Kıraat Farklılıklarının İʿrābu’l-Ḳurʾān Literatüründeki Gramer Çözümlemelerine Yansımaları: Beş Ayet (2/el‑Baḳara:9, 58; 4/en-Nisāʾ:10, 29 ve 102/et-Tekās̱ur:6) Bağlamında Analitik Bir İnceleme

Öz

İʿrābu’l-Ḳurʾān literatürü üzerine kurgulanan bu çalışmada, kıraat farklılıklarının genellikle ses ve telaffuz boyutuna odaklanan mevcut akademik yaklaşımların aksine, bu farklılıkların anlam ve gramer yapısına olan derin etkileri ele alınmaktadır. Kıraat ilmi alanındaki çalışmaların anlam boyutunu çoğunlukla ikinci planda bırakması, bu makalenin temel çıkış noktasını oluşturmuştur. Çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılmış; veriler içerik analizi tekniğiyle çözümlenmiştir. Bu çerçevede araştırma, makalenin temel sorunsalını (kıraatlerin gramer-anlam ilişkisi) yansıtan üç sureden seçilen beş ayet ile (2/el‑Baḳara:9, 58; 4/en‑Nisāʾ:10, 29 ve 102/et‑Tekās̱ur:6) sınırlandırılmış; konu, İʿrābu’l-Ḳurʾān literatüründen seçilen sekiz müellifin (ez-Zeccāc, en-Neḥḥās, Mekkī b. Ebī Ṭālib, el-ʿUkberī, el-Hemedānī, es-Sefāḳusī, Muḥyiddīn Dervīş ve Maḥmūd Ṣāfī) eserleri üzerinden incelenmiştir. Yapılan analizler, bu literatürün zaman içinde kıraatlere yaklaşımda metodolojik bir tekâmül sergilediğini ortaya koymuştur. Bu yaklaşımlar; ez-Zeccāc’ın fıkhî sonuçlara odaklanan tahlillerinden; en-Neḥḥās’ın dil kurallarını bir ölçüt kabul ederek kıraatler arasında hiyerarşi kuran kuralcı (prescriptive) nahiv analizlerine; Mekkī b. Ebī Ṭālib’in fonetik ve morfolojik gerekçeleri ayrıntılı olarak tahlil eden teknik yaklaşımlarına; el-ʿUkberī ve el-Hemedānī’nin metin içi bütünlüğü başka ayetlerle göstermeye çalışan betimleyici ve açıklayıcı (deskriptif ve eksplanatuar) yöntemlerinden, es-Sefāḳusī’nin belagat ile teknik tahlili birleştiren özgün analizlerine kadar uzanan farklı metodolojik perspektifler içermektedir. Modern dönemdeki eserlerde ise pedagojik amaçlı bir sadeleştirme ve uygulama kolaylığı sağlama eğilimi tespit edilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, İʿrābu’l-Ḳurʾān literatürünün; kıraatlerin dil, tefsir ve fıkıh gibi farklı boyutlarını bir arada incelemek isteyen araştırmacılar için sadece bir “veri” kaynağı değil, aynı zamanda farklı dönemlerde farklı önceliklerle şekillenmiş, her biri kendine özgü analitik modeller sunan dinamik bir literatür olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ḳırāʾāt
• Tefsīr
• İʿrābu’l-Ḳurʾān
• Gramer
• Anlam.

Qirāʾāt Variations and Their Reflections on Grammatical Analyses within the Literature of Iʿrāb al-Qurʾān: An Analytical Study in the Context of Five Verses (2/al-Baqarah:9, 58; 4/al-Nisā’:10, 29; and 102/al-Takāthur:6)

Öz

In this study, based on the Iʿrāb al-Qurʾān literature, contrary to existing academic approaches that generally focus on the phonetic and articulatory dimensions of qirāʾāt variants, the profound effects of these differences on meaning and grammatical structure are addressed. The fact that studies in the field of qirāʾāt often relegate the dimension of meaning to the background constitutes the primary starting point of this article. Adopting a qualitative document analysis approach, the research is limited to five specific verses selected from three suras (2/al-Baqarah:9, 58; 4/al-Nisā’:10, 29; and 102/al-Takāthur:6) that prominently reflect the core problem of the study: the grammar-meaning relationship in qirāʾāt. The subject is examined through the works of eight prominent scholars: al-Zajjāj, al-Naḥḥās, Makkī b. Abī Ṭālib, al-ʿUkbarī, al-Hamadānī, al-Safāqusī, Muḥyiddīn Darwīsh, and Maḥmūd Ṣāfī. The analyses conducted reveal that this literature exhibits a methodological evolution in its approach to qirāʾāt over time. These approaches offer diverse methodological perspectives ranging from al-Zajjāj’s analyses focusing on jurisprudential consequences; al-Naḥḥās’s prescriptive syntactic analyses that establish a hierarchy among qirāʾāt using linguistic rules as a criterion; Makkī b. Abī Ṭālib’s technical approaches detailing phonetic and morphological justifications; al-ʿUkberī and al-Hamadānī’s descriptive and explanatory methods aiming to demonstrate intra-textual integrity through inter-textual evidence, to al-Safāqusī’s original analyses combining rhetoric with technical linguistic inquiry. Furthermore, a tendency toward pedagogical simplification and ease of application has been detected in the works of the modern period. Consequently, this study demonstrates that Iʿrāb al-Qurʾān literature is not merely a data source for researchers, but a dynamic body of work that has developed with shifting priorities across historical periods, offering distinctive analytical models for the linguistic, exegetical, and jurisprudential dimensions of the Qurʾān.

Anahtar Kelimeler

• Qirāʾāt
• Tafsīr
• Iʿrāb al-Qurʾān
• Grammar
• Meaning.

Kaynakça

1. Al İbrahim, Kutaiba. “el-Ukberi’nin İʿrabu’l-Kırââti’ş-Şevâz Kitabındaki Şaz Kırââtlerin Morfolojik Açıdan İncelenmesi ve Anlama Etkisi.” Doktora Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir, 2023.
2. Alnaka, Abdulrahman. “Sefâkusî’nin el-Mücîd fî İʿrâbi’l-Kur’âni’l-Mecîd Adlı Eserinde Kur’ân Kıraatlerine İlişkin Nahiv ve Sarf Merkezli Yaklaşımları -Fatiha Sûresi ile Bakara Sûresi’nin İlk Cüzü Üzerine Uygulamalı Bir Çalışma-.” Doktora Tezi, Kastamonu Üniversitesi, Kastamonu, 2024.
3. Altıkulaç, Tayyar. “İbn Mücâhid.” DİA, 20:214-215.
4. Arslan, Şükrü. “Meâni’l-Kur’ân.” DİA, 28:208.
5. Aykut, Süleyman. “Ebû Ca‘fer En-Nehhâs’ın İ‘râbü’l-Kur’ân İsimli Eserinde Âl-i İmrân Sûresinin Kıraât İlmi Açısından Değerlendirilmesi.” Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya, 2017.
6. el-Bāḳūlī, Ebū’l-Ḥasen ʿAlī b. el-Ḥuseyn. İʿrābu’l-Ḳurʾān el-Mensūb li’z-Zeccāc. 4. Baskı. Tah. İbrāhīm Ebyārī. Kahire; Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-Mıṣriyye; Dāru’l-Kutubi’l-Lubnāniyye, 1420/2000.
7. Birışık, Abdulhamit. “İ‘râbü’l-Kur’ân.” DİA, 22:376-379.
8. Birışık, Abdulhamit. “Kıraat.” DİA, 25:425-432.

9. Cerrahoğlu, İsmail. “Garîbü’l-Kur’ân.” DİA, 13:379-381.
10. el-Curcānī, ʿAlī b. Muḥammed b. ʿAlī. et-Taʿrīfāt. 1. Baskı. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1403/1983.
11. Çeker, Orhan. Kur’ân-ı Kerîm’in Envâr’ından Arapça Metinli Tefsir Özetli Meal. 1. Baskı. Konya: Tekin Kitabevi, 2025.
12. ed-Dānī, Ebū ʿAmr ʿOs̱mān b. Saʿīd. et-Teysīr fi’l-Ḳirāʾāti’s-Sebʿ. 1. Baskı. Tah. Ḫalef Ḥammūd Sālim Şaġdelī. Hail: Dāru’l-Endelus li’n-Neşr ve’t-Tevzīʿ, 1436/2015.
13. Demir, Bilal. “Ebü’l-Hasan el-Bâkûlî’nin Keşfü’l-Müşkilât ve İzâhu’l-Mu‘dılât Adlı Eserinde Kıraatleri Değerlendirme ve Tercih Yöntemi (Bakara Sûresi Bağlamında).” Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Elazığ, 2024.
14. Dervīş, Muḥyiddīn b. Aḥmed Muṣṭafā. İʿrābu’l-Ḳurʾāni’l-Kerīm ve Beyānuhu. 4. Baskı. Humus: Dāru’l-İrşād, 1415/1994.
15. Doğan, Mehmet Zeki. “İ’râbu’l- Kur’ân ve Me’âni’l- Kur’ân Açısından Kalem Sûresi ve Tefsîri.” Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van, 2014.
16. Durmuş, İsmail. “İstisna.” DİA, 23:388-390.
17. Ekici, İbrahim. “el-‘Ukberı̂ ve et-Tı̇byân fı̂ İ‘râbı̇’l-Kur’ân Adlı Eserı̇ndekı̇ Gramere Dâı̇r Görüşlerı̇.” Doktora Tezi, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Rize, 2019.
18. Elhut, Mücahit ve Arzu Selvi. “IV. (X.) Yüzyılda Yazılmış İ’râbu’l-Kur’ân Eserlerinin Genel Özellikleri.” Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 11 (2021): 181-199. https://doi.org/10.53112/tudear.899186.
19. Eroğlu, Ali. “İbn Mihrân en-Nîsâbûrî.” DİA, 20:199-200.
20. Fayizli, Hasan Tahsin. Feyzü’l Furkân Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meali. 3. Baskı. İstanbul: Server İletişim, 2013.
21. el-Ḫaṭīb, ʿAbdullatīf. Muʿcemu’l-Ḳirāʾāt. 1. Baskı. Şam: Dāru Saʿdi’d-Dīn, 1422/2002.
22. el-Hemedānī, Muntecebuddīn Ebū ʿAbdillāh el-Ḥasen. el-Ferīd fī İʿrābi’l-Ḳurʾāni’l-Mecīd. 1. Baskı. Tah. Muḥammed Niẓāmuddīn el-Fetīḥ. Medine: Dāru’z-Zemān li’n-Neşr ve’t-Tevzīʿ, 1427/2006.
23. İbn Ācurrūm, Ebū ʿAbdullāh Muḥammed b. Muḥammed. el-Ācurrūmiyye. Riyad: Dāru’s-Samīʿī, 1419/1998.
24. İbn ʿAṭıyye, Ebū Muḥammed ʿAbdulḥaḳ b. Ġālib. el-Muḥarreru’l-Vecīz fī Tefsīri’l-Kitābi’l-ʿAzīz. 1. Baskı. Tah. ʿAbdusselām ʿAbduşşāfī Muḥammed. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1422/2001.
25. İbn Cinnī, Ebū’l-Fetḥ ʿOs̱mān. el-Muḥteseb fī Tebyīni Vucūhi Şevāẕẕi’l-Ḳirāʾāt ve’l-Īżāḥi ʿAnhā. 1. Baskı. Tah. Muḥammed ʿAbdulḳādir ʿAṭā. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
26. İbn Ḫāleveyh, Ebū ʿAbdillāh el-Ḥuseyn b. Aḥmed. Muḫtaṣar fī Şevāẕẕi’l-Ḳurʾān min Kitābi’l-Bedīʿ. Tah. Gotthelf Bergsträsser. Mısır: Cemʿiyyetu’l-Muteşarriḳīn el-Almāniyye - Maṭbaʿatu’r-Raḥmāniyye, 1934.
27. İbn Hişām, Cemāluddīn Ebū Muḥammed ʿAbdullāh b. Yūsuf. Evḍaḥu’l-Mesālik ilā Elfiyyeti İbn Mālik. Tah. Berekāt Yūsuf Hebbūd. Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1420/2000.
28. İbn Manẓūr, Cemāluddīn Muḥammed b. Mukerrem. Lisānu’l-ʿArab. 3. Baskı. Beyrut: Dāru Ṣādr, 1414/1993.
29. İbn Mihrān, Ebū Bekr Aḥmed b. el-Ḥuseyn. el-Mebsūṭ fi’l-Ḳirāʾāti’l-ʿAşr. Tah. Subayʿ Ḥamze Ḥākimi. Şam: Mecmaʿu’l-Luġati’l-ʿArabiyye, 1981.
30. İbn Mucāhid, Ebū Bekr Aḥmed b. Mūsā. Kitābu’s-Sebʿa fi’l-Ḳirāʾāt. 2. Baskı. Tah. Şevḳī Ḍayf. Mısır: Dāru’l-Maʿārif, 1400/1980.
31. İbn Zencele, Ebū Zurʿa ʿAbdurraḥmān b. Muḥammed. Ḥuccetu’l-Ḳirāʾāt. Tah. Saʿīd el-Afġānī. Beyrut: Muʾessesatu’r-Risāle, ts.
32. İbnu’l-Cezerī, Şemsuddīn Ebū’l-Ḫayr Muḥammed. en-Neşr fi’l-Ḳirāʾāti’l-ʿAşr. B.y: el-Maṭbaʿatu’t-Ticāriyyetu’l-Kubrā, ts.
33. İbnu’l-Cezerī, Şemsuddīn Ebū’l-Ḫayr Muḥammed. en-Neşr fi’l-Ḳirāʾāti’l-ʿAşr. Tah. ʿAlī Muḥammed Ḍabbāʿ. Kahire: el-Maṭbaʿatu’t-Ticāriyyetu’l-Kubrā [Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye tıpkıbasımı], ts.
34. İbnu’l-Cezerī, Şemsuddīn Ebū’l-Ḫayr Muḥammed. Ġāyetu’n-Nihāye fī Ṭabaḳāti’l-Ḳurrāʾ. 1. Baskı. Tah. Gotthelf Bergsträsser. Kahire: Mektebetu İbn Teymiyye, 1351/1932.
35. Karaçam, İsmail. Sonsuz Mucize Kur’ân’ın İlmî ve Edebî Sırları. 5. Baskı. İstanbul: İFAV Yayınları, 2012.
36. Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
37. Koyuncu, Recep. “Sîbeveyh ve Kisâî Özelinde Kıraat-Dil İlişkisi Üzerine Bir Tahlil.” Hicrî İkinci Asırda İslâmî İlimler-I, ed. Şevket Kotan vd., içinde 161-174. 1. Baskı. Ankara: İKSAD Uluslararası Yayınevi, 2022.
38. Mekkī b. Ebī Ṭālib, Ebū Muḥammed Ḥamūş. el-Keşf ʿan Vucūhi’l-Ḳirāʾāti’s-Sebʿ ve ʿİlelihā ve Ḥucecihā. 2. Baskı. Tah. Muḥyiddīn Ramażān. Beyrut: Muʾessesatu’r-Risāle, 1401/1981.
39. Mekkī b. Ebī Ṭālib, Ebū Muḥammed Ḥamūş. Muşkilu İʿrābi’l-Ḳurʾān. 2. Baskı. Tah. Ḥātim Ṣāliḥ Ḍāmin. Beyrut: Muʾessesatu’r-Risāle, 1405/1984.
40. en-Neḥḥās, Ebū Caʿfer Aḥmed b. Muḥammed. İʿrābu’l-Ḳurʾān. 1. Baskı. Tah. ʿAbdulmunʿim Ḫalīl İbrāhīm. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
41. Ṣāfī, Maḥmūd. el-Cedvel fī İʿrābi’l-Ḳurʾān ve Ṣarfihī ve Beyānihī meʿa Fevāʾide Naḥviyye Hāmme. 3. Baskı. Şam; Beyrut: Dāru’r-Reşīd; Muʾessesatu’l-Īmān, 1416/1995.
42. es-Sefāḳusī, Ebū İsḥāḳ Burhānuddīn İbrāhīm. el-Mucīd fī İʿrābi’l-Ḳurʾāni’l-Mecīd: Sūratu’l-Fātiḥa ve’l-Cuzʾu’l-Evvel min Sūrati’l-Baḳara. 1. Baskı. Tah. Mūsā Muḥammed Zanīn. Trablus: Kulliyyetu’d-Daʿveti’l-İslāmiyye - Lecnetu’l-Ḥifāẓ ʿale’t-Turās̱i’l-İslāmī, 1401/1992.
43. es̱-S̱eʿālibī, Ebū Zeyd ʿAbdurraḥmān. el-Cevāhiru’l-Ḥisān fī Tefsīri’l-Ḳurʾān. 1. Baskı. Tah. Muḥammed ʿAlī Muʿavvaż ve ʿĀdil Aḥmed ʿAbdulmevcūd. Beyrut: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̱i’l-ʿArabī, 1418/1997.
44. Sībeveyh, Ebū Bişr ʿAmr b. ʿOs̱mān. el-Kitāb. Tah. ʿAbdusselām Muḥammed Hārūn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫāncī, 1408/1988.
45. ez-Zeccāc, Ebū İsḥāḳ İbrāhīm b. es-Serī. Meʿāni’l-Ḳurʾān ve İʿrābuhu. 1. Baskı. Tah. ʿAbdulcelīl ʿAbduh Şelebī. Beyrut: ʿĀlemu’l-Kutub, 1408/1988.
46. el-ʿĪsāvī, Yūsuf b. Ḫalef. ʿİlmu İʿrābi’l-Ḳurʾān: Teʾṣīlun ve Beyān. 1. Baskı. Riyad: Dāru’ṣ-Ṣamīʿī, 1428/2007.
47. el-ʿUkberī, Ebū’l-Beḳāʾ ʿAbdullāh b. el-Ḥuseyn. et-Tibyān fī İʿrābi’l-Ḳurʾān. Tah. ʿAlī Muḥammed el-Becāvī. Kahire: ʿĪsa’l-Bābi’l-Ḥalebī, ts.