
40. Hadžić, Faruk. “Post-Socialist Ethnic Symbolism, Suppression of Yugoslav Social Memory, and Radical Populism Psychology.” Journal of Economy Culture and Society 68 (2023): 141–163.
41. Halbwachs, Maurice. Hafızanın Toplumsal Çerçeveleri. Çev. Büşra Uçar. 2. Baskı. Ankara: Heretik Yayınları, 2016.
42. Halbwachs, Maurice. Kolektif Bellek. Çev. Zuhal Karagöz. 2. baskı. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2019.
43. Haliloviç Tekin, Cemile. Bosna-Hersek Devleti 1991-2001. Konya: Çizgi Kitabevi, 2012.
44. Izetbegović, Alija. “Halklar Komşularını Kendileri Seçemiyor.” Çev. Azra Blekiç Aydoğan ve İbrahim Hakan Aydoğan. Söyleşiler içinde, 361-374. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
45. İlhan, Mehmet Suat. Bosna Hersek Vahşeti ve Dünya Kamuoyu. Ankara: Berikan Yayınevi, 2010.
46. İzetbegoviç, Aliya. Bosna Büyük Bir Sır: Söyleşiler 1989-1995. Çev. Azra Blekiç Aydoğan ve İbrahim Hakan Aydoğan. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
47. İzetbegoviç, Aliya. İslam Deklarasyonu. Çev. Rahman Ademi. 4. baskı. İstanbul: Yarın Yayınları, 2018.
48. İzetbegoviç, Aliya. Özgürlüğe Kaçışım: Hapishaneden Notlar. Çev. Edina Nurikiç. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2019.
49. İzzetbegoviç, Aliya, Kendi Kaleminden Aliya İzzetbegoviç: II. Endülüs Soykırımına geçit Vermeyen Bilge Adam, Çev. Ahmet Demirhan, Hanife Öz ve Alev Erkilet. İstanbul: Vakit Yayınları, 2003.
50. İzzetbegoviç, Aliya. Doğu Batı Arasında İslam. Çev. Salih Şaban. 2. baskı. İstanbul: Yarın Yayınları, 2011.
51. İzzetbegoviç, Aliya. Konuşmalar. Çev. Fatmanur Altun ve Rıfat Ametoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
52. Johnstone, Diana. "Alija Izetbegović: Islamic Hero of the Western World." Dialogue (Paris) 26 (1998): 33-48.
53. Kamberović, Husnija. “Yugoslavya’da Bosna-Hersek (1918-1991)”. Çev. Muharrem Rahte. Yugoslavya Tarihi 1918-1991 içinde, 125-142. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
54. Kertzer, David I. Ritual, Politics, and Power. New Haven: Yale University Press, 1988.
55. Kirman, Mehmet Ali. “Aliya İzzetbegoviç: Anmak, Anlamak ve Aşmak.” Aliya İzzetbegoviç: Anmak, Anlamak ve Aşmak, der. Yalçın Çetin, içinde 33–53. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
56. Lassman, Peter. “Phenomenological Perspectives in Sociology.” Approaches to Sociology: An Introduction to Major Trends in British Sociology, ed. John Rex, içinde 125–144. London ve Boston: Routledge & Kegan Paul, 1975.
57. Maalouf, Amin. Ölümcül Kimlikler. Çev. Aysel Bora. 39. baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2008.
58. Macić, Haris. “İzzetbegoviç ve İslam Deklarasyonu: Bağlam ve İdeal.” Aliya İzzetbegoviç: Anmak, Anlamak ve Aşmak, der. Yalçın Çetin, içinde 55-78. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
59. Makovicky, Nicolette, Jörg Wiegratz ve Dimitra Kofti. “The Moral Matrix of Capitalism: Insights from Central and Eastern Europe.” East European Politics and Societies 38:1 (2023): 264–282. https://doi.org/10.1177/08883254231196255.
60. Neuman, W. Lawrance. Toplumsal Araştırma Yöntemleri: Nitel ve Nicel Yaklaşımlar. 1.Cilt. Çev. Sedef Özge. Ankara: Yayınodası Yayıncılık, 2014.
61. Nuhanoviç, Hasan. Son Sığınak. Çev. Can Evren Topaktaş. İstanbul: Turkuvaz Kitap, 2020.
62. Öztekin-Alpaydın, Mine. “Eylemin Mekânı Kimliklendirmesi Üzerine: Marš Mira ve Boşnaklık.” Uluslararası İnsan Çalışmaları Dergisi 8:15 (2025): 149-176.
63. Parliamentary Research Service. The Collapse of Yugoslavia: Background and Summary. Research Paper No: 14 1995-1996. Canberra: The Department of the Parliamentary Library, 1995.
64. Rich, Roland. “Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union.” European Journal of International Law 4:1 (1993): 36-65.
65. Saygılı, Sait ve Oya Çetintaş. “Trajediler Çağında Ortak Bir Yaşam Arayışı Olarak Aliya İzzetbegoviç’in Siyaset Felsefesi.” Aliya İzzetbegoviç: Anmak, Anlamak ve Aşmak, der. Yasin Çetin, içinde 147-172. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
66. Saygılı, Sait. “Aliya İzzetbegoviç’in Fikir Dünyasında Hakikatin İki Farklı Formu: Bilim ve Sanat.” Aliya İzzetbegoviç: Anmak, Anlamak ve Aşmak, der. Yalçın Çetin, içinde 237-260. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
67. Schutz, Alfred ve Talcott Parsons. The Theory of Social Action: The Correspondence of Alfred Schutz and Talcott Parsons, ed. Richard Grathoff. Bloomington ve London: Indiana University Press, 1978.
68. Schutz, Alfred. Collected Papers. Vol. 1. The Hague: Martinus Nijhoff, 1962.
69. Schutz, Alfred. Fenomenoloji ve Toplumsal İlişkiler. Çev. Adnan Akan ve Seyda Kesikoğlu. Ankara: Heretik Yayınları, 2018.
70. Schutz, Alfred. The Phenomenology of the Social World. Evanston, IL: Northwestern University Press, 1967.
71. Singewood, Alan. Sosyolojik Düşüncenin Kısa Tarihi. Çev. Osman Akınhay. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 1998.
72. Suliman, Ozaj. “Aliya İzzetbegoviç’in Hayatı.” Aliya İzzetbegoviç: Anmak, Anlamak ve Aşmak, der. Yasin Çetin, içinde 13-29. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2021.
73. Taussig, T. Michael. The Devil and Commodity Fetishism in South America. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2010.
74. Tešan, Jesenko ve Joan Davison.. “Leadership Amidst Transition and Liminality: The Case of Bosnia and Herzegovina and the Former Yugoslavia.” Advances in Politics and Economics 3:2 (2020): 16–34. https://doi.org/10.22158/ape.v3n2p16.
75. Toktaş, Fatih. “Yenilikçi Müslüman Düşünür Olarak Aliya İzzetbegoviç.” Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (2016): 7–45. https://doi.org/10.21054/deuifd.284935.
76. Tucker, Robert C. “The Theory of Charismatic Leadership.” Daedalus 97:3 (1968): 731–756. https://www.jstor.org/stable/20023840.
77. Tucker, Robert C. “The Theory of Charismatic Leadership.” Leadership Perspectives, ed. Alan Hooper, içinde 69–94. New York: Routledge, 2003.
78. Turner, Victor. The Ritual Process: Structure and Anti-Structure. Chicago, IL: Aldine Publishing, 1969.
79. Ülger, İrfan Kaya. Yugoslavya Neden Parçalandı?: Balkan Dramının Perde Arkası. İstanbul: Umuttepe Yayınları, 2016.
80. Weber, Max. Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology, der. Guenther Roth ve Claus Wittich. Berkeley: University of California Press, 1978.
81. Williams, Robin M. The Reduction of Intergroup Tensions. New York: Social Science Research Council, 1947.