Araştırma Makalesi
BibTex RIS Kaynak Göster

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 713 - 747, 30.11.2025
https://doi.org/10.33227/auifd.1736129

Öz

Proje Numarası

1059B192301955

Kaynakça

  • Abu-Lughod, Janet L. “The Islamic City: Historic Myth, Islamic Essence and Contemporary Relevance.” International Journal of Middle East Studies 19 (1987): 155–77.
  • al-ʽAffāqī, Rashīd. Tārīj al-Madrasa al-Naṣriyya bi-Garnāṭa. Jadāwil, 2015.
  • al-Hathloul, Saleh A. “Tradition, Continuity and Change in the Physical Environment: The Arab-Muslim City.” Tesıs Doctoral, Harvard University, 1981.
  • Almagro, Antonio, and Antonio Orihuela Uzal. El Maristán Nazarí de Granada. Análisis del Edificio y Una Propuesta Para Su Recuperación. 10 (2003): 80–109.
  • Andalīb, Ḥusayn. “Examining and Elucidating the Principles and Rules of Urban Planning from the Perspective of Islamic Jurisprudence.” Maʿārif Fiqh Alawī 4, no. 6 (2018): 5–26.
  • Adbab, Khālid. Fıkh al-İʿmārāt al-Islāmiyya. 1. Basım. Dār al-nashr al-jāmiāt, 1997.
  • Balbás, Leopoldo Torres. Ciudades Hispanomusulmanes. Segunda Edicion. Direccion General de Relaciones Culturales Instıtuto Hıspano-Arabe de Cultura, 1985.
  • Cabanelas Rodríguez, Darío. “La Madraza árabe de Granada y su suerte en época cristiana.” Cuadernos de La Alhambra 24 (1988): 29–54.
  • Carballeira Debasa, Ana María. “Contribución al Estudio de Los Habices Alpujarreños de Mezquinos y Cautivos (Siglos XV-XVI).” In Labore et Constantia. Estudios Andalusíes: Ensayos Selectos. UCO Press, 2022.
  • Carballeira Debasa, Ana María. Legados píos y fundaciones familiares en al-Andalus (siglos IV/X-VI/XII).
  • Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2002.
  • Carmona González, Alfonso. “La expropiación forzosa por ampliación de mezquita en tres fetuas medievales.” In L ’urbanisme dans l’Occident musulman au Moyen Âge. Aspects juridiques, edited by Jean-Pierre Van Staevel, Maribel Fierro, and Patrice Cressier. Casa De Celázquez-CSIC, 2000.
  • Çınar, Fatma Merve. Endülüste Kadın (711-1492). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi, 2024.
  • Dickie, James. “Granada: A Case Study of Arab Urbanism in Muslim Spain.” In The Legacy of Muslim Spain, edited by Salma Khadra Jayyusi. E.J.Brill, 1992.
  • Dorri, Mostafa. “The Maxim of the Precedence of Urban Interests over Personal Interests.” Jostar-Hay Fiqhi va Usuli 8, no. 26 (2022): 37–63.
  • Espinar Moreno, Manuel. “Estructura Económica de Las Iglesias Alpujarreñas a Través de Los Libros de Habices.” Universidad de Granada, 2020.
  • Evrim Uysal, Ülke. “İslam Kenti: Eleştirel Bir Değerlendirme.” Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 11, no. Ek Sayı 1 (2020): 386–402. https://doi.org/10.36543/kauiibfd.2020.Ek1.018.
  • García Sanjuán, Alejandro. Hasta que Dios herede la tierra : los bienes habices en al-Andalus (siglos X-XV). Universidad de Huelva, 2002.
  • Garthīfī, ʿUmar b. ʿUs̠mān b. al-ʿAbbās al-Ris̠āla fī Al-Ḥis̠ba: Salās̠e Ras̠āʾil Endelūs̠iyye fī Ādāb al-Ḥis̠ba wa al-Muḥtas̠ib. Kāhira, 1955.
  • Giladi, Avner. “Three Fatwa on Lending Libraries in North Africa and Spain.” Arabica 44, no. 1 (1997): 140–43.
  • González-Gutiérrez, Carmen. “Religious Buildings in Early al-Andalus: Origins, Consolidation and Prevalence in Urban Contexts”. Religions 14, 11 (2023): 1-18. https://doi.org/10.3390/rel14111375.
  • Hakim, Besim Selim. Arabic-Islamic Cities: Building and Planning Principles. Kegan Paul International, 1986. Hemmati, Shahab-o-din, and Javad Sadegh Saberi. “Reflecting to Explanation of Islamic City’s Authentic Concept.” Journal of Civil Engineering and Urbanism 4, no. 4 (2014): 378–81.
  • Hernández Benito, Pedro. La Vega de Granada a fines de la Edad Media según las rentas de los habices. Diputación Provincial de Granada, 1990.
  • Ibn al-Khaṭīb, Muḥammad b. ʿAbd Allāh Lisān al-Dīn. al-Iḥāṭa fi Akhbār Gharnāṭa. 2nd Edition. Edited by Muḥammad ʿAbd Allāh Inān. Vol. 4. Maktaba al-Hānjī, 1973.
  • Ibn al-Rāmī, Ebû Abdullah İbrahim al-Lahmī. al-Iʿlān bi Aḥkām al-Bunyān. with Farid bin Sulayman. Markaz al-Nashr al-Jāmīʿ, 2001.
  • Ibn Ḥayyān, Abd al-Rahman Ali Hajji. al-Muqtabis fi Akhbār Balad al-Andalus. Dar al-Thaqafa, 1965.
  • Ibn Khaṭīb, Abu ‘Abd Allah Muḥammad al-Salmanī Lisān al-Din. al-Lamḥa al-Badriyya fī al-Dawla al-Naṣrīyya. al-Matba’a al-Salafiyya, 1929.
  • Ibn Rushd, Abu ’l-Walīd Muḥammad b. Aḥmad, al- Ḥajj. Fatāwā. 1st Edition. Edited by Muhtar b. Tāhir al-Talīlī. 2 vols. Dār al-Ġarb al-Islāmī, 1987.
  • Ibn Salmūn, `Alī al-Kinānī. al-ʽiqd al-Munaẓẓam li-l-Ḥukkām fī-mā Yajrī bayna Aydīhim min al-ʽuqūd wa-l-Aḥkām. Hégira, 1845.
  • Ibn Ṭarkāt al-ʿAkkī, Abū l-Fadl. Nawāzil Fuqahā’ Garnāṭa (Casos Jurídicos de Los Alfaquíes de Granada). Edited by Abdarrazaq Qurkia. Grupo de Investigación HUM761 Sociedades Árabes, 2018.
  • İlhan, Cengiz. Mecelle- Hukukun Doksan Dokuz İlkesi. Tarih Vakfı Yayınları, 2010.
  • Īsā b. Saḥl, Abū-l-Aṣbagh al-Asadī. Wathāīq fī Shu'ūn al-ʿUmrān fī al-Andalus: al-Masājīd wa-l-Dūr. Markadh al-Arabī al-duvalī al-aʿlām, 1983.
  • ʿIyāḍ, Muhammed b. Madhāhīb al-Ḥukkām fī Nawāzil al-Aḥkām. Edited by Muhammed b. Sharīfa. 2nd Edition. Dār al-Garb al-İslāmī, 1997.
  • López Ortiz, José. “Fatwas granadinas de los siglos XIV y XV.” al-Andalus 6, no. 1 (1941): 73–128.
  • Lucena Paredes, Seco de. “Ḥajib Ridwan, la madraza de Granada y las murallas del Albayzín.” al-Andalus 21, no. 2 (1956): 285–96.
  • Luis, Seco de Lucena Paredes. La Granada nazarí del siglo XV. With Joaquín Pérez Villanueva. Patronato de la Alhambra, 1975.
  • Martínez Pérez, Mayte T. “Las mezquitas de Granada en los libres de habices.” In Andalucía Islámica.Textos y Estudios, IV-V. Universidad de Granada, 1983.
  • Mazzoli-Guintard, Christine. Vivre à Cordoue au Moyen Âge : Solidarités citadines en terre d’Islam aux Xe-XIe siècles. Presses Universitaires de Rennes, 2003.
  • Muḥammad ʽAbd al- Ḥamīd, ʽĪsā, and Luis Suárez Fernández. “Historia de la enseñanza en la España musulmana.” Tesıs Doctoral, Universidad Autónoma de Madrid Facultad de Filosofía y Letras Departamento de Historia Antigua y Medieval, 1980.
  • Münzer, Jerónimo. Viaje Por España y Portugal : 1494-1495. Polifemo, 1991.
  • Navarro Palazón, Julio, ve Pedro Jiménez Castillo. “Evolución del paisaje urbano andalusí. De la medina dispersa a la saturada”. İçinde Paisaje y Naturaleza en al-Andalus. Fundacion El Legado Andalusi, 2004.
  • Orihuela Uzal, Antonio. “From the Private to the Public Space: Domestic and Urban Architecture of Islamic Granada.” In A Companion to Islamic Granada. Brill, 2022.
  • Ozel, N. Bilge. “André Raymond: Arap Şehir Tarihinde Bir Dönüm Noktası.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, no. 6 (2005): 571–88.
  • Pavón Maldonado, Basilio. Tratado de Arquitectura Hispanomusulmana: IV Mezquitas (Ensayo de Arquitectura Religiosa). Editorial CSIC Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2009.
  • Peláez Rovira, Antonio. “El Maristán de Granada al servicio del poder nazarí: el uso político de la caridad.” In Caridad y compasión en biografías islámicas, edited by Ana María Carballeira Debasa. Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2011.
  • Seco de Lucena Paredes, Luis. “Acerca de la Qawraya de la Alcazaba Vieja de Granada.” Al-Andalus 33 (1968): 197–204.
  • Seco de Lucena Paredes, Luis. Documentos Arábigo-Granadinos. Instituto de estudios islámicos, 1961.
  • Serrano Ruano, Delfina, and Amalia Zomeño. “Law and Religious Sciences: Development and Daily Practice in Muslim Granada.” In A Companion to Islamic Granada, edited by Bárbara Boloix-Gallardo. Brill, 2022.
  • Shāṭibī, Abū Isḥāḳ Ibrāhīm b. Mūsā b. Muḥammad al-Lakhmī al-. al-Muwāfaqāt fī Uṣūl al-Sharīa. Edited by ʿAbd al-lah Dirāz. 4 vols. Dār al-Maʿrifa, 2004.
  • Syrakoy, Athena C. “Health, sprituality and power in medieval Iberia: the maristan and its role in Nasrid Granada.” In Cities in the Pre-Modern Islamic World, edited by Amira K. Bennison and Alison L. Gascoigne. 177-195. London: Routledge, 2007.
  • Ṭavīl, Maryam Kāsım. Mamlaka Garnāṭa fî Ahdi Benī Zīrī al-Barabar. Dār Kutub al-Ilmiyya, 1994.
  • Torres Balbás, Leopoldo. Ciudades Hispanomusulmanas. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1985.
  • Torres Balbás, Leopoldo. “El Maristán de Granada.” al-Andalus 9 (1944): 481–98.
  • Torres Balbás, Leopoldo. “La Mezquita Mayor de Granada.” al-Andalus 10 (1945): 409–32.
  • Trillo San José, Carmen. “Mezquitas en al-Andalus: Un Espacio Entre Las Comunidades y el Poder.” Studia Historica. Historia Medieval 29 (2011): 73–98.
  • Tuṭaylī, İsa b. Musa al-. Kitāb al-Jidār. with İbrahim b. Muḥammad Fāyiz. Maktabat al-Malik Fahd al-Vataniyya, 1996.
  • Tuṭaylī, İsa b. Musa al-. Kitāb nafy al- ḍarār (Kitāb fī aḥkām al-iʿmāra). 1st ed. Markaz al-Nashr al-Jāmī, 2003.
  • Van Staëvel, Jean Pierre. “Casa, Calle y Vecindad en la Documentación Jurídica.” In Casas y Palacios de al-Andalus. Siglos XII y XIII, edited by Julio Navarro Palazón. 53-61. Granada: Fundacion el Legado Andalusi, 1995.
  • Van Staëvel, Jean Pierre. Droit malikite et habitat à Tunis au XIV siècle : conflits de voisinage et normes juridiques, d’après le texte du maître-maçon Ibn al-Rami. Le Caire : Institut Français d’Archéologie Orientale, 2008.
  • Vidal Castro, Francisco. “Urbanismo, Derecho y Sociedad En Las Ciudades Árabo-Islámicas de al-Andalus (s. VIII-XV).” In Ciutats Mediterrànies: L’espai i El Territori, edited by Flocel Sabaté. Union Académique Internationale, 2020.
  • Villanueva Rico, María del Carmen. Casas, mezquitas y tiendas de los habices de las iglesias de Granada. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1966.
  • Villanueva Rico, María del Carmen. Habices de las mezquitas de la ciudad de Granada y sus alquerías. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1961.
  • Vincent, Bernard. “Las rentas particulares del reino de Granada en el siglo XVI : fardas, habices, hagüela.” In Andalucía en la Edad Moderna:economía y sociedad. Diputación Provincial, 1985.
  • Wansharīsī, Abu ’l-ʿAbbās Aḥmad b. Yaḥyā b. Muḥammad al-. al-Miʿyār al-Muʿrib wa ’l-Jāmiʿ , al-Muʿrib ʿammā Taḍammanahu Fatāwā ʿulamāʾ Ifrīḳiya wa ’l-Andalus wa ’l-Maghrib. Edited by Muḥammad Hajjī. 12 vols. Dār al-Ġarb al-Islāmī, 1981.
  • Wazīrī, Yahyā. al-ʿUmrān wa al-bunyān fī manẓūr al-Islām. 1st Edition. Wizārāt al-Avkāf wa-l-Shuūn al-Islāmiyya, 2008.

İslam İmar Hukukunun Gırnata Kent Mekanına Yansımaları: Naṣrī Dönemi (7.-9./ 13.-15. Yüzyıl)

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 713 - 747, 30.11.2025
https://doi.org/10.33227/auifd.1736129

Öz

Bu makale, İslam imar hukukunun Gırnata kentindeki şehirleşme süreçlerine etkisini somut örnekler ve fıkhî belgeler ışığında incelemektedir. Geleneksel oryantalist şehircilik yaklaşımlarının aksine, çalışmada İslam şehirlerinin yalnızca fiziksel formlarla değil, aynı zamanda hukuki, dinî ve toplumsal ilkelerle şekillendiği vurgulanmaktadır. Özellikle Maliki fakihlerinin fetvaları, kaza kayıtları ve vakfiye belgeleri temel alınarak, Gırnata’da kamu yararı (maṣlaḥat), zarar vermeme, örf ve vakıf kurumlarının kentsel dokuyu nasıl düzenlediği analiz edilmiştir. Bu çalışma yalnızca Endülüs bağlamında ve Maliki mezhebine dayalı uygulamalarla sınırlıdır; dolayısıyla elde edilen bulgular, diğer İslam coğrafyalarındaki farklı mezheplerin etkisindeki uygulamalara genellenmemektedir. Çalışma, Gırnata Ulu Camii, Mâristan ve La Madraza gibi önemli yapılar üzerinden İslam imar hukukunun pratikteki yansımalarını ortaya koymaktadır. Yöntem olarak sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemlerinden metin incelemesi kullanılmış; tarih, arkeoloji ve fıkıh kaynaklarına müracaat edilmiştir. Metin ve arkeolojik verilerin nitel yöntemlerle birlikte değerlendirilmesi sayesinde, İslam hukukunun kent mekanı üzerindeki normatif ve maddi etkileri çok boyutlu biçimde ele alınabilmiştir. Özellikle fıkhın imara etkisinin anlaşılmasında Granada kenti örnekliğinde yapılan bu inceleme, alan literatürüne önemli bir katkı sağlamaktadır. Sonuç olarak, araştırma İslam imar hukukunun özellikle kamu yararı, maṣlaḥat, örf ve vakıf kurumlarının etkisiyle Granada kentinin şekillenmesinde belirleyici olduğunu ortaya koymuştur. Bu inceleme, genel bir İslam şehircilik modeli önermekten ziyade, Endülüs bağlamında yapılmış bir vaka çalışması olarak diğer İslam şehirleriyle yapılacak karşılaştırmalara katkı sağlayabilecek bir temel teşkil etmektedir.

Proje Numarası

1059B192301955

Kaynakça

  • Abu-Lughod, Janet L. “The Islamic City: Historic Myth, Islamic Essence and Contemporary Relevance.” International Journal of Middle East Studies 19 (1987): 155–77.
  • al-ʽAffāqī, Rashīd. Tārīj al-Madrasa al-Naṣriyya bi-Garnāṭa. Jadāwil, 2015.
  • al-Hathloul, Saleh A. “Tradition, Continuity and Change in the Physical Environment: The Arab-Muslim City.” Tesıs Doctoral, Harvard University, 1981.
  • Almagro, Antonio, and Antonio Orihuela Uzal. El Maristán Nazarí de Granada. Análisis del Edificio y Una Propuesta Para Su Recuperación. 10 (2003): 80–109.
  • Andalīb, Ḥusayn. “Examining and Elucidating the Principles and Rules of Urban Planning from the Perspective of Islamic Jurisprudence.” Maʿārif Fiqh Alawī 4, no. 6 (2018): 5–26.
  • Adbab, Khālid. Fıkh al-İʿmārāt al-Islāmiyya. 1. Basım. Dār al-nashr al-jāmiāt, 1997.
  • Balbás, Leopoldo Torres. Ciudades Hispanomusulmanes. Segunda Edicion. Direccion General de Relaciones Culturales Instıtuto Hıspano-Arabe de Cultura, 1985.
  • Cabanelas Rodríguez, Darío. “La Madraza árabe de Granada y su suerte en época cristiana.” Cuadernos de La Alhambra 24 (1988): 29–54.
  • Carballeira Debasa, Ana María. “Contribución al Estudio de Los Habices Alpujarreños de Mezquinos y Cautivos (Siglos XV-XVI).” In Labore et Constantia. Estudios Andalusíes: Ensayos Selectos. UCO Press, 2022.
  • Carballeira Debasa, Ana María. Legados píos y fundaciones familiares en al-Andalus (siglos IV/X-VI/XII).
  • Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2002.
  • Carmona González, Alfonso. “La expropiación forzosa por ampliación de mezquita en tres fetuas medievales.” In L ’urbanisme dans l’Occident musulman au Moyen Âge. Aspects juridiques, edited by Jean-Pierre Van Staevel, Maribel Fierro, and Patrice Cressier. Casa De Celázquez-CSIC, 2000.
  • Çınar, Fatma Merve. Endülüste Kadın (711-1492). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi, 2024.
  • Dickie, James. “Granada: A Case Study of Arab Urbanism in Muslim Spain.” In The Legacy of Muslim Spain, edited by Salma Khadra Jayyusi. E.J.Brill, 1992.
  • Dorri, Mostafa. “The Maxim of the Precedence of Urban Interests over Personal Interests.” Jostar-Hay Fiqhi va Usuli 8, no. 26 (2022): 37–63.
  • Espinar Moreno, Manuel. “Estructura Económica de Las Iglesias Alpujarreñas a Través de Los Libros de Habices.” Universidad de Granada, 2020.
  • Evrim Uysal, Ülke. “İslam Kenti: Eleştirel Bir Değerlendirme.” Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 11, no. Ek Sayı 1 (2020): 386–402. https://doi.org/10.36543/kauiibfd.2020.Ek1.018.
  • García Sanjuán, Alejandro. Hasta que Dios herede la tierra : los bienes habices en al-Andalus (siglos X-XV). Universidad de Huelva, 2002.
  • Garthīfī, ʿUmar b. ʿUs̠mān b. al-ʿAbbās al-Ris̠āla fī Al-Ḥis̠ba: Salās̠e Ras̠āʾil Endelūs̠iyye fī Ādāb al-Ḥis̠ba wa al-Muḥtas̠ib. Kāhira, 1955.
  • Giladi, Avner. “Three Fatwa on Lending Libraries in North Africa and Spain.” Arabica 44, no. 1 (1997): 140–43.
  • González-Gutiérrez, Carmen. “Religious Buildings in Early al-Andalus: Origins, Consolidation and Prevalence in Urban Contexts”. Religions 14, 11 (2023): 1-18. https://doi.org/10.3390/rel14111375.
  • Hakim, Besim Selim. Arabic-Islamic Cities: Building and Planning Principles. Kegan Paul International, 1986. Hemmati, Shahab-o-din, and Javad Sadegh Saberi. “Reflecting to Explanation of Islamic City’s Authentic Concept.” Journal of Civil Engineering and Urbanism 4, no. 4 (2014): 378–81.
  • Hernández Benito, Pedro. La Vega de Granada a fines de la Edad Media según las rentas de los habices. Diputación Provincial de Granada, 1990.
  • Ibn al-Khaṭīb, Muḥammad b. ʿAbd Allāh Lisān al-Dīn. al-Iḥāṭa fi Akhbār Gharnāṭa. 2nd Edition. Edited by Muḥammad ʿAbd Allāh Inān. Vol. 4. Maktaba al-Hānjī, 1973.
  • Ibn al-Rāmī, Ebû Abdullah İbrahim al-Lahmī. al-Iʿlān bi Aḥkām al-Bunyān. with Farid bin Sulayman. Markaz al-Nashr al-Jāmīʿ, 2001.
  • Ibn Ḥayyān, Abd al-Rahman Ali Hajji. al-Muqtabis fi Akhbār Balad al-Andalus. Dar al-Thaqafa, 1965.
  • Ibn Khaṭīb, Abu ‘Abd Allah Muḥammad al-Salmanī Lisān al-Din. al-Lamḥa al-Badriyya fī al-Dawla al-Naṣrīyya. al-Matba’a al-Salafiyya, 1929.
  • Ibn Rushd, Abu ’l-Walīd Muḥammad b. Aḥmad, al- Ḥajj. Fatāwā. 1st Edition. Edited by Muhtar b. Tāhir al-Talīlī. 2 vols. Dār al-Ġarb al-Islāmī, 1987.
  • Ibn Salmūn, `Alī al-Kinānī. al-ʽiqd al-Munaẓẓam li-l-Ḥukkām fī-mā Yajrī bayna Aydīhim min al-ʽuqūd wa-l-Aḥkām. Hégira, 1845.
  • Ibn Ṭarkāt al-ʿAkkī, Abū l-Fadl. Nawāzil Fuqahā’ Garnāṭa (Casos Jurídicos de Los Alfaquíes de Granada). Edited by Abdarrazaq Qurkia. Grupo de Investigación HUM761 Sociedades Árabes, 2018.
  • İlhan, Cengiz. Mecelle- Hukukun Doksan Dokuz İlkesi. Tarih Vakfı Yayınları, 2010.
  • Īsā b. Saḥl, Abū-l-Aṣbagh al-Asadī. Wathāīq fī Shu'ūn al-ʿUmrān fī al-Andalus: al-Masājīd wa-l-Dūr. Markadh al-Arabī al-duvalī al-aʿlām, 1983.
  • ʿIyāḍ, Muhammed b. Madhāhīb al-Ḥukkām fī Nawāzil al-Aḥkām. Edited by Muhammed b. Sharīfa. 2nd Edition. Dār al-Garb al-İslāmī, 1997.
  • López Ortiz, José. “Fatwas granadinas de los siglos XIV y XV.” al-Andalus 6, no. 1 (1941): 73–128.
  • Lucena Paredes, Seco de. “Ḥajib Ridwan, la madraza de Granada y las murallas del Albayzín.” al-Andalus 21, no. 2 (1956): 285–96.
  • Luis, Seco de Lucena Paredes. La Granada nazarí del siglo XV. With Joaquín Pérez Villanueva. Patronato de la Alhambra, 1975.
  • Martínez Pérez, Mayte T. “Las mezquitas de Granada en los libres de habices.” In Andalucía Islámica.Textos y Estudios, IV-V. Universidad de Granada, 1983.
  • Mazzoli-Guintard, Christine. Vivre à Cordoue au Moyen Âge : Solidarités citadines en terre d’Islam aux Xe-XIe siècles. Presses Universitaires de Rennes, 2003.
  • Muḥammad ʽAbd al- Ḥamīd, ʽĪsā, and Luis Suárez Fernández. “Historia de la enseñanza en la España musulmana.” Tesıs Doctoral, Universidad Autónoma de Madrid Facultad de Filosofía y Letras Departamento de Historia Antigua y Medieval, 1980.
  • Münzer, Jerónimo. Viaje Por España y Portugal : 1494-1495. Polifemo, 1991.
  • Navarro Palazón, Julio, ve Pedro Jiménez Castillo. “Evolución del paisaje urbano andalusí. De la medina dispersa a la saturada”. İçinde Paisaje y Naturaleza en al-Andalus. Fundacion El Legado Andalusi, 2004.
  • Orihuela Uzal, Antonio. “From the Private to the Public Space: Domestic and Urban Architecture of Islamic Granada.” In A Companion to Islamic Granada. Brill, 2022.
  • Ozel, N. Bilge. “André Raymond: Arap Şehir Tarihinde Bir Dönüm Noktası.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, no. 6 (2005): 571–88.
  • Pavón Maldonado, Basilio. Tratado de Arquitectura Hispanomusulmana: IV Mezquitas (Ensayo de Arquitectura Religiosa). Editorial CSIC Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2009.
  • Peláez Rovira, Antonio. “El Maristán de Granada al servicio del poder nazarí: el uso político de la caridad.” In Caridad y compasión en biografías islámicas, edited by Ana María Carballeira Debasa. Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2011.
  • Seco de Lucena Paredes, Luis. “Acerca de la Qawraya de la Alcazaba Vieja de Granada.” Al-Andalus 33 (1968): 197–204.
  • Seco de Lucena Paredes, Luis. Documentos Arábigo-Granadinos. Instituto de estudios islámicos, 1961.
  • Serrano Ruano, Delfina, and Amalia Zomeño. “Law and Religious Sciences: Development and Daily Practice in Muslim Granada.” In A Companion to Islamic Granada, edited by Bárbara Boloix-Gallardo. Brill, 2022.
  • Shāṭibī, Abū Isḥāḳ Ibrāhīm b. Mūsā b. Muḥammad al-Lakhmī al-. al-Muwāfaqāt fī Uṣūl al-Sharīa. Edited by ʿAbd al-lah Dirāz. 4 vols. Dār al-Maʿrifa, 2004.
  • Syrakoy, Athena C. “Health, sprituality and power in medieval Iberia: the maristan and its role in Nasrid Granada.” In Cities in the Pre-Modern Islamic World, edited by Amira K. Bennison and Alison L. Gascoigne. 177-195. London: Routledge, 2007.
  • Ṭavīl, Maryam Kāsım. Mamlaka Garnāṭa fî Ahdi Benī Zīrī al-Barabar. Dār Kutub al-Ilmiyya, 1994.
  • Torres Balbás, Leopoldo. Ciudades Hispanomusulmanas. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1985.
  • Torres Balbás, Leopoldo. “El Maristán de Granada.” al-Andalus 9 (1944): 481–98.
  • Torres Balbás, Leopoldo. “La Mezquita Mayor de Granada.” al-Andalus 10 (1945): 409–32.
  • Trillo San José, Carmen. “Mezquitas en al-Andalus: Un Espacio Entre Las Comunidades y el Poder.” Studia Historica. Historia Medieval 29 (2011): 73–98.
  • Tuṭaylī, İsa b. Musa al-. Kitāb al-Jidār. with İbrahim b. Muḥammad Fāyiz. Maktabat al-Malik Fahd al-Vataniyya, 1996.
  • Tuṭaylī, İsa b. Musa al-. Kitāb nafy al- ḍarār (Kitāb fī aḥkām al-iʿmāra). 1st ed. Markaz al-Nashr al-Jāmī, 2003.
  • Van Staëvel, Jean Pierre. “Casa, Calle y Vecindad en la Documentación Jurídica.” In Casas y Palacios de al-Andalus. Siglos XII y XIII, edited by Julio Navarro Palazón. 53-61. Granada: Fundacion el Legado Andalusi, 1995.
  • Van Staëvel, Jean Pierre. Droit malikite et habitat à Tunis au XIV siècle : conflits de voisinage et normes juridiques, d’après le texte du maître-maçon Ibn al-Rami. Le Caire : Institut Français d’Archéologie Orientale, 2008.
  • Vidal Castro, Francisco. “Urbanismo, Derecho y Sociedad En Las Ciudades Árabo-Islámicas de al-Andalus (s. VIII-XV).” In Ciutats Mediterrànies: L’espai i El Territori, edited by Flocel Sabaté. Union Académique Internationale, 2020.
  • Villanueva Rico, María del Carmen. Casas, mezquitas y tiendas de los habices de las iglesias de Granada. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1966.
  • Villanueva Rico, María del Carmen. Habices de las mezquitas de la ciudad de Granada y sus alquerías. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1961.
  • Vincent, Bernard. “Las rentas particulares del reino de Granada en el siglo XVI : fardas, habices, hagüela.” In Andalucía en la Edad Moderna:economía y sociedad. Diputación Provincial, 1985.
  • Wansharīsī, Abu ’l-ʿAbbās Aḥmad b. Yaḥyā b. Muḥammad al-. al-Miʿyār al-Muʿrib wa ’l-Jāmiʿ , al-Muʿrib ʿammā Taḍammanahu Fatāwā ʿulamāʾ Ifrīḳiya wa ’l-Andalus wa ’l-Maghrib. Edited by Muḥammad Hajjī. 12 vols. Dār al-Ġarb al-Islāmī, 1981.
  • Wazīrī, Yahyā. al-ʿUmrān wa al-bunyān fī manẓūr al-Islām. 1st Edition. Wizārāt al-Avkāf wa-l-Shuūn al-Islāmiyya, 2008.

Reflections of Islamic Iʿmār Law on the Urban Space of Gharnāṭa (Granada): The Naṣrī Period (7th-9th / 13th-15th Centuries)

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 713 - 747, 30.11.2025
https://doi.org/10.33227/auifd.1736129

Öz

This article examines the influence of Islamic iʿmār law on urbanization processes in the city of Gharnāṭa (Granada) through concrete examples and fiqhī documents. Contrary to traditional orientalist approaches to urbanism, the study emphasizes that Islamic cities were shaped not only by physical forms but also by legal, religious, and social principles. Based primarily on the fatwās of Mālikī fuqahāʾ, qaḍāʾ records, and waqfiyya documents, the article analyzes how the concepts of public interest (maṣlaḥa), non-harm, ʿurf, and waqf institutions regulated the urban fabric in Granada. The scop of this article is limited to the Mālikī tradition in al-Andalus; therefore, its findings are not generalized to other regions of the Islamic world, where different madhhab traditions led to different urban practices. The study reveals the practical reflections of Islamic iʿmār law through key structures such as the Granada Grand Mosque, Māristān, and La Madraza. Methodologically, a qualitative research approach was employed, including textual analysis within the social sciences, supported by references to history, archaeology, and fiqh sources. By jointly evaluating textual and archaeological data through qualitative methods, the normative and material effects of Islamic law on urban space were approached multidimensionally. This examination, particularly focused on the impact of fiqh on iʿmār with the case of Granada, contributes significantly to the field literature. In conclusion, the research demonstrates that Islamic iʿmār law -especially through the influence of public interest (maṣlaḥa), ʿurf, and waqf institutions- was decisive in shaping the city of Granada. Rather than proposing a general model of Islamic urbanism, this study constitutes a case study within the Andalusi context that may provide a basis for comparative analyses with other Islamic cities.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

1059B192301955

Teşekkür

This article was produced during my research project no. 1059B192301955, carried out at the Escuela de Estudios Árabes (CSIC) as part of the TÜBİTAK 2219 International Postdoctoral Research Fellowship Program. I would like to thank both institutions for their support.

Kaynakça

  • Abu-Lughod, Janet L. “The Islamic City: Historic Myth, Islamic Essence and Contemporary Relevance.” International Journal of Middle East Studies 19 (1987): 155–77.
  • al-ʽAffāqī, Rashīd. Tārīj al-Madrasa al-Naṣriyya bi-Garnāṭa. Jadāwil, 2015.
  • al-Hathloul, Saleh A. “Tradition, Continuity and Change in the Physical Environment: The Arab-Muslim City.” Tesıs Doctoral, Harvard University, 1981.
  • Almagro, Antonio, and Antonio Orihuela Uzal. El Maristán Nazarí de Granada. Análisis del Edificio y Una Propuesta Para Su Recuperación. 10 (2003): 80–109.
  • Andalīb, Ḥusayn. “Examining and Elucidating the Principles and Rules of Urban Planning from the Perspective of Islamic Jurisprudence.” Maʿārif Fiqh Alawī 4, no. 6 (2018): 5–26.
  • Adbab, Khālid. Fıkh al-İʿmārāt al-Islāmiyya. 1. Basım. Dār al-nashr al-jāmiāt, 1997.
  • Balbás, Leopoldo Torres. Ciudades Hispanomusulmanes. Segunda Edicion. Direccion General de Relaciones Culturales Instıtuto Hıspano-Arabe de Cultura, 1985.
  • Cabanelas Rodríguez, Darío. “La Madraza árabe de Granada y su suerte en época cristiana.” Cuadernos de La Alhambra 24 (1988): 29–54.
  • Carballeira Debasa, Ana María. “Contribución al Estudio de Los Habices Alpujarreños de Mezquinos y Cautivos (Siglos XV-XVI).” In Labore et Constantia. Estudios Andalusíes: Ensayos Selectos. UCO Press, 2022.
  • Carballeira Debasa, Ana María. Legados píos y fundaciones familiares en al-Andalus (siglos IV/X-VI/XII).
  • Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2002.
  • Carmona González, Alfonso. “La expropiación forzosa por ampliación de mezquita en tres fetuas medievales.” In L ’urbanisme dans l’Occident musulman au Moyen Âge. Aspects juridiques, edited by Jean-Pierre Van Staevel, Maribel Fierro, and Patrice Cressier. Casa De Celázquez-CSIC, 2000.
  • Çınar, Fatma Merve. Endülüste Kadın (711-1492). Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi, 2024.
  • Dickie, James. “Granada: A Case Study of Arab Urbanism in Muslim Spain.” In The Legacy of Muslim Spain, edited by Salma Khadra Jayyusi. E.J.Brill, 1992.
  • Dorri, Mostafa. “The Maxim of the Precedence of Urban Interests over Personal Interests.” Jostar-Hay Fiqhi va Usuli 8, no. 26 (2022): 37–63.
  • Espinar Moreno, Manuel. “Estructura Económica de Las Iglesias Alpujarreñas a Través de Los Libros de Habices.” Universidad de Granada, 2020.
  • Evrim Uysal, Ülke. “İslam Kenti: Eleştirel Bir Değerlendirme.” Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi 11, no. Ek Sayı 1 (2020): 386–402. https://doi.org/10.36543/kauiibfd.2020.Ek1.018.
  • García Sanjuán, Alejandro. Hasta que Dios herede la tierra : los bienes habices en al-Andalus (siglos X-XV). Universidad de Huelva, 2002.
  • Garthīfī, ʿUmar b. ʿUs̠mān b. al-ʿAbbās al-Ris̠āla fī Al-Ḥis̠ba: Salās̠e Ras̠āʾil Endelūs̠iyye fī Ādāb al-Ḥis̠ba wa al-Muḥtas̠ib. Kāhira, 1955.
  • Giladi, Avner. “Three Fatwa on Lending Libraries in North Africa and Spain.” Arabica 44, no. 1 (1997): 140–43.
  • González-Gutiérrez, Carmen. “Religious Buildings in Early al-Andalus: Origins, Consolidation and Prevalence in Urban Contexts”. Religions 14, 11 (2023): 1-18. https://doi.org/10.3390/rel14111375.
  • Hakim, Besim Selim. Arabic-Islamic Cities: Building and Planning Principles. Kegan Paul International, 1986. Hemmati, Shahab-o-din, and Javad Sadegh Saberi. “Reflecting to Explanation of Islamic City’s Authentic Concept.” Journal of Civil Engineering and Urbanism 4, no. 4 (2014): 378–81.
  • Hernández Benito, Pedro. La Vega de Granada a fines de la Edad Media según las rentas de los habices. Diputación Provincial de Granada, 1990.
  • Ibn al-Khaṭīb, Muḥammad b. ʿAbd Allāh Lisān al-Dīn. al-Iḥāṭa fi Akhbār Gharnāṭa. 2nd Edition. Edited by Muḥammad ʿAbd Allāh Inān. Vol. 4. Maktaba al-Hānjī, 1973.
  • Ibn al-Rāmī, Ebû Abdullah İbrahim al-Lahmī. al-Iʿlān bi Aḥkām al-Bunyān. with Farid bin Sulayman. Markaz al-Nashr al-Jāmīʿ, 2001.
  • Ibn Ḥayyān, Abd al-Rahman Ali Hajji. al-Muqtabis fi Akhbār Balad al-Andalus. Dar al-Thaqafa, 1965.
  • Ibn Khaṭīb, Abu ‘Abd Allah Muḥammad al-Salmanī Lisān al-Din. al-Lamḥa al-Badriyya fī al-Dawla al-Naṣrīyya. al-Matba’a al-Salafiyya, 1929.
  • Ibn Rushd, Abu ’l-Walīd Muḥammad b. Aḥmad, al- Ḥajj. Fatāwā. 1st Edition. Edited by Muhtar b. Tāhir al-Talīlī. 2 vols. Dār al-Ġarb al-Islāmī, 1987.
  • Ibn Salmūn, `Alī al-Kinānī. al-ʽiqd al-Munaẓẓam li-l-Ḥukkām fī-mā Yajrī bayna Aydīhim min al-ʽuqūd wa-l-Aḥkām. Hégira, 1845.
  • Ibn Ṭarkāt al-ʿAkkī, Abū l-Fadl. Nawāzil Fuqahā’ Garnāṭa (Casos Jurídicos de Los Alfaquíes de Granada). Edited by Abdarrazaq Qurkia. Grupo de Investigación HUM761 Sociedades Árabes, 2018.
  • İlhan, Cengiz. Mecelle- Hukukun Doksan Dokuz İlkesi. Tarih Vakfı Yayınları, 2010.
  • Īsā b. Saḥl, Abū-l-Aṣbagh al-Asadī. Wathāīq fī Shu'ūn al-ʿUmrān fī al-Andalus: al-Masājīd wa-l-Dūr. Markadh al-Arabī al-duvalī al-aʿlām, 1983.
  • ʿIyāḍ, Muhammed b. Madhāhīb al-Ḥukkām fī Nawāzil al-Aḥkām. Edited by Muhammed b. Sharīfa. 2nd Edition. Dār al-Garb al-İslāmī, 1997.
  • López Ortiz, José. “Fatwas granadinas de los siglos XIV y XV.” al-Andalus 6, no. 1 (1941): 73–128.
  • Lucena Paredes, Seco de. “Ḥajib Ridwan, la madraza de Granada y las murallas del Albayzín.” al-Andalus 21, no. 2 (1956): 285–96.
  • Luis, Seco de Lucena Paredes. La Granada nazarí del siglo XV. With Joaquín Pérez Villanueva. Patronato de la Alhambra, 1975.
  • Martínez Pérez, Mayte T. “Las mezquitas de Granada en los libres de habices.” In Andalucía Islámica.Textos y Estudios, IV-V. Universidad de Granada, 1983.
  • Mazzoli-Guintard, Christine. Vivre à Cordoue au Moyen Âge : Solidarités citadines en terre d’Islam aux Xe-XIe siècles. Presses Universitaires de Rennes, 2003.
  • Muḥammad ʽAbd al- Ḥamīd, ʽĪsā, and Luis Suárez Fernández. “Historia de la enseñanza en la España musulmana.” Tesıs Doctoral, Universidad Autónoma de Madrid Facultad de Filosofía y Letras Departamento de Historia Antigua y Medieval, 1980.
  • Münzer, Jerónimo. Viaje Por España y Portugal : 1494-1495. Polifemo, 1991.
  • Navarro Palazón, Julio, ve Pedro Jiménez Castillo. “Evolución del paisaje urbano andalusí. De la medina dispersa a la saturada”. İçinde Paisaje y Naturaleza en al-Andalus. Fundacion El Legado Andalusi, 2004.
  • Orihuela Uzal, Antonio. “From the Private to the Public Space: Domestic and Urban Architecture of Islamic Granada.” In A Companion to Islamic Granada. Brill, 2022.
  • Ozel, N. Bilge. “André Raymond: Arap Şehir Tarihinde Bir Dönüm Noktası.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, no. 6 (2005): 571–88.
  • Pavón Maldonado, Basilio. Tratado de Arquitectura Hispanomusulmana: IV Mezquitas (Ensayo de Arquitectura Religiosa). Editorial CSIC Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2009.
  • Peláez Rovira, Antonio. “El Maristán de Granada al servicio del poder nazarí: el uso político de la caridad.” In Caridad y compasión en biografías islámicas, edited by Ana María Carballeira Debasa. Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 2011.
  • Seco de Lucena Paredes, Luis. “Acerca de la Qawraya de la Alcazaba Vieja de Granada.” Al-Andalus 33 (1968): 197–204.
  • Seco de Lucena Paredes, Luis. Documentos Arábigo-Granadinos. Instituto de estudios islámicos, 1961.
  • Serrano Ruano, Delfina, and Amalia Zomeño. “Law and Religious Sciences: Development and Daily Practice in Muslim Granada.” In A Companion to Islamic Granada, edited by Bárbara Boloix-Gallardo. Brill, 2022.
  • Shāṭibī, Abū Isḥāḳ Ibrāhīm b. Mūsā b. Muḥammad al-Lakhmī al-. al-Muwāfaqāt fī Uṣūl al-Sharīa. Edited by ʿAbd al-lah Dirāz. 4 vols. Dār al-Maʿrifa, 2004.
  • Syrakoy, Athena C. “Health, sprituality and power in medieval Iberia: the maristan and its role in Nasrid Granada.” In Cities in the Pre-Modern Islamic World, edited by Amira K. Bennison and Alison L. Gascoigne. 177-195. London: Routledge, 2007.
  • Ṭavīl, Maryam Kāsım. Mamlaka Garnāṭa fî Ahdi Benī Zīrī al-Barabar. Dār Kutub al-Ilmiyya, 1994.
  • Torres Balbás, Leopoldo. Ciudades Hispanomusulmanas. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1985.
  • Torres Balbás, Leopoldo. “El Maristán de Granada.” al-Andalus 9 (1944): 481–98.
  • Torres Balbás, Leopoldo. “La Mezquita Mayor de Granada.” al-Andalus 10 (1945): 409–32.
  • Trillo San José, Carmen. “Mezquitas en al-Andalus: Un Espacio Entre Las Comunidades y el Poder.” Studia Historica. Historia Medieval 29 (2011): 73–98.
  • Tuṭaylī, İsa b. Musa al-. Kitāb al-Jidār. with İbrahim b. Muḥammad Fāyiz. Maktabat al-Malik Fahd al-Vataniyya, 1996.
  • Tuṭaylī, İsa b. Musa al-. Kitāb nafy al- ḍarār (Kitāb fī aḥkām al-iʿmāra). 1st ed. Markaz al-Nashr al-Jāmī, 2003.
  • Van Staëvel, Jean Pierre. “Casa, Calle y Vecindad en la Documentación Jurídica.” In Casas y Palacios de al-Andalus. Siglos XII y XIII, edited by Julio Navarro Palazón. 53-61. Granada: Fundacion el Legado Andalusi, 1995.
  • Van Staëvel, Jean Pierre. Droit malikite et habitat à Tunis au XIV siècle : conflits de voisinage et normes juridiques, d’après le texte du maître-maçon Ibn al-Rami. Le Caire : Institut Français d’Archéologie Orientale, 2008.
  • Vidal Castro, Francisco. “Urbanismo, Derecho y Sociedad En Las Ciudades Árabo-Islámicas de al-Andalus (s. VIII-XV).” In Ciutats Mediterrànies: L’espai i El Territori, edited by Flocel Sabaté. Union Académique Internationale, 2020.
  • Villanueva Rico, María del Carmen. Casas, mezquitas y tiendas de los habices de las iglesias de Granada. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1966.
  • Villanueva Rico, María del Carmen. Habices de las mezquitas de la ciudad de Granada y sus alquerías. Instituto Hispano-Arabe de Cultura, 1961.
  • Vincent, Bernard. “Las rentas particulares del reino de Granada en el siglo XVI : fardas, habices, hagüela.” In Andalucía en la Edad Moderna:economía y sociedad. Diputación Provincial, 1985.
  • Wansharīsī, Abu ’l-ʿAbbās Aḥmad b. Yaḥyā b. Muḥammad al-. al-Miʿyār al-Muʿrib wa ’l-Jāmiʿ , al-Muʿrib ʿammā Taḍammanahu Fatāwā ʿulamāʾ Ifrīḳiya wa ’l-Andalus wa ’l-Maghrib. Edited by Muḥammad Hajjī. 12 vols. Dār al-Ġarb al-Islāmī, 1981.
  • Wazīrī, Yahyā. al-ʿUmrān wa al-bunyān fī manẓūr al-Islām. 1st Edition. Wizārāt al-Avkāf wa-l-Shuūn al-Islāmiyya, 2008.
Toplam 65 adet kaynakça vardır.

Ayrıntılar

Birincil Dil İngilizce
Konular İslam Hukuku
Bölüm Araştırma Makalesi
Yazarlar

Fatma Hazar 0000-0002-0780-1877

Proje Numarası 1059B192301955
Gönderilme Tarihi 6 Temmuz 2025
Kabul Tarihi 29 Eylül 2025
Yayımlanma Tarihi 30 Kasım 2025
Yayımlandığı Sayı Yıl 2025 Cilt: 66 Sayı: 2

Kaynak Göster

Chicago Hazar, Fatma. “Reflections of Islamic Iʿmār Law on the Urban Space of Gharnāṭa (Granada): The Naṣrī Period (7th-9th / 13th-15th Centuries)”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 66, sy. 2 (Kasım 2025): 713-47. https://doi.org/10.33227/auifd.1736129.

Creative Commons Lisansı
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.