Hadis Tenkidinde Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī Üzerine Erken ve Geç Dönem Yaklaşımlar: el-Muhelleb ve İbn Ḥacer Örneği

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 1097 - 1126, 30.11.2025

İsmail Çınar , Murat Günerigök

https://doi.org/10.33227/auifd.1727610

Öz

İslam ilim geleneğinde geniş kabul gören Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī, her ne kadar ümmet tarafından en sahih hadis kaynağı olarak benimsenmişse de bazı rivayetleri erken dönemde çeşitli alimler tarafından isnad ve metin bakımından eleştiriye konu edilmiştir. Bu makale de hadis tenkidinde Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī üzerine yazılmış olan iki farklı eserin rivayetleri ele alış biçimlerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede erken dönem Endülüs muhaddislerinden Ḳāḍī el-Muhelleb b. Ebī Ṣufre’nin (ö. 435/1044) Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī’de yer alan bazı rivayetlere yönelik tenkidlerini açıklamakta ve bu tenkidlerin İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī (ö. 852/1449) tarafından Fetḥu’l-Bārī adlı şerhinde nasıl ele alındığını incelemektedir. Çalışmada yöntem olarak, el-Muhelleb’in illetli gördüğü rivayetler arasından İbn Ḥacer’in de yorumda bulunduğu on rivayet seçilmiş; böylece el-Muhelleb’in tenkit gerekçeleri analiz edilmiş ve ardından İbn Ḥacer’in bu eleştirilere verdiği cevaplarla karşılaştırılmıştır. el-Muhelleb’in, sened ve metin açısından illetli gördüğü rivayetleri tespit etmesi, el-Buḫārī’nin (ö. 256/870) rivayet metoduna yönelik sorgulayıcı bir yaklaşımın erken örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bu sebeple söz konusu karşılaştırmalı yaklaşım, hem el-Muhelleb’in erken dönem eleştirilerinin mahiyetini hem de İbn Ḥacer’in Fetḥu’l-Bārī eseri örnekliğinde geç dönem şerh literatürünün bu tenkitlere yaklaşımını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte elde edilen bulgularla Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī üzerine ümmetin icmāʿının oluştuğu dönem ile sonrası dönemde kaleme alınan eserlerin yaklaşımlarına da işaret etmeyi amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī’ye yöneltilen erken dönem tenkitlerin mahiyetini ve bu tenkitlerin geç dönem şerh literatüründe nasıl değerlendirildiğini ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Çalışma her iki alimin de hadis usulü ve klasik hadis tenkid metodu çerçevesinde değerlendirmelerde bulunduğu, ancak aralarında bazı yöntemsel farklılıkların bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bununla birlikte, erken dönem eleştiriler ile İbn Ḥacer’in bu eleştirilere verdiği cevapların, dönemler arasındaki yaklaşım farklılıklarını kesin biçimde tespit etmek için tek başına yeterli olmadığı; daha geniş çaplı bir araştırmaya ihtiyaç bulunduğu kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hadis Tenkidi , Ḳāḍī el-Muhelleb b. Ebī Ṣufre , Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī , İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī , Fetḥu’l-Bārī , İllet.

Early and Late Period Approaches to Ṣaḥīḥ al-Bukhārī in Hadīth Criticism: The Case of al-Muhallab and Ibn Ḥajar

Öz

Although Ṣaḥīḥ al-Bukhārī has been widely recognized in the Islamic scholarly tradition and is generally regarded by the Muslim ummah as the most authentic hadith collection, certain narrations within it were subject to criticism by early scholars in terms of both isnād and matn. This article aims to examine how two different works of hadith criticism approach certain narrations found in Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. In this context, the study focuses on the critiques made by the early Andalusian hadith scholar Qāḍī al-Muhallab b. Abī Ṣufra (d. 435/1044) regarding specific narrations in Ṣaḥīḥ al-Bukhārī and investigates how these critiques were addressed by Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī (d. 852/1449) in his commentary Fatḥ al-Bārī. As a methodological approach, ten narrations that al-Muhallab considered defective (Muʿallal) were selected, specifically those on which Ibn Ḥajar also offered commentary. Thus, the reasons behind al-Muhallab’s critiques were analyzed and subsequently compared with the responses provided by Ibn Ḥajar. al-Muhallab’s identification of narrations that he deemed defective in terms of chain of transmission and content can be regarded as one of the early examples of a critical approach to al-Bukhārī’s (d. 256/870) method of transmission. This comparative approach, therefore, not only reveals the nature of al-Muhallab’s early criticisms but also highlights how the later commentary tradition, exemplified by Ibn Ḥajar’s Fatḥ al-Bārī, engaged with these critiques. Furthermore, the findings aim to shed light on the methodological tendencies of works composed during and after the period in which the consensus of the ummah (ijmāʿ) regarding Ṣaḥīḥ al-Bukhārī was formed. In this respect, the study is significant in demonstrating the nature of early criticisms directed at Ṣaḥīḥ al-Bukhārī and how these criticisms were evaluated within the later commentary literature. The study concludes that both scholars made their assessments within the framework of hadith methodology and the classical hadith criticism methods, although certain methodological differences exist between them. Nonetheless, it was determined that early criticisms and Ibn Ḥajar’s responses to them are not, by themselves, sufficient to definitively determine the extent of methodological differences between the periods; hence, a broader and more comprehensive study is required.

Anahtar Kelimeler

Hadith Criticism , Qāḍī al-Muhallab b. Abī Ṣufra , Ṣaḥīḥ al-Bukhārī , Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī , Fatḥ al-Bārī , ʿilla.

Kaynakça

• el-Beyhaḳī, Ebū Bekir Aḥmed b. el- Ḥuseyn. es-Sunenu’l-Kubrā. Tah. Muḥammed ʿAbdulḳādir ʿAtā. 10 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2003.
• el-Buḫārī, Muḥammed b. İsmāʿil. Ṣaḥīḥu’l-Buḫārī. Tah. Muḥammed Zuheyr b. Nāṣıru’n-Nāṣır. 9 c. Beyrūt: Dāru Ṭavḳi’n-Necāt, 2001.
• ed-Dāreḳuṭnī, Ebū’l-Ḥasen ʿAlī b. ʿÖmer. es-Sunen. Tah. Şuʿayb el-Arnavūṭ. 5 c. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 2004.
• ed-Dāreḳuṭnī, Ebū’l-Ḥasen ʿAlī b. ʿÖmer. el-İlzāmāt ve’t-Tetebbuʿ. Tah. Ebū ʿAbdurraḥmān el-Veddāʿi. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1985.
• Ebū Dāvud, Suleymān b. el-Eşʿas̠. es-Sunen. Tah. Muḥammed Muḥyiddīn ʿAbdulḥamīd. 12 c. Beyrūt: el-Mektebetu’l-ʿAṣrıyye, 1392h.
• el-Ḥākim en-Nīsābūrī, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed. el-Mustedrek ʿala’s-Ṣaḥīḥayn. Tah. Muṣṭafā ʿAbdulḳādir ʿAtā. 4 c. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1990.
• Hatiboğlu, Mehmed Said. “Müslüman Âlimlerin Buhârî ve Müslim’e Yönelik Eleştirileri.” İslami Araştırmalar 10:1-2-3 (1993): 1-29.
• İbn Baṭṭāl, Ebū’l-Ḥasen ʿAlī b. Ḥalef. Şerḥu’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaḥīḥ. Tah. Ebū Temīm Yāsir b. İbrāhīm. 10 c. Riyāḍ: Mektebetu’r-Ruşd, 2003.
• İbn Ebī Şeybe, Ebū Bekir ʿAbdullāh b. Muḥammed. el-Muṣannef. Tah. Kemāl Yūsuf el-Ḥūt. 7 c. Riyāḍ: Mektebetu’r-Ruşd, 1409.
• İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī, Ebū’l-Faḍl Şihābuddīn Aḥmed. Fetḥu’l-Bārī. Tah. ʿAbdulaziz ʿAbdullāh b. Baz. 13 c. Beyrūt: Dāru’l-Maʿrife, 1379.
• İbn Ḥacer el-ʿAsḳalānī, Ebū’l-Faḍl Şihābuddīn Aḥmed. Nuḫbetu’l-Fiker fī Muṣṭalaḥi Ehli’l-Es̠er. Tah. ʿİṣām es-Ṣabābiṭī ve ʿİmād es-Seyyid. Ḳāhire: Dāru’l-Ḥadīs, 1997.
• İbn Ḥanbel, Aḥmed. el-Musned. Tah. ʿAbdulkerīm Aḥmed Muʿabbad. 16 c. Ammān: Cemʿiyyetu’l-Munḳiẕu’l-İslāmī, 2010.
• İbn Ḥibbān, Ebū Ḥātim Muḥammed et-Temīmī el-Bustī. Ṣaḥīḥ-i İbn Ḥibbān. Tah. Şuʿayb el-Arnavūṭ. 18 c. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 1993.
• İbn Māce, Muḥammed b. Yezīd. es-Sunen. Tah. Şuʿayb el-Arnavūṭ. 5 c. Beyrūt: Dāru’r-Risāle el-ʿĀlemiyye, 2009.
• İbn Ruşd, Ebū’l-Velīd Muḥammed b. Aḥmed el-Ḳurṭubī. Bidāyetu’l-Muctehid ve Nihāyetu’l-Muḳteṣid. 4 c. Ḳāhire: Dāru’l-Ḥadīs, 2004.
• İbnu’ṣ-Ṣalāḥ, Ebū ʿAmr Taḳıyyuddīn ʿOs̠mān. Maʿrifetu Envāʿi ʿUlūmi’l-Ḥadīs. Tah. Nūruddīn ʿItr. Şām: Dāru’l-Fikr, 1986.
• Kaçar, Ömercan. “Mühelleb b. Ebî Sufre ve Şerhçiliği.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2021. Kandemir, M. Yaşar. ‘‘el-Câmiu’s-Sahîh.’’ DİA, 7:114-123.
• Karacabey, Salih. ‘‘Farklı Açılardan Hadiste Ziyâde Meselesi.’’ Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12:1 (2003): 105-134.
• Mālik b. Enes, Ebū ʿAbdullāh. Muvaṭṭaʾ el-İmām Mālik. Tah. Muṣṭafā el-Aʿẓamī. 8 c. Abū Ẓabī: Muʼessesāt Zāyid b. Sulṭān Āli Nahyān, 2004.
• Muḥammed, Aḥmed Muḥammed Ḫalef. “İstidrākātu’l-Muhelleb b. Ebī Ṣufre fī Kitābihi el-Muḫtaṣaru’n-Naṣīḥ ʿalā’l-İmāmi’l-Buḫārī Dirāse Naḳdiyye.” Mecelle Kulliyyeti’d-Dirāsāti’l-İslāmiyye ve-l-ʿArabiyye lil-Benāt 13:5 (2020): 244-296.
• el-Muhelleb, Aḥmed b. Ebū Ṣufre Esīd b. ʿAbdullāh el-Esedī. el-Muḫtaṣaru’n-Naṣīḥ fī Tehẕībi’l- Kitabi’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaḥīḥ. Tah. Aḥmed b. Fāris es-Sellūm. 4 c. er-Riyāḍ: Dāru’t-Tevḥīd, 2009.
• Muslim, İbn el- Ḥaccāc el- Ḳuşeyrī. Ṣaḥīḥ-i Muslim. Tah. Muḥammed Fuʾād ʿAbdulbāḳī. 5 c. Beyrūt: Dāru Iḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 1991.
• en-Nesāʾī, Aḥmed b. ʿAlī b. Şuʿayb. es-Sunen. Tah. Ḥasan ʿAbdulmunʿam eş-Şalābī. 12 c. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 2001.
• eṣ-Ṣanʿānī, ʿAbdurrezzāḳ. el-Muṣannef. Tah. Ḥabīburraḥmān el-Aʿzamī. 11 c. Hindistan: el-Meclisu’l-ʿİlmī, 1403. Suiçmez, Yusuf. “Ziyâdâtü’s-Sikât.” Hadis Tetkikleri Dergisi 11:1 (2013): 113-140.
• et-Tirmiẕī, Muḥammed b. ʿĪsā. es-Sunen. Tah. Beşşār ʿAvād Maʿruf. 6 c. Beyrūt: Dāru’l-Ġarbi’l-İslamī, 1996. Tozlu, İbrahim. “Endülüslü Muhaddis Kâdî Mühelleb b. Ebî Sufre’nin Buhârî Rivayeti.” Bilimname 1:30 (2016): 343-390.
• Tozlu, İbrahim. “Buhârî Râvisi Kâdî Mühelleb b. Ebû Sufre’nin Endülüs Hadisçiliğindeki Yeri ve Önemi.” Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9:1 (2015): 65-96.
• Uğur, Mücteba. “Cerh ve Ta’dil İlmi Yönünden Sahihu’l-Buharî Ravileri.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32:1-2 (1992): 111-120.
• Yıldırım, Enbiya. “Sahîhân Üzerinde İcma Meselesi.” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (1998): 361-369.
• Yıldırım, Enbiya. “Mulâane Ayetlerinin Nüzûl Sebebi.” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5:1 (2001): 191-200.
• eẕ-Ẕehebī, Ebū ʿAbdillāh Şemsuddīn Muḥammed. Siyeru Aʿlami’n-Nubelā. Tah. Şuʿayb el-Arnavūṭ. 29 c. Beyrūt: Muessesetu’r-Risāle, 1985.