Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın Araz İnkarcısı S̠enevīlere Yönelik Eleştirileri

Öz

Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, duyulara konu olan ve fiziksel evren olarak tabir edilen şāhid ile duyu algısı dışında kalan ġāib âlem arasında delil yönteminin farklılaşmaması gerektiğini savunarak el-istidlāl bi’ş-şāhid ʿale’l-ġāib yöntemini kullanan kelamcılardandır. Atomcu evren anlayışı gereği fiziksel evrenin cevherler ile arazlardan oluştuğunu savunan Ḳāḍī, cevher ve araza atfettiği ilkeleri gündeminden düşürmeyerek şāhidin ġāibe kıyası yöntemini Tanrı’nın zât ve sıfatlarının izahında olduğu gibi İslam dışı Tanrı tasavvurlarının eleştirisinde de uygulamaktadır. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın bu yöntem ile eleştirilerde bulunduğu gruplardan biri kelamcılar tarafından araz inkarcılıkları ve tevḥīd karşıtlıklarıyla tanınan S̠enevīlerdir. Ḳāḍī’nin S̠enevīlere yönelik eleştirilerinde onların araz inkarcılıklarını hedef alarak kelam araz anlayışı ile S̠enevī anlayışın farklılıklarını vurgulayan argümanlar göze çarpmaktadır. Araz odaklı bu argümanlar, S̠enevīlerin sadece fiziksel âlem anlayışlarına değil Tanrı anlayışlarına karşı da kullanıldıklarından kelam geleneğinde fiziksel evren tasavvuru ile ġāib olarak ifade edilen metafizik meseleler arasındaki irtibatı göstermeleri açısından önemlidir. Bu çalışmada S̠enevī düşüncelerin kelam fizik anlayışı özelinde kritiği bağlamında Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın araz odaklı eleştirileri ele alınmaktadır. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın araz anlayışı ve S̠enevī fikirlerin izah ve eleştirilerine yer verdiği metinler bütüncül bir değerlendirmeye tabi tutulmuş, içerik ve metin analizi tekniği takip edilmiştir. Meselelerin daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla öncelikle Ḳāḍī’nin araz anlayışı ve S̠enevī gruplara yaklaşımının genel çerçevesi sunulmuş, S̠enevī akımların arazları kabul veya ret cihetinden farklı yaklaşımlarından bahsedilmiş, ardından Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın S̠enevīlere yönelik araz odaklı eleştirileri irdelenmiştir. Neticede Ḳāḍī ʿAbdulcebbār’ın şāhid ile ġāib arasında delil birliği bulunması gerektiği iddiasına uygun olarak ġāibi şāhidden çıkarsamanın yanı sıra fiziksel evrene dair kabullerinde de ġāib kapsamındaki Tanrı anlayışının etkisi bulunduğu ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Ḳāḍī ʿAbdulcebbār
• S̠eneviyye
• Düalizm
• Arazlar.

Etik Beyan

*Bu çalışma, Karabük Üniversitesi İlahiyat Fakültesi tarafından 01-03 Kasım 2024 tarihinde düzenlenen “Uluslararası Kâdî Abdülcebbâr Sempozyumu”nda online platformda sözlü olarak sunulup, özet metni yayınlanan ancak tam metni yayımlanmayan “Kâdî Abdülcebbâr’ın Araz Anlayışı ve Araz İnkârcısı Senevîlere Eleştirileri” adlı tebliğin makaleleştirilmiş içeriği geliştirilerek makaleleştirilmiş hâlidir.

Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's Criticisms of the ʿAraḍ Denier Thanawiyya

Öz

Qāḍī ʿAbd al-Jabbār is one of the theologians who uses the method of istidlāl bi al-shāhid ʿalā al-ghāib (the visible evidence for the invisible), claiming that the method of evidence should not differ between shāhid, which is expressed as the physical world that can be perceived by senses and ghāib which is beyond sensory perception. Qāḍī ʿAbd al-Jabbār, who defends that the universe consists of jawhars (substances) and ʾaʿrāḍ (accidents) based on the understanding of the atomic universe, applies this method in the criticizing non-Islamic conceptions of God as he does in explaining God’s essence and His attributes. One of the groups that Qāḍī criticized by this method is Thanawiyya, known by theologians as accident deniers and oppositions of tawḥīd. The arguments that stand out in Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's critique of Thanawiyya are the arguments that target their accident denialism and emphasise the differences between the mutakallimūn and Thanawīs’ understanding of accident. Since these accident-centred arguments are used not only toward Thanawīs’ physical universe conception but also their concept of God, they are important to indicate the relation between the physical universe conception and the metaphysical issues which state as ghāib in the kalām tradition. This article discusses Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's accident-centred criticisms and arguments of the critique of the ideas of Thanawiyya, in the context of kalam’s physical understanding. It examined the texts that includes his understanding of accident and the explanations and critics of the Thanawīs’ ideas, holistically. The study employed a qualitative method with content and text analysis technique. For a better understanding of the problems first, the general framework of Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's understanding of accidents and his attitudes to the Thanawī groups is presented. Then, different approaches of the Thanawī currents in terms of the acceptance or rejection of accidents are briefly mentioned. Finally, Qāḍī ʿAbd al-Jabbār's criticisms of the Thanawīs, focused on accidents, are examined by emphasising the points that indicate the concordance of physics and metaphysics. Consequently, in accordance with Qāḍī ʿAbd al-Jabbārs’ assertion that there should be a unity of evidence between shāhid and ghāib, it is demonstrated that he inferred the ghāib from the shāhid, and his understanding of God within the ghāib also influenced his assumptions about the physical universe.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Qāḍī ʿAbd al-Jabbār
• Thanawiyya
• Dualism
• ʾAʿrāḍ (Accidents).

Etik Beyan

This paper was presented orally via an online platform at the “International Qadi Abdul-Jabbar Symposium” organized by the Faculty of Theology at Karabük University on November 1–3, 2024, and while an abstract of the paper titled “Qadi Abduljabbar’s Understanding of Araz and His Criticisms of the Araz-Denying Senevis” was published, this is the revised and expanded version of the paper’s content, which was not published in full.

Kaynakça

1. Adang, Camilla, Wilfred Madelung ve Sabine Schmidtke. “Introduction.” Baṣran Muʿtazilite Theology: Abū ʻAlī Muḥammad b. Khallād’s Kitāb al-Uṣūl and its Reception. A Critical Edition of the Ziyādāt Sharḥ al-Uṣūl by the Zaydī Imām al-Nāṭiq bi-l-Ḥaqq Abū Ṭālib Yaḥyā b. al-Ḥusayn b. Hārūn al-Buṭḥānī, ed. Sebastian Günther, Wadad Kadi, içinde 1-8. Leiden: Brill, 2011.
2. Akyar, Nevfel. “Monoteizm, Dualizm ve Politeizm Arasında: Eski İran’da Teolojinin Evrimi.” Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 17 (2024): 145-70.
3. Anonim. Şerḥu Kitābi’t-Teẕkire fī Aḥkāmi’l-Cevāhir ve’l-ʾAʿrāḍ. Tah. Sabine Schmidtke. Tahrān: Muessesetu Bezūheşī Ḥikmet ve Felsefetu ʾĪrān, 2006.
4. Arslan, Hulusi. “Tanrı Hakkında Konuşmanın Kelâmî Bir Metodu Olarak el-İstidlâl bi’ş-şâhid ale’l-gâib (Kadı Abdulcebbar Örneği).” Tabula Rasa: Felsefe-Teoloji 3:9 (2003): 65-85.
5. Aslan, İbrahim. “Kâdı Abdulcebbar’ın İyilik-Kötülük Düalitesine Yönelttiği Eleştiriler.” Kader 11:1 (2013): 77-100.
6. el-Baġdādī, Ebū Manṣūr ʿAbdulḳāhir Tāhir b. Muḥammed et-Temīmī. Uṣūli’d-Dīn. Tah. Aḥmed Şemsuddīn. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2002.
7. el-Baġdādī, Ebū Manṣūr ʿAbdulḳāhir Tāhir b. Muḥammed et-Temīmī. ʿIyāru’n-Naẓar fī ʿİlmi’l-Cedel. Tah. Aḥmed Muḥammed ʿArrūbī. Kuveyt: Esfār li Neşri Nefīsi'l-Kutub ve'r-Resāʾili’l-ʿİlmiyye, 2019.
8. el-Bāḳıllānī, Ebū Bekr Muḥammed b. Ṭayyib. Temhīdu’l-Evāʾil ve Telḫīṣu’d-Delāʾil. Tah. ʿImāduddīn Aḥmed Ḥaydar. Beyrūt: Muessesetu’l-Kutubi’s̠-Seḳāfiyye, 1987.

9. Brown, Sanford C. “Theological Resources from the Physical Sciences: Can Physics Contribute to Theology.” Zygon: Journal of Religion and Science 1 (1966): 14-21.
10. Bulğen, Mehmet. “Cevher-Araz Teorisi (Kelam Geleneği).” Metafizik, İslam Düşüncesinde Teoriler: Varlık Düşüncesi ve Sıfatlar, ed. Ömer Türker, içinde 542-585. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
11. Bulğen, Mehmet. Kelâm Atomculuğu ve Modern Kozmoloji. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2015.
12. el-Cuşemī, Ebū Saʿd el-Muḥsin b. Muḥammed b. Kerāme el-Ḥākim. ʿUyūnu’l-Mesāil fi’l-Uṣūl. Tah. Ramazan Yıldırım. Ḳāhire: Dāru’l-İhsān, 2018.
13. el-Cuveynī, İmāmu’l-Ḥaremeyn Ebi’l-Meʿālī ʿ Abdulmelik b. ʿAbdillāh b. Yūnus. eş-Şāmil fī Uṣūli’d-Dīn. Tah. ʿAbdullah Maḥmūd Muḥammed ʿÖmer. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1999.
14. Çetin, Serkan ve Ulvi Murat Kılavuz. “Mu‘tezilî Tanımlar Literatürünün Kayıp Halkası: Kādî Abdülcebbâr’ın Ḥudûdü’l-elfâẓ’ı –İnceleme ve Neşir–.” Kader 21:1 (2023): 59-78.
15. Çınar, Bayram. “İslam Kelamcılarının Araştırma Yöntemleri.” Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 5:3 (2021): 395-419.
16. Dalkılıç, Mehmet. “Kâdî Abdülcebbâr’a göre Seneviyye ve Ekolleri.” İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8 (2003): 159-80.
17. Delen, Halil İbrahim. “Kâdî Abdülcebbâr’ın İslam Dışı Dinlere Tevhid Eksenli Yöneltmiş Olduğu Eleştiriler.” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2016.
18. Delen, Halil İbrahim. “Baṣran Muʿtazilite Theology: Abū ʿAlī Muḥammad b. Khallād’s Kitāb al-Uṣūl and its Reception. A Critical Edition of the Ziyādāt Sharḥ al-Uṣūl by the Zaydī Imām al-Nāṭiq bi-l-Ḥaqq Abū Ṭālib Yaḥyā b. al-Ḥusayn b. Hārūn al-Buṭḥānī (d. 424/1033).” Van İlahiyat Dergisi 12:20 (2024), 123-127.
19. Demir, Hilmi. Delil ve İstidlâlin Mantıkî Yapısı: İlk Dönem Sünnî Kelâm Örneği. İstanbul: İSAM Yayınları, 2012.
20. Dhanani, Alnoor. The Physical Theory of Kalām: Atoms, Space, and Void in Basrian Muʿtazilī Cosmology. Leiden: Brill, 1993.
21. el-Eşʿarī, Ebū’l-Ḥasan ʿAli b. İsmāʿīl. Maḳālātu’l-İslāmiyyīn ve İḫtilāfu’l-Muṣallīn. Tah. Muḥammed Muḥyiddīn ʿAbdulḥamīd. Ḳāhire: Mektebetu’n-Nahḍati’l-Mıṣriyye, 1950.
22. Güdekli, Hayrettin Nebi. Kelâmın Teşekkülü. İstanbul: Klasik, 2024.
23. Güdekli, Hayrettin Nebi. “Kelamî Yöntem Teorisi (Gâibin Şâhide Kıyası).” Metafizik, İslam Düşüncesinde Teoriler: Ekoller, Yöntemler ve Büyük Anlatılar, ed. Ömer Türker, içinde 269-289. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
24. Ḫafācī, ʿImād. Menāḥicu’t-Tefkīr fi’l-ʿAḳīdeti’n-Naṣṣıyyīn ve’l-ʿAḳliyyīn (el-Muʿtezile). Ḳāhire: Mektebu İḥyāʾi’t-Turās bi Meşīḫati’l-Ezheri’ş-Şerīf, 2024.
25. Hafızoğlu, Yakup. “Kelâmda Düalist Teoloji Eleştirisi.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2020.
26. el-Ḫayyāt, Ebu’l-Ḥuseyn ʿAbdirraḥīm b. Muḥammed b. ʿOs̠mān. Kitābu’l-ʾİntiṣār ve’r-Reddu ʾalā ʾİbnu’r-Rāvendī el-Mulḥid. Tah. H. S. Nyberg. Ḳāhire: Maṭbaʿatu Dāru’l-Kutubi’l-Mıṣriyye bi’l-Ḳāhire, 1925.
27. İbn Fūrek, Ebū Bekr Muḥammed b. Ḥasan. Mucerredu Maḳālāti’ş-Şeyḫ Ebi’l-Ḥasan el-Eşʿarī. Tah. Daniel Gimaret. Beyrūt: Dāru’l-Maşrıḳ, 1986.
28. İbn Ḫallād, Ebū ʿAlī Muḥammed b. el-Baṣrī. “Kitābu’l-Uṣūl.” Tah. Camilla Adang, Wilferd Madelung, Sabine Schmitdke. Baṣran Muʿtazilite Theology: Abū ʻAlī Muḥammad b. Khallād’s Kitāb al-Uṣūl and its Reception. A Critical Edition of the Ziyādāt Sharḥ al-uṣūl by the Zaydī Imām al-Nāṭiq bi-l-Ḥaqq Abū Ṭālib Yaḥyā b. al-Ḥusayn b. Hārūn al-Buṭḥānī, ed. Sebastian Günther, Wadad Kadi, içinde 1-298, Leiden: Brill, 2011.
29. İbn Manẓūr, Ebu’l-Faḍl Cemāleddīn Muḥammed b. Mukerrem. Lisānu’l-ʿArab. Beyrūt: Dāru Ṣadr, tsz.
30. İbn Metteveyh, Ebū Muḥammed el-Ḥasan b. Aḥmed. et-Teẕkire fī Aḥkāmi’l-Cevāhir ve’l-ʾAʿrāḍ. Tah. Daniel Gimaret. Ḳāhire: el-Maʿhedu’l-ʿİlmī el-Fransī li’l-ʾĀs̠āri’ş-Şarḳıyyeti bi’l-Ḳāhire, 2009.
31. İbn Metteveyh, Ebū Muḥammed el-Ḥasan b. Aḥmed. Kitābu’l-Mecmūʿ fi’l-Muḥīṭ bi’t-Teklīf. Tah. el-ʾEb Jean Yūsuf Houben. Beyrūt: el-Maṭbaʿatu’l-Kāsūlīkiyye, tsz.
32. İbn Sīnā, Ebū ʿ Ali el-Ḥuseyn b. ʿ Abdillāh b. ʿAli. Kitābu’l-Ḥudūd. Tah. A. M. Goichon. [Ḳāhire]: L’Institut Français D’Archeologie Orientale Du Caire, 1963.
33. İbnu’l-Murtaḍā, el-Mehdī Lidīnillāh Aḥmed b. Yaḥyā. “Kitābu Riyāḍatu’l-ʾEfhām fī Laṭīfi’l-Kelām.” Kitābu’l-Baḥr ez-Zeḫḫār el-Cāmiʿ li-Meẕāhibi ʿUlemāʾi’l-Emṣār, tah. el-Ḳāḍī ʿAbdillāh b. ʿAbdilkerīm el-Curāfī, içinde 99-159. Ṣanʿaʾ: Dāru’l-Ḥikmeti’l-Yemāniyye, 1988.
34. İbnu’l-Melāḥimī, Ruknu’d-dīn Maḥmūd b. Muḥammed. Kitābu’l-Fāʾiḳ fī Uṣūli’d-dīn. Tah. Wilfred Madelung, Martin McDermot. Tahrān: Muessesetu Bezūheşī Ḥikmet ve Felsefetu ʾĪrān, 2007.
35. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: el-Furaḳu Ġayru’l-İslāmiyye. Tah. Maḥmūd Muḥammed Ḳāsım. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, 1968. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: el-İrāde. Tah. Maḥmūd Muḥammed Ḳāsım. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
36. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: el-Luṭf. Tah. İbrāhīm Medkūr, Ebu’l-ʿAlā el-ʿAfīfī. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
37. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: et-Taʿdīl ve’t-Tecvīr. Tah. Maḥmūd Muḥammed Ḳāsım. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
38. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: et-Teklīf. Tah. Muḥammed ʿAli en-Neccār, ʿAbdulhalīm en-Neccār. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
39. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: et-Tevlīd. Tah. Tevfīḳ et-Ṭavīl, Saʿīd Zāyid. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
40. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: Ḫalḳu’l-Ḳurʾān. Tah. İbrāhīm el-Ebyārī. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
41. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muġnī fī Ebvābi’t-Tevḥīd ve’l-ʿAdl: Ruʾyetu’l-bārī. Tah. Muḥammed Muṣṭafa Ḥilmi, Ṭāhā Ḥuseyin. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
42. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. el-Muḥīṭ bi’t-Teklīf. Tah. ʿOmar Seyyid ʿAzmi, Ahmed Fuād el-Ehvānī. Byy: ed-Dāru’l-Mıṣriyye li’t-Teʾlīf ve’t-Terceme, tsz.
43. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār, Ebū’l-Ḥasan ʿAbdulcebbār b. Aḥmed el-Hemedānī. Şerḥu’l-Uṣūli’l-Ḫamse. Tah. Abdulkerīm ʿOs̠man. Ḳāhire: Mektebetu’l-Vehbe, 1988.
44. el-Kaʿbī, Ebū’l-Ḳāsım ʿAbdullāh b. Aḥmed el-Belḫī. Kitābu’l-Maḳālāt ve meʿahu ʿUyūnu’l-Mesāʾil ve’l-Cevābāt. Tah. Hüseyin Hansu. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2018.
45. Koperski, Jeffrey. Teizmin Fiziği: Tanrı, Fizik ve Bilim Felsefesi. Çev. Mehmet Bulgen. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2025.
46. el-Māturīdī, Ebū Manṣūr Muḥammed b. Maḥmūd. Kitābu’t-Tevḥīd. Tah. Bekir Topaloğlu, Muhammed Aruҫi. İstanbul: Mektebetu’l-İrşād, 2010.
47. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsü’l-Basît fî Tercemeti’l-Kāmûsi’l-Muhît: Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. Haz. Mustafa Koç, Eyüp Tanrıverdi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
48. en-Nesefī, Ebu’l-Muʿīn Meymūn b. Muḥammed. Tebṣıratu’l-Edille fī Uṣūlid’d-Dīn. Tah. Hüseyin Atay. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1993.
49. en-Nīsābūrī, Ebū Reşīd Saʿd b. Muḥammed b. Saʿīd. el-Mesāʾil fi’l- Ḫilāf Beyne’l-Baṣriyyīn ve’l-Baġdādiyyīn. Tah. Maʿn Ziyāde, Rıḍvān es-Seyyid. Beyrūt: Maʿhedu’l-Enmāi’l-ʿArabī, 1979.
50. en-Nīsābūrī, Ebū Reşīd, ve Ebū Saʿīd es-Ṣāġānī. Mutezilî Kavramlar Sözlüğü: Hudûdu’l-Elfâz. Tah. Özkan Şimşek, Yusuf Arıkaner. Ankara: İlâhiyât, 2023.
51. en-Nīsābūrī, Ebū Reşīd Saʿd b. Muḥammed b. Saʿīd. Fi’t-Tevḥīd. Tah. Muḥammed ʿAbdulhādī Ebū Rīde. Ḳāhire: Maṭbaʿatu Dāru’l-Kutub ve’l-Ves̠āʾiḳı’l-Ḳavmiyye, 1969.
52. Peters, Jan R. T. M. God’s Created Speech: A Study in the Speculative Theology of the Mu‘tazilī Qāḍī l-Quḍāt Abū ’l-Ḥasan ‘Abd al-Jabbār bn Aḥmad al-Hamaḏānī. Leiden: Brill, 1976.
53. el-Pezdevī, Ebu’l-Yusr Muḥammed b. ʿAbdilkerīm. Uṣūli’d-Dīn. Tah. Hans Peter Linss. Ḳāhire: Dāru İḥyāʾi’l-Kutubi’lʿArabiyye, 1963.
54. er-Rāġıb el-ʾIṣfahānī, Ebu’l-Ḳāsım el-Ḥuseyn b. Muḥammed. el-Mufredāt fī Ġarībi’l-Ḳurʾān, Tah. Muḥammed Seyyid Keylānī. Ḳāhire: Şirketu Mektebeti ve Maṭbaʿati Muṣṭafā el-Bābī el-Ḥalebī ve Evlādihī bi Mıṣr, 1961.
55. Sarıkaya, Berat. “İslam Kelâmında Şâhid-Gâib Diyalektiği: Metafizik Bilginin Epistemolojik Temelleri ve Sınırları.” Gümüşhane İlahiyat Fakültesi Dergisi 14:28 (2025): 278-307.
56. Satılmış, Ali. “Mâtüridiyye Geleneğinde Seneviyye/Düalizm Eleştirisi ve İslâm Kaynaklarında Düalizm İnancı.” Kader 18:1 (2020): 284-317.
57. Stoyanov, Yuri. “Religious Dualism and the Abrahamic Religions.” The Oxford Handbook of the Abrahamic Religions, ed. Adam J. Silverstein ve Guy G. Stroumsa, içinde 405-428. [Oxford]: Oxford University Press, 2015.
58. eş-Şehristānī, Ebu’l-Feth Muḥammed b. ʿAbdulkerīm. el-Milel ve’n-Niḥal. Tah. Emīr ʿAli Mehenā, ʿAli Ḥasen Fāʿūr. Beyrūt: Dārul–Maʿrife, 1993.
59. Şeker, Zeynep. Mütekaddimîn Dönem Kelâmında Arazlar Meselesi. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
60. Şimşek, Özkan. "Geç Dönem Muʿtezile Kelâmında Yöntem." Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul, 2024.
61. et-Tehānevī, Muḥammed. Mevsūʿatu Keşşāfu Iṣṭılāḥāti’l-Funūn ve’l-ʿUlūm. Tah. ʿAli Deḥrūc, ʿAbdullah el-Ḫālidī, George Zeinati. Beyrūt: Mektebetu Lubnān Nāşirūn, 1996.
62. Topaloğlu, Aydın. “Teizm.” DİA, 40:332-334.
63. Trusted, Jennifer. Fizik ve Metafizik -Uzay ve Zaman Teorileri-. Çev. Seval Yılmaz. İstanbul: İnsan Yayınları, 2018.
64. Türker, Ömer. “Bir Tümdengelim Olarak Şâhitle Gâibe İstidlâl Yöntemi ve Cüveynî’nin Bu Yönteme Eleştirileri.” İslâm Araştırmaları Dergisi, 18 (2007): 1-25.
65. Üçok, Nuran. “Hişām b. el-Ḥakem-Deyṣāniyye İlişkilendirmesini Bardeysan Üzerinden Sorgulamak.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 66:1 (2025): 75-108.