Para Vakıflarının İşletilme Şartları: 16. Yüzyıl Osmanlı Mahkeme Sicillerine Dair Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, 16. yüzyıl Osmanlı para vakıflarının işleyiş koşullarını vakfiye belgeleri üzerinden sistematik olarak inceleyerek, bu kurumlarda paranın işletilme koşullarına dair elde edilen verileri dönemin sosyal ve ekonomik şartları ışığında anlamlandırmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel problemi, para vakıflarının operasyonel koşullarının nasıl yapılandırıldığı ve bu koşulların dönemin dinamikleriyle nasıl bir ilişki içinde olduğudur. Çalışma, para vakıflarının işleyiş koşullarının hem İslam hukuku çerçevesinde hem de dönemin pragmatik ekonomik ihtiyaçlarına uygun olarak şekillendiği hipotezini test etmektedir. Metodolojik olarak, birçoğu daha önce para vakıfları konusu özelinde sistematik olarak incelenmemiş 16. yüzyıl kayıtlarının detaylı analizi gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda coğrafi sınırlama konmadan İstanbul çevresi olan Üsküdar, Beşiktaş, Galata, Balat, Eyüp ve Tophane gibi bölgelerle birlikte Bursa, Trabzon, Antep, Halep ve Konya gibi farklı şehirlerden toplam 35 defter incelenmiştir. Araştırma sonucunda 97 para vakfı vakfiyesi tespit edilmiş ve bunlar karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu kaynak merkezli yaklaşım, önceden belirlenmiş analitik kategorileri tarihsel kanıtlara uygulamak yerine, ampirik verileri keşfetmeyi amaçlamaktadır. Araştırma sonuçları, para vakıflarının coğrafi dağılımında belirgin farklılıklar olduğunu göstermektedir. Kâr oranlarının vakfiyelerin çoğunda %10 olarak belirlendiği, hiçbirinin %15’i aşmadığı ve %10’un altına düşmediği, vakfiyelerin yaklaşık yarısında rehin ya da kefil gibi herhangi bir teminat koşulunun bulunmadığı tespit edilmiştir. Çalışma, 1548'de para vakfı yasağının kaldırılmasının ardından bazı bölgelerde kurulan para vakıflarının sayısında beklenen artışın gerçekleşmediğini, hatta bazı bölgelerde azalış gözlendiğini ortaya koyarak hukuki meşruiyet ile toplumsal kabul arasındaki farkı vurgulamaktadır. Elde edilen sonuçların literatürdeki diğer çalışmalarla karşılaştırılması, bu araştırmanın para vakıfları literatürüne sunduğu özgün katkıyı açıkça ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Para vakıfları
• Vakfiye
• 16. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu
• Kâr Oranı
• Teminat Gereksinimi.

Operational Conditions of Cash Waqfs: An Analysis of 16th-Century Ottoman Court Registers

Öz

This study aims to systematically examine the operating conditions of 16th-century Ottoman cash waqfs through waqfīyas documents and to interpret the data obtained on the conditions under which money was operated in these institutions in light of the social and economic conditions of the period. The main problem of the research is how the operational conditions of cash waqfs were structured and how these conditions were related to the dynamics of the period. The study tests the hypothesis that the operating conditions of cash waqfs were shaped both within the framework of Islamic law and in accordance with the pragmatic economic needs of the period. Methodologically, a detailed analysis of 16th-century records, many of which have not been systematically examined on the subject of cash waqfs before, has been carried out. Within this scope, a total of 35 registers from different cities such as Bursa, Trabzon, Antep, Aleppo, and Konya, as well as areas surrounding Istanbul such as Üsküdar, Beşiktaş, Galata, Balat, Eyüp, and Tophane, were examined without geographical restrictions. As a result of the research, 97 monetary foundation deeds were identified and analyzed comparatively. This source-centered approach aims to discover empirical data rather than imposing predetermined analytical categories on historical evidence. The research results show that there are significant differences in the geographical distribution of monetary foundations. It was found that profit rates were set at 10% in most of the waqfīyas, none exceeded 15%, and none fell below 10%. Approximately half of the waqfīyas did not include any collateral conditions such as pledges or guarantees. The study highlights the difference between legal legitimacy and social acceptance by revealing that the expected increase in the number of cash waqfs established in some regions after the ban on cash waqfs was lifted in 1548 did not occur, and that a decrease was even observed in some regions. A comparison of the results obtained with other studies in the literature clearly demonstrates the original contribution of this research to the literature on monetary foundations.

Anahtar Kelimeler

• Cash waqfs
• Waqfīya
• 16th-century Ottoman Empire
• Profit Rates
• Collateral Requirements.

Kaynakça

1. Adıgüzel, Fatih Serkant and Kuran, Timur. “Keeping while Giving: The Perpetuation of Inequalities through Private Islamic Waqfs.” Economic Research Initiatives at Duke (ERID) Working Paper No. 305 August 20, 2024. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3836060
2. Ajghif, Mohammad. "6 Numaralı (H. 995-999) Halep Şer'iyye Sicili'nin Değerlendirilmesi (S. 1-100)." MA thesis, Kilis 7 Aralık Üniversitesi, Kilis, 2013.
3. Akça, Sümeyye. "Üsküdar Kadılığı 23 Nolu ve H. 968-970 Tarihli Sicilinin Diplomatik Yönden İncelenmesi: Metin ve İnceleme." MA thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2005.
4. Akgündüz, Ahmet. İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1996.
5. Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukukî Tahlilleri. İstanbul: Fey Vakfı, 1990.
6. Altay, Bora and Mehmet Bulut. "Vakfiyeler Işığında Osmanlı Makedonyası'nda Bulunan Para Vakıflarının Sosyo-Ekonomik Analizi, 1506-1912." Adam Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 7:2 (2017): 399-426.
7. Altundaş, Zülküf Furkan. "8 Numaralı Ayntâb Şer'iyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi (S.100-200) (H.997-998 / M.1589-1590)." MA thesis, Kilis 7 Aralık Üniversitesi, Kilis, 2017.
8. Arslan, Ibrahim. "166 Numaralı (H.980/M.1572/1573) Ayntab Şer'iyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi." MA thesis, Kilis 7 Aralık Üniversitesi, Kilis, 2012.

9. Arslan, Merve. "5 Numaralı Konya Şer'iye Sicili (970-1213 / 1562-1798) Değerlendirme ve Transkripsiyon." MA thesis, Selçuk Üniversitesi, Konya, n.d.
10. Atçıl, Abdurrahman. "Hukuk Normunun Oluşumunda Fıkıh, Siyasi İrade ve Toplumsal Pratik: Kanuni Dönemi Para Vakfı Tartışması." In Kanuni Sultan Süleyman ve Dönemi, ed. Feridun Emecen and İlhan Şahin, 439-467. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2024.
11. Avşar, Serkan. "5 Numaralı Konya Şer'iye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (1562-1834)." MA thesis, Artvin Çoruh Üniversitesi, 2019.
12. Baer, Gabriel. "The Waqf As A Prop For The Social System (Sixteenth- Twentieth Centuries)." Islamic Law and Society 4:3 (1997): 264-297.
13. Barkan, Ömer Lütfi and E. Hakkı Ayverdi. İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546). İstanbul: Baha Matbaası, 1970.
14. Barkan, Ömer Lütfi. "16. Yüzyılın İkinci Yarısında Türkiye'de Fiyat Hareketleri." Belleten 34:136 (1970): 574-585.
15. Barkan, Ömer Lütfi. "Edirne Askeri Kassamı'na Ait Tereke Defterleri (1545-1659)." Belgeler 3:5-6 (1966): 1-479.
16. Barkan, Ömer Lütfi. "İslam ve Türk Mülkiyet Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu'nda Aldığı Şekiller: Şer'î Miras Hukuku ve Evlâtlık Vakıflar." Hukuk Fakültesi Mecmuası 6:1 (1940): 159-160.
17. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM.d). 12/1137.
18. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM.d). 14/784.
19. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM.d). 14/878.
20. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM.d). 16/525.
21. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM.d). 21/118.
22. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM.d). 35/25.
23. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A. DVNSMHM.d). 46/627.
24. Bathish, Mohamad. "6 Numaralı (H. 996-999) Halep Şeriyye Sicilinin Tercüme ve Değerlendirilmesi." MA thesis, Kilis 7 Aralık Üniversitesi, Kilis, 2019.
25. Bayrak, Serpil. "16 Numaralı Mühı̇mme Defteri'nin (238-394) Transkripsiyon Ve Değerlendirilmesi." MA thesis, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, 2016.
26. Bedir, Murteza. "Kurucu İçtihat Arayışı: Para Vakıfları ve Sözde 'Züfer Kavli.'" In Hukukî ve İktisadi Yönleriyle Para Vakfı, ed. Erol Özvar and Murteza Bedir, 39-55. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2024.
27. Bedir, Murteza. Buhara Hukuk Okulu: Vakıf Hukuku Bağlamında X-XIII. Yüzyıl Orta Asya Hanefi Hukuku Üzerine bir İnceleme. İstanbul: İsam Yayınları, 2014.
28. Birgivī, Taqiyy al-Dīn Meḥmed Efendi. al-Sayf al-Ṣārim fī ʿAdam Jawāz Waqf al-Manqūl wa-l-Darāhim. Süleymaniye Kütüphanesi, Düğümlü Baba no. 449, 120b–145b.
29. Bozanzāde Maḥmūd Efendi. Fetāvā-yı Ebū’s-suʿūd Efendi. Süleymaniye Kütüphanesi, Murad Molla nr. 1115.
30. Bulut, Mehmet and Hüseyin Çınar and Rahman Ademi et al. Osmanlı Dönemi Rumeli Para Vakıfarı. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Yayınları, 2019.
31. Bulut, Mehmet, and Cem Korkut. "The Impact of the Elite (Ulema) Class on the Ottoman Economy: The Case Study of the Cash Waqfs." International Journal of Economics, Management and Accounting 30:1 (2022): 27-54.
32. Çamlı, Emine Zeynep. "H.980-983/M.1572-1575 Tarihli Beşiktaş 10 Numaralı Şer'iyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi." MA thesis, Sakarya Üniversitesi, 2020.
33. Çatalcalı ʿĀlī Efendi. Fetāvā-yı ʿĀlī Efendi. Ed. Esra Kılavuz Eser. İstanbul: İSAR Yayınları, 2021.
34. Çiftçi, Cafer. Bursa'da Vakıfların Sosyo-Ekonomik İşlevleri: Avarız Vakıfları, Hirfet Vakıfları, Para Vakıfları, Selatin Vakıfları. Bursa: Gaye Kitabevi, 2004.
35. Çilingir, Hamdi. "Hanefi Vakıf Hukukunda Gaye Unsuru." PhD thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2014.
36. Çivizāde Muḥyī al-Dīn Meḥmed Efendi. Risāla fī Ibṭāl Waqf al-Nuqūd. Süleymaniye Kütüphanesi, Düğümlü Baba no. 449, 100a–103b.
37. Çizakça, Murat. "Cash Waqfs of Bursa." Journal of Economic and Social History of the Orient 38:3 (1995): 313-354.
38. Çizakça, Murat. Risk Sermayesi Özel Finans Kurumları ve Para Vakıfları. İstanbul: İslami İlimler Araştırma Vakfı, 1993.
39. Çınar, Hüseyin. "Osmanlı Döneminde Rumeli'de Vakıf Paranın Kullandırılmasında Aranan Şartlar." Adam Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 7:2 (2017): 427-444.
40. Darling, Linda. Revenue Raising and Legitimacy: Tax Collection and Finance Administration in the Ottoman Empire, 1560–1660. Leiden: Brill, 1996.
41. Durmuş, Muhammed Emin. "Vakfiyeleri ve Muhasebe Kayıtları Işığında Saime Hatun Vakıfları." Vakıflar Dergisi 58 (2022): 115-142.
42. Ebū’s-suʿūd Efendi. Maʿrūżāt. Ed. Pehlül Düzenli. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
43. Ebū’s-suʿūd Efendi. Risāla fī Waqf al-Nuqūd. Süleymaniye Kütüphanesi, Düğümlü Baba no. 449, 105a–119b.
44. Elbay, Gülşah. "42 Numaralı Ayntâb Şeriyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi (H.992-994/1003-1004 M. 1584-1586/1594-1595) (s.112-223)." MA thesis, Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep, 2019.
45. Eser, Mahmut Salih. "16. Yüzyıl Osmanlı Para Vakfı Tartışmaları." PhD thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2024.
46. Faroqhi, Suraiya. "The Early History of Cash Waqfs in the Ottoman Empire." Continuity and Change (Special Issue on Towards a Comparative History of Charitable Institutions in the Late Medieval and Early Modern Mediterranean) 13:2 (1998): 173-189.
47. Gedikli, Fethi. "Osmanlı Hukuk Tarihi Kaynağı Olarak Şer'iyye Sicilleri." Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5 (2005): 187-220.
48. Gel, Mehmet. "Kanûnî'nin Para Vakfı Yasağını Kaldıran 1548 Tarihli 'Hükm-i Şerîf'inin Yeni Bir Nüshası." Gazi Akademik Bakış 4:7 (2010): 185-192.
49. Güney, Necmeddin. "Osmanlı'da Para Vakfı Uygulamasına Güçlü Bir İtiraz: İmam Birgivî'nin Para Vakfı Aleyhindeki Görüşleri." Mütefekkir 6:11 (2019): 13-32.
50. Gürsoy, Çiğdem and Mehtap Özdeğer. "Ebediyete Bağış: Balat Şer'iyye Sicillerinde Para Vakfı Kayıtları." Belleten 86:306 (2022): 567-602.
51. Gürsoy, Çiğdem. "Aynı ve Başka: Evkaf Muhasebeciliği Mahkemesi Para Vakfı Kayıtları (1491-1828)." Belleten 83:297 (2019): 461-490.
52. Gürsoy, Çiğdem. "Osmanlı'da Para Vakıflarının İşleyişi ve Muhasebe Uygulamaları: Davudpaşa Mahkemesi Para Vakıfları." PhD thesis, İstanbul Üniversitesi, Istanbul, 2015.
53. Habib, Habibullah. "h.1008-1009/m.1599-1600 Tarihli B-18 Numaralı Bursa Şer'İyye Sicilinin Tasnifi Ve Fıkıh İlmi Açısından Tahlili." MA thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2019.
54. Habib, Habibullah. "Osmanlı Hukukunda Fı̇nans Temı̇n Yöntemlerı̇: XV-XVI. Asır Bursa Şer'iyye Sı̇cı̇llerı̇ Örneğı̇." PhD thesis, Marmara Üniversitesi, Istanbul, 2023.
55. Hacıhasanoğlu, Şeyda Sümeyye. "1818 (H.972-973/M.1564-1566) Nolu Trabzon Şeriye Sicilinin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi." MA thesis, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun, 2019.
56. İbn Kamāl, Shams al-Dīn Aḥmad b. Sulaymān. Risāla fī Jawāz Waqf al-Darāhim wa-l-Danānīr. Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye, no. 708, 90a–90b.
57. İnalcık, Halil. "Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluş ve İnkişafı Devrinde Türkiye'nin İktisadî Vaziyeti Üzerine Bir Tetkik Münasebetiyle." Belleten 15:60 (1951): 629-684.
58. İstanbul Kadı Sicilleri Balat Mahkemesi 1 Numaralı Sicil (H. 964-965 / M. 1557-1558). ed. M. Âkif Aydın. İstanbul: Kültür AŞ, 2019.
59. İstanbul Kadı Sicilleri Balat Mahkemesi 2 Numaralı Sicil (H. 970-971 / M. 1563). ed. Mehmet Akman. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
60. İstanbul Kadı Sicilleri Beşiktaş Mahkemesi 2 Numaralı Sicil (H. 966-968 / M. 1558-1561). ed. M. Âkif Aydın. İstanbul: Kültür AŞ, 2019.
61. İstanbul Kadı Sicilleri Eyüb (Havâss-ı Refîa) Mahkemesi 3 Numaralı Sicil (H. 993-995 / M. 1585-1587). ed. Baki Çakır. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
62. İstanbul Kadı Sicilleri Galata Mahkemesi 15 Numaralı Sicil (H. 981-1000 / M. 1573-1591). ed. Rıfat Günalan And Talip Mert. İstanbul: İSAM Yayınları, 2012.
63. İstanbul Kadı Sicilleri Galata Mahkemesi 20 Numaralı Sicil (H. 1005-1007 / M. 1596-1599). ed. Mehmet Akman And Fethi Gedikli. İstanbul: İSAM Yayınları, 2012.
64. İstanbul Kadı Sicilleri Galata Mahkemesi 5 Numaralı Sicil (H. 983-984 / M. 1575-1576). ed. Mehmet Akman. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
65. İstanbul Kadı Sicilleri Galata Mahkemesi 7 Numaralı Sicil (H. 985-986 / M. 1577-1578). ed. Mehmet Akman And Fethi Gedikli. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
66. İstanbul Kadı Sicilleri Rumeli Sadâreti Mahkemesi 21 Numaralı Sicil (H. 1002-1003 / M. 1594-1595). ed. Rasim Erol And Hüseyin Kılıç. İstanbul: İSAM Yayınları, 2011.
67. İstanbul Kadı Sicilleri Tophane Mahkemesi 2 Numaralı Sicil (H. 966-967 / M. 1558-1559). ed. M. Âkif Aydın. İstanbul: Kültür AŞ, 2019.
68. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 1 Numaralı Sicil (H. 919-927 / M. 1513-1521). ed. Bilgin Aydın And Ekrem Tak. İstanbul: İSAM Yayınları, 2008.
69. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 14 Numaralı Sicil (H. 953-955 / M. 1546-1549). ed. Nuray Güler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
70. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 17 Numaralı Sicil (H. 956-963 / M. 1549-1556). ed. Orhan Gültekin. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
71. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 2 Numaralı Sicil (H. 924-927 / M. 1518-1521). ed. Rıfat Günalan. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
72. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 26 Numaralı Sicil (H. 970-971 / M. 1562-1563). ed. Rıfat Günalan. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
73. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 5 Numaralı Sicil (H. 930-936 / M. 1524-1530). ed. Yasemin Dağdaş And Zeynep Berktaş. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
74. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 51 Numaralı Sicil (H. 987-988 / M. 1579-1580). ed. Rıfat Günalan. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
75. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 56 Numaralı Sicil (H. 990-991 / M. 1582-1583). ed. Hilal Kazan And Kenan Yıldız. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
76. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 84 Numaralı Sicil (H. 999-1000 / M. 1590-1591). ed. Rıfat Günalan. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
77. İstanbul Kadı Sicilleri Üsküdar Mahkemesi 9 Numaralı Sicil (H. 940-942 / M. 1534-1536). ed. Kenan Yıldız. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
78. al-Kahfi, Muhammad Fakhri. "Osmanlı Nakit Vakfı Yönetimi Ve Endonezya'daki Nakit Vakfı Yönetimiyle Ilişkisinin Değerlendirilmesi." PhD thesis, İstanbul Üniversitesi, Istanbul, 2022.
79. al-Kāsānī, ʿAlāʾ al-Dīn Abū Bakr b. Masʿūd. Badāʾiʿ al-Ṣanāʾiʿ. Tah. ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ and ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2003.
80. Karagöz, Senem. “1 No’lu Ayıntab Şer’îyye Sı̇cı̇lı̇ Defterı̇ Transkrı̇psı̇yonu”, MA thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2012.
81. Karataş, Hasan. "The Cash Waqfs Debate of 1545-1548: Anatomy of a Legal Debate at the Age of Süleyman the Lawgiver." İnsan ve Toplum 1:1 (2010): 45-66.
82. Kaya, Münir Yaşar. "İslâm Hukukunda Ve Osmanlı Tatbikatında Aile Vakıfları." PhD thesis, Uludağ Üniversitesi, Bursa, 2017.
83. Kaya, Süleyman. “18. Yüzyıl Üsküdar Para Vakıflarının Gelir Ve Giderlerinin Analizi.” Tübitak 1001 Proje Raporu, Proje No: 217K079, İstanbul, 2020.
84. Kaya, Süleyman. "Para Vakıfları Üzerine." Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 1:1 (2003): 189-203.
85. Kaya, Süleyman. "XVIII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Nazari ve Tatbiki Olarak Karz İşlemleri." PhD thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2007.
86. Korkmaz, Salih. "Trabzon 1816 Numaralı Şer'iye Sicili ve Hukuki Değerlendirmesi." MA thesis, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2014.
87. Küçük, Levent. "Osmanlı Vergi Hukukunda Avarız Kavramı ve Avarızın İdaredeki Rolü." PhD thesis, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2007.
88. Kudat, Aydın, and Semih Ceyhan. "Fundamental Principles of Cash Waqfs and Their Management." Third Sector Social Economic Review 55.4 (2020): 2557-2578.
89. Kurt, İsmail. Para Vakıfları: Nazariyat ve Tatbikat. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1996.
90. Mandaville, Jon E. "Usurious Piety: The Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire." International Journal of Middle East Studies 10:3 (1979): 289-308.
91. al-Marghīnānī, Burhān al-Dīn ʿAlī b. Abī Bakr. al-Hidāya sharḥ Bidāyat al-Mubtadī. Tah. Saʿīd Bekṭāsh. Beirut: Dār al-Sirāj, 2019.
92. Moumtaz, Nada. "'Is the Family Waqf a Religious Institution?' Charity, Religion, and Economy in French Mandate Lebanon." Islamic Law and Society 25:1-2 (2018): 100-134.
93. Mükreş, Ahmad. "Balat Mahkemesi Arapça Para Vakıfları." MA thesis, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2022.
94. Nizri, Michael. “The Religious Endowments of Şeyhülislam Feyzullah Efendi: The Waqf Institution and the Survival of Ottoman Elite Households.” In Society, Law, and Culture in the Middle East: "Modernities" in the Making. ed. Ze’evi, Dror and Toledano, Ehud R Warsaw, 31-43. Poland: De Gruyter Open Poland, 2015.
95. Okur, Kaşif Hamdi. "Para Vakıfları Bağlamında Osmanlı Hukuk Düzeni ve Ebussuud Ebū’s-suʿūdEfendinin Hukuk Anlayışı Üzerine Bazı Değerlendirmeler." Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 4:7-8 (2005): 33-58.
96. Orhan, Muhammed Emirhan. "Kıbrıs Vakıfları: Sosyal, İktisadi ve Hukuki İnceleme (1878-1914)." PhD thesis, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara, 2025.
97. Özcan, Tahsin. "İbn Kemal'in Para Vakıflarına Dair Risâlesi." İslâm Araştırmaları Dergisi 4 (2000): 31-41.
98. Özcan, Tahsin. "Para Vakıflarıyla İlgili Önemli Bir Belge." İLAM Araştırma Dergisi 3:2 (1998): 107-112.
99. Özcan, Tahsin. "Sofyalı Bâlî Efendi'nin Para Vakıflarıyla İlgili Mektupları." İslâm Araştırmaları Dergisi 3 (1999): 125-155.
100. Özcan, Tahsin. "The Legitimization Process of Cash Foundations: An Analysis of the Application of Islamic Law of Waqf in the Ottoman Society." İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2008): 235-248.
101. Özcan, Tahsin. Osmanlı Para Vakıfları: Kanuni Dönemi Üsküdar Örneği. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003.
102. Özdemir, Sümeyye. "Zürrî Vakıflarda Kullanılan 'Çocukların Çocukları' Lafzının Vâkıfın Kızının Çocuklarını Kapsaması (Hatibzâde, Kemalpaşazâde ve İbn Nüceym'in Risaleleri Bağlamında)." MA thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2011.
103. Özpolat, Leyla. "1 Numaralı Konya Şer'iye Sicili (970–1019 / 1563–1610) (Değerlendirme ve Transkripsiyon)." MA thesis, Selçuk Üniversitesi, Konya, 2016.
104. Özvar, Erol and Sadullah Yıldırım. "Vâkıf Olmak İmkan Dahilinde: Osmanlı Toplumunda Katılımcı Vakıf Sisteminin İnkişafında Para Vakıflarının Rolü." In Hukukî ve İktisadi Yönleriyle Para Vakfı, ed. Erol Özvar and Murteza Bedir, 19-35. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2024.
105. Pamuk, Şevket. Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007.
106. Pamuk, Şevket. Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi 1500-1914. İstanbul: İletişim Yayınları, 2009.
107. Pamuk, Şevket. Paranın Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
108. Qāḍīkhān, Abū al-Maḥāsin Manṣūr b. Maḥmūd. Fatāwā Qāḍīkhān. Tah. Sālim Muṣṭafā al-Badrī. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 2009.
109. al-Qudūrī, Abū al-Ḥusayn b. Abī Bakr Muḥammad. al-Mukhtaṣar. Tah. Kāmil Muḥammad ʿUwayḍa. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1997.
110. al-Shaybānī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. al-Ḥasan. al-Aṣl. Ed. Mehmet Boynukalın. Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 2012.
111. Said, Taban Mehmed. "6 Numaralı Halep Şer'iyye Sicili'nin Tercümesi ve Değerlendirmesi (s.100-200)." MA thesis, Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep, 2015.
112. al-Sarakhsī, Shams al-Aʾimma Abū Bakr Muḥammad b. Aḥmad. al-Mabsūṭ. Istanbul: Çağrı Yayınları, 1983.
113. Singer, Amy. Charity in Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
114. Singer, Amy. Constructing Ottoman Beneficence: An Imperial Soup Kitchen in Jerusalem. NewYork: SUNY Press, 2002.
115. Şafak, Leyla. "2 Numaralı Konya Şer'iye Sicili (978-989 / 1570-1582) Değerlendirme ve Transkripsiyon." MA thesis, Selçuk Üniversitesi, Konya, 2019.
116. Şahin Allahverdi, Reyhan. "Zürri Vakıfların İdaresinde Yaşanan Sorunlar." International Journal of Social Science 43 (2016): 367-379.
117. Şimşek, Mehmet. "Osmanlı Cemiyetinde Para Vakıfları Üzerinde Münakaşalar." Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27:1-4 (1986): 207-220.
118. Tak, Ekrem. "Diplomatik Bilimi Bakımından XVI.-XVIII. Yüzyıl Kadı Sicilleri ve Bu Sicillerin İhtiva Ettiği Belge Türlerinin Form Özellikleri ve Tanımlanması." PhD thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2009.
119. Turan, Ali. "1815 Numaralı Trabzon Şer'iye Sicilinin Transkripsiyonu ve Hukuki Değerlendirmesi." MA thesis, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2014.
120. Turhan, Taaza. "İslam Hukukunda Para Vakıfları ve Günümüz Uygulamaları." PhD thesis, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2025.
121. Ünlü, Nazan. "42 Numaralı Ayntab Şeriyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi (H.992-994/1003-1004 M.1584-1586/1594-1595) (s.1-112)." MA thesis, Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep, 2017.
122. Yediyıldız, Bahaeddin. XVIII. Yüzyılda Türkiye'de Vakıf Müessesesi Bir Sosyal Tarih İncelemesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003.
123. Yıldırım, Hasan. "H.980/M.1572 Tarihli 166 Numaralı Ayntab Şer'iyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi." MA thesis, Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep, 2012.
124. Yıldırım, Mehmet. "İstanbul Şer'iyye Sicillerinde 20 No'lu Muhasebe Defterine Göre Para Vakıfları (1693-1697)." PhD thesis, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2022.
125. Yıldırım, Pınar. "17. Yüzyıl Şer'iyye Sicillerinde 1 No'lu Muhasebe Defterine Göre İstanbul ve Çevresinde Para Vakıfları (1633-1634)." MA thesis, Mardin Artuklu Üniversitesi, Mardin, 2023.
126. Yıldız, Fatma. "42 Numaralı Ayntâb Şeriyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi (H.992-994/1003-1004 M.1584-1586/1594-1595) (s.339-450)." MA thesis, Gaziantep Üniversitesi, Gaziantep, 2015.
127. Yılmaz, Sabır Zeynep. "20 Numaralı Avlonya Şer'iyye Sicili'nin Transkripsiyonu ve Değerlendirmesi (H.974 / M. 1566-1567) (1-50)." MA thesis, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Bolu, 2021.
128. Yüksel, Hasan. "Anadolu Beyliklerinde Vakıflar." Vakıflar Dergisi 30 (2007): 9-56.
129. Zilfi, Madeline C. The Politics of Piety: The Ottoman Ulama in the Postclassical Age (1600–1800). Minneapolis: Bibliotheca Islamica, 1988.