A Spiritual Center in the Middle Ages: The Archbishopric of Soltanieh (1318–1425)

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 1219 - 1250, 30.11.2025

Fatih Korkmaz , Ahmet Safa Yıldırım

https://doi.org/10.33227/auifd.1735552

Öz

This study examines the purpose of establishment, institutional structure, spiritual jurisdiction, and the position of the Archbishopric of Soltanieh, which was instituted by the Papacy in the early fourteenth century within the framework of the Avignon Papacy. The research analyzes the elements of missionary activity, diplomacy, and religious institutionalization that shaped the Papacy’s Eastern policy within the socio-political context of the Ilkhanid realm. The diplomatic relations between the Ilkhans and the Papacy, together with the political environment formed through Mongol–Western interactions, were perceived by the Papacy as a favorable ground for expanding Catholic influence in the East. The decision to establish the archiepiscopal center in Soltanieh was shaped by the city’s renown, dense population, the presence of settled Christian communities, the testimonies of individuals described by the Papacy as “reliable,” and the Ilkhanid administration’s tolerant attitude toward its Christian subjects. Within this framework, Soltanieh was designed not only as a mission base but as an administrative center of the institutional presence of Catholicism in Asia. The study integrates data from the second volume of the Bullarium Ordinis FF. Praedicatorum containing Papal archival documents, contemporary testimonies such as those of Guillaume Adam, and modern studies and document editions by Girolamo Golubovich and Jean Richard. Using the method of document analysis, it investigates the foundation purpose, institutional organization, and administrative functioning of the Archbishopric of Soltanieh. The data are evaluated in relation to the archiepiscopal hierarchy, suffragan bishoprics, pallium practices, and the delegated powers conferred upon the archbishops. Although the documents refer to the Archbishopric of Soltanieh as having been founded ostensibly for the propagation of Catholicism, the findings reveal that it was in fact established to safeguard Catholic interests in the Eastern Mediterranean and to construct a new alliance strategy against the Mamluks through the Ilkhans. In this respect, the Archbishopric of Soltanieh emerges as a structure situated at the intersection of missionary activity and the Papacy’s search for political alliances in its institutional expansion toward the East. The disintegration of the Ilkhanid state in 1335 weakened Papal influence in the East, and by the early fifteenth century, the Archbishopric of Soltanieh had transformed into a symbolic office. Nevertheless, its memory within Papal consciousness and its resonance in the history of Eastern Christianity continued to reflect the Papacy’s enduring vision of spiritual continuity toward the East.

Anahtar Kelimeler

Archbishopric of Soltanieh , Papacy , The Ilkhanate , The Catholic Church , Eastern Mission.

Orta Çağ’da Ruhani Bir Merkez: Sulṭāniye Başpiskoposluğu (1318–1425)

Öz

Bu çalışma, 14. yüzyılın başlarında Papalık tarafından ihdas edilen Sulṭāniye Başpiskoposluğunun kuruluş amacını, kurumsal yapısını, ruhani yetki alanını ve Papalığın Doğu misyonu içindeki konumunu incelemektedir. Araştırma, Papalığın Doğu politikasını belirleyen misyonerlik, diplomasi ve dini kurumsallaşma unsurlarını, İlhanlı coğrafyasının sosyo-politik koşulları çerçevesinde ele almaktadır. İlhanlılar ile Papalık arasındaki diplomatik ilişkiler ve Moğol–Batı etkileşiminin şekillendirdiği siyasal ortam, Papalık tarafından Doğu’da Katolik nüfuzunu genişletmek için elverişli bir zemin olarak görülmüştür. Başpiskoposluk merkezinin Sulṭāniye’de kurulmasında, kentin ünü, kalabalık nüfusu, yerleşik Hristiyan toplulukların varlığı, Papalık tarafından “güvenilir” olarak ifade edilen kişilerin söylemleri ve İlhanlı yönetiminin Hristiyan tebaaya yönelik hoşgörülü tutumu belirleyici olmuştur. Bu çerçevede Sulṭāniye, misyon faaliyetlerinin yürütüldüğü, Katolikliğin Asya’daki kurumsal varlığının idari merkezi olarak tasarlanmıştır. Araştırma, Bullarium Ordinis FF. Praedicatorum’un 2. cildinde neşredilen Papalık arşiv belgeleri, Guillaume Adam gibi çağdaş tanıklıklar ile Girolamo Golubovich ve Jean Richard’ın modern araştırmaları ve belge neşirlerinden elde edilen verileri bir araya getirerek doküman analizi yöntemiyle Sulṭāniye Başpiskoposluğunun kuruluş amacını, kurumsal yapısını ve işleyişini incelemektedir. Veriler, başpiskoposluk teşkilatı, suffragan piskoposluklar, pallium uygulamaları ve başpiskoposlara tevdi edilen yetkiler üzerinden değerlendirilmiştir. Belgeler, Sulṭāniye Başpiskoposluğunun görünürde Katolikliği yayma amacıyla kurulduğunu ifade etse de bulgular, başpiskoposluğun gerçekte Doğu Akdeniz’de Katolik çıkarlarını korumak ve İlhanlılar aracılığıyla Memlukler’e karşı yeni bir ittifak stratejisi oluşturmak hedefiyle tesis edildiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Sulṭāniye Başpiskoposluğu, Papalığın Doğu’daki kurumsal yayılım sürecinde siyasi ittifak arayışlarıyla misyonerlik faaliyetlerinin kesiştiği bir yapı olarak öne çıkmıştır. 1335’te İlhanlı Devleti’nin dağılması Papalığın Doğu’daki etkisini zayıflatmış, 15. yüzyıl başlarından itibaren Sulṭāniye Başpiskoposluğu sembolik bir makama dönüşmüştür. Yine de bu başpiskoposluğun Papalık hafızasında ve Doğu Hristiyanlık tarihindeki izdüşümleri, Papalığın Doğu’ya dönük ruhani süreklilik anlayışını yansıtmaya devam etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Sulṭāniye Başpiskoposluğu , Papalık , İlhanlılar , Katolik Kilisesi , Doğu Misyonu.

Etik Beyan

Çalışma etik beyan gerektirmemektedir.

Kaynakça

• Abû’l Farac, Gregory (Bar Hebraeus). Abû’l Farac Tarihi. Çev. Ernest A. Wallis Budge ve Ömer Rıza Doğrul. C. 2. Ankara: TTK Yayınevi, 1999.
• Akkuş, Mustafa, Moğol İstilasına Dinî Muhalefet: İlhanlıların Anadolu’daki Dinî Siyasetleri, Konya: Çizgi Kitabevi, 2022.
• Akkuş, Mustafa. Moğollarda Din ve Siyaset: İlhanlı Hanlarının Dini Kişiliği ve Uygulamaları. İstanbul: Çizgi Kitabevi Yayınları, 2020.
• Baldwin, Marshall W. “Missions to the East in the Thirteenth and Fourteenth Centuries.” A History of the Crusades, C. 5, The Impact of the Crusades on the Near East, ed. Norman P. Zacour ve Harry W. Hazard, içinde 452–519. Wisconsin: The University of Wisconsin Press, 1985. Baldwin, Marshall Whithed. The Medieval Church. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1953.
• Beazley, C. Raymond. “Directorium ad Faciendum Passagium Transmarinum.” The American Historical Review 12:4 (Temmuz 1907): 810–857. https://www.jstor.org/stable/1839189
• Blair, Sheila S. “The Mongol Capital of Sulṭāniyya, ‘The Imperial’.” Iran 24 (1986): 139–151. https://doi.org/10.2307/4299771
• Bullarium Franciscanum sive Romanorum Pontificum: Constitutiones, Epistolas, ac Diplomata Continens Tribus Ordinibus Minorum, Clarissarum, et Poenitentium; a Seraphico Patriarcha Sancto Francisco Institutis Concessa ab Illorum Exordio ad Nostra Usque Tempora. C. 5, Benedicti XI, Clementis V, Ioannis XXII Monumenta. Ed. Konrad Eubel. Studio et labore Fr. Joannis Hyacinthi Sbaraleae. Romae: Typis Vaticanis; Lipsiae: Prostat apud Ottonem Harrassowitz, 1898.
• Catalani, Jordanus. Mirabilia Descripta: The Wonders of the East. Çev. Henry Yule. London: Hakluyt Society, 1863.
• Chardin, Jean. Chardin Seyahatnamesi. Ed. Stefanos Yerasimos. Çev. Ayşe Meral. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014.
• de Clavijo, Ruy González. Narrative of the Embassy of Ruy González de Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D. 1403–6. Çev. Clements R. Markham. Londra: Hakluyt Society, 1859; yeniden bs., Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
• Dawson, Christopher. The Mongol Mission: Narratives and Letters of the Franciscan Missionaries in Mongolia and China in the Thirteenth and Fourteenth Centuries. London: Sheed and Ward, 1955.
• Ebü’l-Fidā, Ebü’l-Fidā Coğrafyası (Takvimü’l-Büldan). Çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Yeditepe Yay., 2017.
• Eğilmez, Savaş. Krallara Mektuplar. Ankara: Fenomen Yay., 2010.
• Ehses, Stephan. Festschrift zum Elfhundertjährigen Jubiläum des Deutschen Campo Santo in Rom. Freiburg i. Br., Viyana, Münih [u.a.]: Herder, 1897.
• Fedalto, Giorgio. La Chiesa latina in Oriente. C. 1, Verona: Mazziana, 1973–1978.
• Fontana, Vincenzo Maria. Monumenta Dominicana breviter in synopsim collecta, de fidis obsequiis ab Ordine Praedicatorum sanctae Dei Ecclesiae usque modo praestitis. Roma: Typis et sumptibus Nicolai Angeli Tinassii, 1675. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10940005?page=,1
• Ford, John T. Saint Mary’s Press Glossary of Theological Terms. Winona, MN: Saint Mary’s Press, 2006.
• Gadrat, Christine. “Jean XXII et les missions d’Orient.” Bildiri, LVI Convegno CISBAM–Accademia Tudertina: Giovanni XXII. Cultura e politica di un papa avignonese. İçinde 1-16. Todi, İtalya, Ekim 2019.
• Golubovich, Girolamo. Biblioteca bio-bibliografica della Terra Santa e dell’Oriente francescano. C. 3: (dal 1300 al 1332). Quaracchi presso Firenze: Collegio di S. Bonaventura, 1919.
• Gördegir, Ercan. “XIV. Yüzyılın İlk Çeyreğinde İlhanlı-Avrupa Münasebetleri.” International Journal of Economics, Politics, Humanities & Social Sciences, 2: 4 (Güz 2019): 215-225.
• Gratian. Decretum Magistri Gratiani. İçinde Corpus Iuris Canonici. Ed. Emil Friedberg. Leipzig: Tauchnitz, 1879.
• Hilal, Adil. Moğol Batı Avrupa İlişkileri ve İslam Dünyasına Etkileri. Çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2019.
• Hill, James Anthony Nigel. The Papacy and the Eastern Mediterranean 1305–1362. PhD diss., University of Leeds, 2017.
• Jackson, Peter. “8. Pax Mongolica and a Transcontinental Traffic.” The Mongols and the Islamic World: From Conquest to Conversion, içinde 210–241. New Haven: Yale University Press, 2017.
• Jorga, N. Notes et extraits pour servir à l’histoire des croisades au XVe siècle. C. 1. Paris: Ernest Leroux, 1899.
• Jungmann, Josef A. The Mass of the Roman Rite: Its Origins and Development (Missarum Sollemnia). Çev. Francis A. Brunner. C. 2. New York: Benziger Brothers, 1955.
• Kern, Anton. “Libellus de Notitia Orbis: Ioannes III (de Galonifontibus?), O. P., Erzbischofs von Sulthanyeh.” Archivum Fratrum Praedicatorum 8 (1938): 82–123.
• Kohler, Charles. "Documents relatifs à Guillaume d'Adam archevêque de Sultanieh puis d'Antivari et à son entourage (1318-1346)." Revue de l'Orient Latin. C. 10 (1905): 16–56. https://www.digihum.de/digiberichte/PDF/Kohler_1904_documents.pdf
• Kohler, Charles. Mélanges pour servir à l’histoire de l’Orient Latin et des Croisades. Fasc. 2. Paris: Ernest Leroux, 1906. https://archive.org/details/mlangespourser02kohl/mode/2up
• Korkmaz, Fatih. 14. ve 15. Yüzyıllarda Sultaniye Şehri. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2024.
• Latourette, Kenneth Scott. A History of Christianity. New York: Harper & Row, 1953.
• Le Quien, Michel. Oriens Christianus in quatuor Patriarchatus digestus: quo exhibentur Ecclesiae, Patriarchae, Caeterique Praesules totius Orientis. C. 3. Paris: Ex Typographia Regia, 1740.
• Lee, Songja. Odoric Pordenone Seyahatnamesi (1318–1330) (Giriş–Tercüme–Notlar). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2015.
• Macit, Ensar. Timurlular (1370–1507). İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
• Marco Polo’nun Geziler Kitabı. Çev. Ömer Güngören. İstanbul: Yol Yayınları, 2015.
• Minorsky, Vladimir. “Sultaniya.” İslâm Ansiklopedisi (İA). C. 10. Eskişehir: MEB Yayınları, 2001: 33.
• Moranvillé, Henri. “Mémoire sur Tamerlan et sa cour par un dominicain, en 1403.” Bibliothèque de l’École des chartes (1894): 433–464.
• Naiemi, Atri Hatef. "The Ilkhanid City of Sultaniyya: Some Remarks on the Citadel and the Outer City." Journal of the British Institute of Persian Studies 60:1 (2022): 91–120. https://doi.org/10.1080/05786967.2020.1744469
• Olearius, Adam. The Voyages & Travells of the Ambassadors sent by Frederick Duke of Holstein, to the Great Duke of Muscovy, and the King of Persia: Begun in the Year M.DC.XXXIII and finish’d in M.DC.XXXIX. London: Printed for John Starkey and Thomas Basset, 1669.
• Özen, Firdevs. İlhanlı Devleti’nin Dağılışı ve Halefi Olan Devletler (1335–1350). Ankara: Berikan Yayınevi, 2022.
• Özgüdenli, Osman Gazi. Gâzân Han ve Reformları. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2009.
• Pegolotti, Francesco Balducci. La Pratica della Mercatura. Ed. Allan Evans. Cambridge, MA: The Mediaeval Academy of America, 1936.
• Petech, Luciano. “Les marchands italiens dans l’empire mongol.” Journal asiatique 250 (1962): 549–574. http://www.mgh-bibliothek.de/dokumente/a/a151398.pdf
• Plano Carpinili Johannes. Tatarlar Olarak Andığımız Moğolların Tarihi: Bir Papalık Elçisinin Moğolistan Seyahati ve Gözlemleri (1245–1247). Çev. Altay Tayfun Özcan. İstanbul: Ötüken, 2022.
• Prazniak, Roxann. “Tabriz on the Silk Roads: Thirteenth-Century Eurasian Cultural Connections.” The Asian Review of World Histories 1:2 (31 Temmuz 2013): 169–188. https://doi.org/10.12773/arwh.2013.1.2.169
• Recueil des historiens des croisades publié par les soins de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres. Documents arméniens. Documents latins et français relatifs à l’Arménie. C. 2. Paris: Imprimerie Nationale, 1906.
• Richard, Jean. “Évêchés titulaires et missionnaires dans le Provinciale romanae ecclesiae.” Mélanges d’archéologie et d’histoire 61 (1949): 227–236.
• Richard, Jean. La papauté et les missions d’Orient au Moyen Âge (XIII–XIVᵉ siècle). Rome: École Française de Rome, 1977.
• Ripoll, Thomas ve Antoninus Bremond. Bullarium Ordinis FF. Praedicatorum: Ab Anno 1281 ad 1430. C. 2. Romae: Mainardus, 1730. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10940280?page=1
• de Saint Quentin, Simon. Bir Keşiş’in Anılarında Tatarlar ve Anadolu 1245–1248. Ed. Tufan Karasu. Çev. Erendiz Özbayoğlu. Alanya: Doğu Akdeniz Kültür ve Tarih Araştırmaları Vakfı – DAKTAV, 2006.
• Schein, Sylvia. Fideles Crucis: The Papacy, the West, and the Recovery of the Holy Land 1274–1314. Oxford: Clarendon Press, 1991.
• Spuler, Bertold. İran Moğolları (Siyaset, İdare ve Kültür – İlhanlılar Devri, 1220–1350). Ankara: TTK Yayınları, 2011.
• Stopka, Krzysztof. Armenia Christiana: Armenian Religious Identity and the Churches of Constantinople and Rome (4th–15th Century). Çev. Teresa Bałuk-Ulewiczowa. Kraków: Jagiellonian University Press, 2017.
• Tancî, Ebû Abdullah Muhammed İbn Battûta. İbn Battūta Seyahatnâmesi. Çev. A. Sait Aykut. C.1. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2020.
• Taşcı, Kemal. “Ortaçağda seyahat-misyonerlik ilişkisi: Saint-Quentinli Dominiken keşiş Frer Simon’un seyahat raporunun Selçuklu, Tatar/Moğol ve misyonerlik tarihi bakımından önemi.” Düşünce Dünyasında Türkiz 12:60 (Aralık 2021): 135-215.
• Tavernier, John Baptista. The Six Voyages of John Baptista Tavernier through Turky into Persia, and the East-Indies Finished in the Year 1670. London, 1678.
• Thomas, David, ve Alexander Mallett, eds. Christian-Muslim Relations: A Bibliographical History. C. 5 (1350–1500). Leiden–Boston: Brill, 2013.
• Torsello, Marino Sanudo. The Book of the Secrets of the Faithful of the Cross: Liber Secretorum Fidelium Crucis. Çev. Peter Lock. Crusade Texts in Translation serisi. 1. bs. Farnham, Surrey; Burlington, VT: Ashgate, 2011.
• Trouilhet, Julien. “Les projets de croisade des dominicains d’Orient au XIVᵉ siècle. Autour de Guillaume Adam et Raymond Étienne.” Les Projets de croisade, ed. Jacques Paviot. İçinde 151-181. Toulouse: Presses universitaires du Midi, 2014. https://doi.org/10.4000/books.pumi.16326
• Tural, Murat. “13. ve 14. Yüzyıl Avrupalı Seyyahların İmgelerinde Türkistan.” 11. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Kongresi (10–16 Haziran 2013, Celalabat, Kırgızistan). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2013.
• Tural, Murat. Hristiyan Dünyası ve Moğollar: Dinî İdealler ve Politik Kaygılar. İstanbul: Timaş Akademi, 2021.
• Wilhelm von Rubruk. Moğolların Büyük Hanı’na Seyahat (1253–1255). Çev. Ergin Ayan. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2001.
• William of Adam. How to Defeat the Saracens: Guillelmus Ade, Tractatus quomodo Sarraceni sunt expugnandi. Ed. ve çev. Giles Constable, Ranabir Chakravarti, Olivia Remie Constable, Tia Kolbaba ve Janet M. Martin. Dumbarton Oaks Medieval Humanities, C. 3. Washington, DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 2012.
• Yule, Henry, çev. ve ed. Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China. rev. Henri Cordier. C. 3. London: Hakluyt Society, 1914.