Mevlānā Celāleddīn Rūmī Düşüncesinde Ahlak: Teori ve Pratik Arasındaki Ruhsal Dönüşüm

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 749 - 765, 30.11.2025

Celal Türer

https://doi.org/10.33227/auifd.1740206

Öz

Bu makale, Mevlânâ Celaleddin Rumi’nin ahlak düşüncesini teori ve pratik arasındaki ruhsal dönüşümü İlahi Aşk ekseninde incelemeyi hedefler. Mevlânâ’ya göre ahlak, İlahi Aşk’ın varlık ve değeri kaynaştırdığı, içsel olarak tecrübe edilen dinî bir yaşantı olarak tezahür eder. Bu ahlaki yaşantı, tıpkı güneş gibi kendisi aracılığıyla başka şeylerin görülmesini sağlayan bir vasat oluşturur ve ruhun manevi yolculuğunu açığa çıkarır. İlahi Aşk, Mevlânâ’nın düşünce sisteminde sadece duygusal bir yönelim değil, aynı zamanda bilme, anlama ve varlığı kav-rama ufkunun temelini oluşturan aşkın bir ilkedir. Bu ilke, insanın ahlaki yetkinliğini, nefs terbiyesini ve iradi se-çimleriyle kazandığı hususiyetleri oluşturur. Mevlânâ’ya göre ahlaki yolculuk, varoluşsal ve ahlaki bir soru ekse-ninde başlar ve bu arayış, bireysel bilincin kendini dönüştürme imkânlarını içerir. Mevlânâ düşüncesinde ahlakın temel amacı, insanın varoluşun belirsizliğinde kaybolması yerine farklılıkları anlaması ve bu anlam yolculuğunda sorumluluk üstlenmesidir. Bu noktada İlahi Aşk, hakikati ortaya çıkaran ve metafizik konularda kesinlik sağlayan aşkın bir kaynak işlevi görür. Akıl tek başına metafizik sorunları çözemezken, İlahi Aşk’ın desteğiyle varoluşun belirsizliği birliğe kavuşur. Bu noktada sağduyu, karşılıklı konuşma zemini olarak belirir ve duyulur âlemden düşü-nülür âleme bir yolculuk önerilir. Mevlânâ düşüncesinde ahlaki bilinç, spekülatif bir çabadan ziyade sorumluluk yüklenerek oluşur ve bu sorumluluk, Tanrı’ya referansla anlam kazanır. Bu sorumluluğa göre ahlaki fail, Hakikat ile yüzleşir ve ahlaki eylemlerini pratiklerde test ederek varoluşunu oluşturan bir yolculuğa başlar. Bu yolculukta ruhani dönüşüm, teori ve pratik arasındaki ilişkilerle gerçekleşir ve insan bir "yaşama sanatı", bir yaşama üslubu oluşturur. Sonuç olarak Mevlânâ düşüncesinde ahlak, İlahi Aşk eşliğinde süregelen bir hayatta insanlar arası ilişkilerin pratiği üzerinde anlaşılır hale gelir.

Anahtar Kelimeler

Felsefe , Ahlak , Mevlānā , İlahi Aşk , Ruhsal Dönüşüm.

Morality in the Thought of Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī: Spiritual Transformation between Theory and Practice

Öz

This article aims to examine Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī’s (d. 672/1273) idea of morality in the center of Divine Love and on the axis of spiritual transformation between theory and practice. According to Mawlānā, morality is a state of religious life in which existence and value are fused by Divine Love. This state of moral life, like the sun, creates a medium through which other things can be seen and reveals the spiritual journey of the soul. Divine Love forms the basis of the horizon of knowing and understanding in Mawlānā’s thought. Attachment to the world is akin to distancing oneself from the original source; therefore, one must turn towards Divine Love. The moral competence of human beings is gained through self-discipline and voluntary choices. According to Mawlānā, the moral journey begins on the axis of an existential and moral question and includes the possibilities of self-transformation of individual consciousness. The main purpose of morality in Mawlānā’s thought is to understand the differences instead of getting lost in the chaos of human values. Divine Love is a transcendent source that reveals the truth and provides certainty in metaphysical matters. While reason alone cannot resolve metaphysical problems, with the support of Divine Love, the ambiguity of existence becomes unified. At this point, common sense is accepted as a ground for mutual conversation and a journey from the sensible realm to the rational realm is proposed. In Mawlānā’s thought, moral consciousness is formed by assuming responsibility rather than a speculative endeavor. Responsibility gains meaning with reference to God. Divine Love represents a quest in which the moral agent confronts the Truth and moral actions manifest themselves in practice. Spiritual transformation takes place through the relationship between theory and practice, and man creates an “art of living,” The transformative effect of any kind of discourse emerges when it becomes operational on the level of material practice. Consequently, in Mawlānā’s thought, morality is understood in the practice of interpersonal relations in the ongoing life accompanied by Divine Love.

Anahtar Kelimeler

Philosophy , Morality , Mawlānā , Divine Love , Spiritual Transformation.

Kaynakça

• Akto, Akif. “Varlık’tan Değer’e Vuslat: Mevlana Örneği.” Journal of Islamic Research 24:3 (2013): 160-172.
• Banarlı, Sami. Tarih ve Tasavvuf Sohbetleri. İstanbul: L&M Yayıncılık, 2004.
• Baykan, Erdal. Düşünceye Gelmeyen Tanrı Sorunu ve Mevlânâ. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Rehber Yayınları, 1997.
• Çelebi, Emin. “Mevlânâ’da Zıtlık Ontolojisi: Varlık ve Yokluk Üzerine Bir Değerlendirme.” İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi 7:2 (2021): 211-215.
• Durak, Nejdet. “Mevlânâ’nın Ahlâk Öğretisinde İyi ve Kötü Kavramları.” Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2:6 (2007): 1-9.
• Eflâkî, Ahmet. Âriflerin Menkıbeleri II. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1989.
• Eksen, Kerem. “Teori-Pratik İlişkisi ve Dönüşüm Meselesi: Pierre Hadot’nun ‘Ruhani Alıştırma’ Kavramı Üzerine Bir Değerlendirme.” Felsefe Tartışmaları 52 (2016): 28-42.
• Hegel. Tinin Görüngü Bilimi. Çev. Aziz Yardımlı. İstanbul: İdea Yayınları, 1986.
• Kadir. A. Bugünün Diliyle Mevlana. İstanbul: İstanbul Matbaası, 1966.
• Karaman, Hayrettin, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kafi Dönmez ve Sadrettin Gümüş. Kur’an Yolu Meali. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017.
• Mevlānā Celāleddīn Rūmī. Dîvân-ı Kebîr. Çev. Abdülbaki Gölpınarlı. 1. Cilt. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.
• Mevlānā Celāleddīn Rūmī. Dîvân-ı Kebîr. Haz. Abdülbaki Gölpınarlı. 1. Cilt. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1957.
• Mevlānā Celāleddīn Rūmī. Mesnevî-i Ma‘nevî. Çev. Derya Örs & Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
• Ögke, Ahmet. “Mevlâna’nın Mesnevî’sinde Avcı Metaforu.” Selçuk Üniversitesi Mevlâna Araştırma ve Uygulama Merkezi Mevlâna Araştırmaları Dergisi 1 (2019): 83-100.
• Özdemir, Şengül. Gazali ve Levinas Felsefelerinde Yüzleşme Ahlakı. Ankara: EskiYeni Yayınları, 2020.
• Platon. Devlet. Çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2016.
• Tan, Yusuf. “Mevlânâ Düşüncesinde Tanrı-İnsan İlişkisi.” Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta, 2012.
• Tatar, Burhanettin. “Gazali’de Metin-Yorum İlişkisi.” İslami Araştırmalar Dergisi 13:3-4 (2000): 425-439.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları, 1991.
• Yakıt, İsmail. Batı Düşüncesi ve Mevlâna. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1993.