Konya Sultan Selim Camii Kalem İşi Tezyinatında Bir Üslup Denemesi ve Nakkaş Mimar Muzaffer Bey

Öz

Konya Sultan Selim Camii Osmanlı Klasik Dönemi'ne ait çift minareli camilerden biridir. Caminin vakfiyesi olmadığı için bânisi, mimarı, inşa tarihi ve tarihî geçmişine dair kesin bilgiler mevcut değildir. Kaynaklarda var olan bilgiler ise farklılık göstermektedir. Caminin mimari geçmişi bilinmediği gibi, kalem işi tezyinatına ilişkin herhangi bir bilgi, belge veya görsel malzeme de günümüze ulaşmamıştır. Mevcut bilgilerden, yapının 17. yüzyılın sonlarında deprem nedeniyle ağır hasar gördüğü ve kubbesinin yıkılmış olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu yıkımda hasarın boyutu, geçmişe yönelik nakışların varlığı ve keyfiyeti de bilinmemektedir. Araştırmanın amacı, caminin 2000’li yılların başlarında gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarında elde edilen bilgilerden yola çıkarak mabedin tarihi ve tezyinatının geçmişini irdelemek, elde edilen bilgilerle yapının ve kalem işi tezyinatının serüveni konusunda alana katkı sağlamaktır. Söz konusu onarım sürecinde ana kubbeye ulaşılmış, mevcut nakışlar içerisinde uygulamacı kalemkâr ustaların isimleri ile 1916 tarihinin bulunması söz konusu kalem işlerinin dönemi, nakkaşı ve üslup özelliklerinin tespiti açısından önemlidir. 1900'lü yılların başında gerçekleştirilen bu kapsamlı onarım ve bu onarım sürecinde uygulanan kalem işleri Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'nın öncülerinden Mimar Muzaffer Bey tarafından gerçekleştirilmiştir. Geçmişte herhangi bir mimari yapıda örnekleri bulunmayan ancak günümüzde pek çok caminin tezyinatına örnek teşkil eden Muzaffer Bey’in kendi şahsına münhasır bu farklı üslubu, caminin kalem işi tezyinatını özgün ve değerli kılmaktadır. Sonuç olarak makalede; caminin yüz yılı aşkın geçmişe sahip kalem işleri, 2015 yılı onarım sürecinde elde edilen bulgular, farklı dönemlerde gerçekleştirilen onarımlar ve mimar kimliğiyle tanınan Muzaffer Bey’in aynı zamanda bir nakkaş olarak değerlendirilmesi ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mimar Muzaffer
• Sultan Selim Camii
• Kalem İşi
• Birinci Ulusal Mimarlık
• Restorasyon
• Tezyinat.

A Stylistic Approach in the Decoration Paintings of Konya Sultan Selim Mosque and the Nakkash -Architect Muzaffar Bey

Öz

The Sultan Selim Mosque in Konya is one of the double-minaret mosques belonging to the Classical Ottoman period. Since the mosque does not possess an endowment deed (waqfiyya), there is no definitive information regarding its patron, architect, construction date, or historical background. Moreover, the information available in historical sources presents considerable discrepancies. Just as the architectural history of the mosque remains uncertain, no written documentation, archival material, or visual evidence concerning its painted ornamentation (kalem işi tezyinatı) has survived to the present day. Existing information indicates that the structure suffered severe damage as a result of an earthquake at the end of the seventeenth century, during which its dome collapsed. Nevertheless, neither the extent of the destruction nor the existence and characteristics of earlier decorative paintings are known. The aim of this study is to examine the historical background and decorative history of the mosque on the basis of the findings obtained during the restoration works carried out in the early 2000s and thereby contribute to the scholarly understanding of both the monument itself and the historical development of its painted ornamentation. During the restoration process in question, access was gained to the main dome, and among the existing painted decorations the names of the executing qalamkār masters, together with the date 1916, were identified. These findings are of particular importance for determining the period, artist, and stylistic characteristics of the ornamentation. This comprehensive restoration campaign, undertaken in the early twentieth century, as well as the painted decorations executed during the process, were carried out by Mimar Muzaffer Bey, one of the pioneers of the First National Architectural Movement. Muzaffer Bey’s distinctive and highly individual style—unprecedented in earlier architectural decoration yet later serving as a model for the ornamentation of numerous mosques—renders the mosque’s painted decoration both original and significant. In conclusion, the article discusses the painted decorations of the mosque, which possess a history spanning more than a century, the findings obtained during the 2015 restoration process, the various repairs undertaken in different periods, and the evaluation of Muzaffer Bey—widely recognized for his identity as an architect—as a mural and ornamental painter (naqqāsh).

Anahtar Kelimeler

• Architect Muzaffer
• Sultan Selim Mosque
• Decoration Paintings
• First National Architectural
• Restoration
• Ornamentation
• Decoration.

Kaynakça

1. Akok, Mahmut. “Konya’da Üç Tarihi ve Mimari Eser. Altınapa Kervansarayı, Hasbey Darülhüffazı ve Selim II. İmareti.” Türk Arkeoloji Dergisi 33 (1973): 5-39.
2. Alkan, Ahmet, ve Nuri Dülgerler. “Bir Türk-İslam Şehri Olarak Konya -Dünü-Bugünü-Yarını.” İslam Mimari Mirasını Koruma Konferansı = The Conference on The Preservation of Architectural Heritage of Islamic Cities (İstanbul), 26:4 (1985) 235-243.
3. Alparslan, Ali. “Ömer Vasfi Efendi.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 1: 83-84.
4. Altan, Kemal. “Koca Sinan ve Türk Mimarisi.” Mimarlık, Türk Yüksek Mimarlar Birliği Bülteni, içinde 22-25. Ankara: Türk Yüksek Mimarlar Birliği, 1948.
5. Altan, Mazhar. “Mimar Muzaffer.” Mimarlık, Türk Yüksek Mimarlar Birliği Bülteni içinde 36-38. Ankara: Türk Yüksek Mimarlar Birliği, 1948.
6. Arı, Ahmet. “Sâkıp Dede.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 36:4-5.
7. Aslanapa, Oktay. Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1986.
8. Bakırcı, Naci. “Mevlâna Müzesi Kubbe-i Hadrâ’nin Kalem İşi Süslemeleri ve Yapılan Restorasyon Çalışmaları.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 42:1 (2019): 322-338.

9. Baş. Ali. "Konya'daki Osmanlı Camileri," Osmanlı Döneminde Konya, ed. Yusuf Küçükdağ, içinde 252-254. Konya: Konya Valiliği, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2003.
10. Baysal, Ali Fuat. “Konya Sultan Selim Camii’nin Kalem İşi Tezyinatında Bulunan Nakkaş İmzaları.” İSTEM 27 (2016): 27-43.
11. Berk, Süleyman. Devlet-i Aliyyeden Günümüze Hat Sanatı, Tarihçe, Malzeme, Örnekler. İstanbul: İnkılap Yayınları, 2022.
12. Çiftçi, Çiğdem. “Konya Lisesi Binası.” Konya Ansiklopedisi, 6:82-84.
13. Dayıoğlu, Orkun. “Modern ve Ulusal Bir Kimliğin Peşinde: Ali Mukadder Çizer.” Mimarlık 418 (Nisan 2021): 61-66.
14. Doğanay, Aziz. “Geleneksel/li Türk Sanatlarında Bilgi Kaynağının Yeniden İnşâsı Üzerine Bazı Mülâhazalar.” Geleneğin İzinde Geleneksel Türk Sanatları Prof. Dr. Fevzi Günüç’e Armağan Kitabı içinde 65-78. Konya: Aybil Dijital Baskı, 2024.
15. Doğanay, Aziz, ve Merve Akyüz. “İslîmî / Rûmî ve Hatâyî Motifinin Köken Meselesi: Timûrî Tezyînât Üslûbunun Osmanlı Sanatına Yansımaları ve İstanbul Üslûbunun Teşekkülü.” Türk Araştırmaları Dergisi 3:1 (2024): 31-77.
16. Emecan, Feridun. “Selim II.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 36:414-416.
17. Erdoğan, Muzaffer. “Osmanlı Devrinde Anadolu Camilerinde Restorasyon Faaliyetleri.” Vakıflar Dergisi 7 (1968): 149-205.
18. Eroğlu, Bahtiyar ve Tomar, Erdal Zeki. “Tarihi Değerlerimizden Konya Sultan Selim Muvakkithanesi Rekonstrüksiyonu.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 6:25 (2013): 215 -232.
19. Ertuğrul, Zeynep. “Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi Mimarlarından Muzaffer Bey: Eserleri ve Sanat Anlayışı.” Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir, 2007.
20. Eyice, Semavi. “Âbide-i Hürriyet.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 1:309.
21. Eyice, Semavi. “Aziziye Camii.” TDV İslâm Ansiklopedisi 1: 347.
22. Eyice, Semavi. “Camii.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 7:56-90.
23. Fırat, Nurcan. “1900-1930 Yılları Arasında Konya’da Türk Mimarisi.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 1996.
24. Işık, Ali. “Mezar Taşına Sahip Çıkamadığımız İstanbullu Bir Sanatkâr: Mimar Muzaffer Bey.” Akademik Sayfalar, 03 Haziran 2020.
25. Kabakçı, Bekir. “Konya Sultan Selim / Selimiye Camisi’ndeki Kalemişi Çalışmalarının Grafiksel Açıdan İncelenmesi.” Kalemişi Geleneksel Türk Sanatları Dergisi 1:2 (2013): 41-72.
26. Karpuz, Haşim. Konya Türk Kültür Varlıkları Envanteri Cilt 1. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları, 2009.
27. Kılıç, Halim ve Gökhan Yurtoğlu. “Sultan II. Mahmud Döneminde 1817-1834 Yıllarına Ait Keşif Defterlerine Göre Konya Mevlânâ Külliyesi’nin Tamir ve Termimi.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 109 (Mart 2024): 93-114.
28. Kolay, Emre. “Arşiv Belgelerinin İzinde Konya Erkek Muallim Mektebini Yeniden Yorumlamak.” Sanat Tarihi Dergisi 33:2 (2024): 679-699.
29. Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleriyle Konya Tarihi. Konya: Enes Kitap Sarayı, 1997.
30. Köroğlu, Hüseyin. “Konya Lisesi Projesini Yapan Mimar Muzaffer Bey.” Yeni Konya Gazetesi (Konya), 04 Ocak 1958.
31. Küçükdağ, Yusuf. “Konya Mevlânâ Dergâhı ve Türbe Hamamı’na Dair İki Mevlevi Vakfiyesi.” Vakıflar Dergisi 23 (1994): 75-102.
32. Küçükdağ, Yusuf. “Sultan Selim Camii ve Külliyesi.” TDV İslâm Ansiklopedisi, 37:516-517.
33. Özyalvaç, Ali Naci. “Konya Sultan Selim(Süleymaniye) Camii Biçim Özellikleri ve Müellif Mimar Meselesine Bir Katkı.” Art-Sanat Dergisi 14 (2020): 323-347.
34. Polat, Zübeyr. “Sultan Selim Camii Onarımları.” Ali Fuat Baysal tarafından gerçekleştirilen görüşme, Konya, 05.04.2025.
35. Saygıner, Yasemin F., ve Leyla Suri. “Alman, Avusturya ve İsviçreli Mimarların İstanbul’daki Etkinlikleri.” Kent Akademisi Dergisi 17: 4 (2024): 1252-1284.
36. Sözen, Metin, ve Osman Nuri Dülgerler. “Mimar Muzafferin Konya Öğretmen Lisesi.” O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi Dergisi 4:1 (1978): 117-134.
37. Sözer, Vural. “Taş Baskısından Tifdruğa Kadar Pullarla Son Yüzyılın Hikayesi.” Hayat Tarih Mecmuası, 06 Temmuz 1965.
38. Uzluk, Şahabettin. “İstanbul’daki Eski Fatih Camii’nin Bir Benzeri Konya’da Selimiye Camii.” Vakıflar Dergisi 9 (1971): 173-182.
39. Yücel, Erdem. "Mimar Kemaleddin ve Vedat Bey'lerin Üslubunu Sürdüren Restoratör Mimarlar." I. Milli Türkoloji Kongresi, Tebliğler, içinde 467-481. İstanbul, 1980.