İslam Ahlak Düşüncesinde Vicdanın İzleri: Klasik Kavramların Modern Yorumları Üzerine Bir Eleştiri

Öz

Bu makale, çağdaş İslam düşüncesinde vicdan kavramına ilişkin teorik inşa süreçlerini, klasik İslam ahlak mirasıyla kurulan süreklilik iddialarını sorgulayan eleştirel bir perspektifle ele almaktadır. Özellikle modern dönemde geliştirilen vicdan yaklaşımlarının, kelami, felsefi ve tasavvufi gelenekle kurduğu ilişkinin, çoğu zaman bu geleneklerden alınan atıflarla kendini temellendirmeye çalıştığı görülmektedir. Fakat bu yaklaşımların içeriksel düzeyde bu geleneklerle derinlemesine bir düşünsel irtibat kuramadığı savunulmaktadır. Bu çalışmada, vicdanın klasik kaynaklarda doğrudan/teorik ve kavramsal karşılığı bulunmadığı iddia edilmektedir. Vicdanın nefs, vecd, ḫavāṭır, īs̱ār ve ahlaki sorumluluk gibi kavramlar aracılığıyla dolaylı biçimde izlenebilirliği tartışılmaktadır. Bu çerçevede, seçilmiş klasik metinler ile çağdaş literatürde öne çıkan yorumlar karşılaştırmalı bir çözümlemeye tabi tutulmaktadır. Epistemik bağlamsalcı bir yöntem eşliğinde yürütülen analiz, çağdaş vicdan söylemlerinde klasik referansların çoğunlukla sembolik düzeyde işlevselleştirildiğini ve kavramsal-tarihsel derinlikten yeterince beslenmeyen bir aktarım biçimiyle dolaşıma sokulduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede önerilen self-seküler ahlaki özne kavramsallaştırması, çağdaş İslam düşüncesinde vicdanın teorik konumunun, klasik mirasa dayanıyor görünmesine karşın, esasen modern bireyci ve seküler epistemolojiler doğrultusunda yeniden inşa edildiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Vicdan
• İslam Ahlak Düşüncesi
• Klasik Miras
• Modern Epistemoloji
• Self-seküler Özne.

The Traces of Conscience in Islamic Moral Thought: A Critical Examination of Modern Readings of Classical Concepts

Öz

This article examines the theoretical construction processes of the concept of conscience in contemporary Islamic thought from a critical perspective that questions claims of continuity with the classical Islamic ethical heritage. It is observed that modern approaches to conscience often seek to legitimize themselves through references to the kalām, philosophical, and sufi traditions; however, it is argued that they fail to establish a profound intellectual connection with these traditions at a substantive level. The study contends that the concept of conscience does not have a direct theoretical or conceptual equivalent in classical sources. Instead, it explores the possibility of tracing conscience indirectly through concepts such as nafs, vajd (ecstatic experience), khawāṭir (inner thoughts), īthār, and moral responsibility. Within this framework, selected classical texts are compared with prominent interpretations in the contemporary literature. The analysis, conducted within an epistemic contextualist approach, reveals that classical references in contemporary discourses on conscience are often functionalized at a symbolic level and circulated through a mode of transmission insufficiently nourished by conceptual and historical depth. In this context, the proposed conceptualization of the self-secular moral subject demonstrates that the theoretical position of conscience in contemporary Islamic thought, despite appearing to be grounded in the classical heritage, is in fact reconstructed in line with modern individualist and secular epistemologies.

Anahtar Kelimeler

• Conscience
• Islamic Ethical Thought
• Classical Tradition
• Modern Epistemology
• Self-secular Subject.

Kaynakça

1. Akseki, Ahmed Hamdi. Ahlak Dersleri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2016.
2. ʿAlāʾuddīn al-Kāzerūnī. Şerhu’l-Ahlâki’l-Adudiyye. Çev. Mehmet Demir ve Güvenç Şensoy. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu, 2014.
3. Aristotle. “Nicomachen Ethics.” çev. M. D. Ross. The Complete Works of Aristotle-II, haz. Jonathan Barnes, içinde 2-153. Oxford: Oxford University Press, 1984.
4. Aydemir, Hasan. “Tasavvufun Teşekkül Sürecinde Anahtar Bir Kavram Olarak Ḫavāṭır: El-Ḥāris̠ el-Muḥāsibī'nin Yaklaşımı.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63:1(2022): 185-210.
5. Aydınlı, Yaşar. “‘El-Îzâh Fi’l-Hayri’L-Mahz’ Ve Onun Tesirini Yansıtan Bir Grup Risâle.” Marife 2:1 (2002): 105-28.
6. Babanzâde Ahmed Naîm. İlmü’n-Nefs Tercümesi. Çev. Fatma Yıldız ve Recep Alpyağıl. 2. Baskı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2023.
7. Baumgold, Deborah. Three-Text Edition of Thomas Hobbes’s Political Theory (The Elements of Law, De Cive and Leviathan). Cambridge: Cambridge University Press, 2017.
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Dini ve Felsefi Ahlak Lügatçesi. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1967.

9. Bulut, Zübeyir. “Hüsün ve Kubuh Meselesinin Ahlak Teorilerine Temel Oluşturması Bakımından Analizi.” Kelam Araştırmaları Dergisi 13:2 (2015) 634-654.
10. Cengiz, Yunus. “Câhız’ın Düşüncesinde Vicdanın Gerçekleşim Seyri ve Denetlenmesi.” İslam Düşüncesinde Vicdan Kavramı, ed. Yunus Cengiz ve Selime Çınar, içinde 108-138. İstanbul: Nobel, 2018.
11. Cengiz, Yunus ve Selime Çınar(ed.), İslam Düşüncesinde Vicdan Kavramı. İstanbul: Nobel, 2018.
12. Churchland, Patricia S. Vicdan. Çev. Mehmet Doğan. 2. Baskı. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2023.
13. Çelik Şengül. “Batı Felsefesi Tarihinde Genel Hatlarıyla Vicdan.” İslam Düşüncesinde Vicdan Kavramı, ed. Yunus Cengiz ve Selime Çınar, içinde 77-107. İstanbul: Nobel, 2018.
14. Çolak, Eyüp. “Mustafa Namık ile Ahmet Hamdi Akseki Örneğinde Vicdan ve Vazife Kavramı.” Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri, 2018.
15. Demir, Osman. “Ḳaḍî Abdulcebbbar’da İlahî Uyarıcı ya da Vicdan: Hatır Kavramı Etrafında Bir İnceleme.” İslam Düşüncesinde Vicdan Kavramı, ed. Yunus Cengiz ve Selime Çınar, içinde 139-169. İstanbul: Nobel, 2018.
16. Demir, Osman. “Vicdan.” DİA. Erişim 12 Kasım 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/vicdan.
17. Demirli, Ekrem. “Tasavvufta El Emeğiyle Geçinmek ve İsar: Hakka Halk’tan Vuslat.” Din ve Hayat: İstanbul Müftülüğü Dergisi 10 (2010): 90-93.
18. Demirli, Ekrem. "Tasavvuf Ahlak İlmi Olarak Kabul Edilebilir mi?: Determinist Ahlaka Endeterminist Yaklaşımlar." İslam Tetkikleri Dergisi 11:2 (2021): 419-437.
19. Deniz, Gürbüz. “İbn Sîna’da Ahlâkî Bilincin Gerçekleşmesi.” İslam Düşüncesinde Vicdan Kavramı, ed. Yunus Cengiz ve Selime Çınar, içinde 169-193. İstanbul: Nobel, 2019.
20. Deniz, Gürbüz. “İbn Sînâ’nın Ahlaka Ait Risalesi (Risale fi’l Birr ve’l-İsm).” Diyanet İlmi Dergi 50:1 (2014): 229-244.
21. Durusoy, Ali. İbn Sinâ Felsefesinde İnsan ve Alemdeki Yeri, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları. 2012.
22. Eardley, Peter. “Medieval Theories of Conscience.” Stanford Encyclopedia of Philosophy. Erişim 21 Temmuz 2024. https://plato.stanford.edu/entries/conscience-medieval/.
23. Eldem, Umut. “Kant’s Conception of Conscience and Reflexive Judgment.” Doktora Tezi, Boğaziçi University, İstanbul, 2018.
24. Ertuğrul, İsmail Fenni. Lügatçe-i Felsefe. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1341.
25. Fahri, Macid. İslam Ahlak Teorileri. Çev. Muammer İskenderoğlu ve Atilla Arkan. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
26. el-Fārābī. Farabi'nin Üç Eseri- Mutluluğun Kazanılması, Eflatun Felsefesi ve Aristo Felsefesi-. Çev. Hüseyin Atay. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1974.
27. Giubilini, Alberto. “Conscience.” Stanford Encyclopedia of Philosophy. Erişim 21 Temmuz 2024. https://plato.stanford.edu/entries/conscience/#Aca.
28. Guyer, Paul. “Freedom, Ends, and Derivation of Duties in The Vigilantius Notes.” Kant’s Lectures on Ethics- A Critical Guide, ed. Oliver Sensen ve Lara Denis, içinde 187-205. United Kingdom: Cambridge University Press, 2015.
29. İbn Sīnā. İşaretler ve Tembihler. Çev. Muhuttin Macit, Ali Durusoy ve Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
30. İbn Sīnā. Mutluluk ve İnsan Nefsinin Cevher Olduğuna İlişkin On Delil. Çev. Fatih Toktaş. 2. Baskı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2015.
31. İnci, Nuriye. “Muhâsibî’nin Tasavvuf Düşüncesinde Vicdan.” Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2021.
32. Ḳāḍī ʿAbdulcebbār. Şerhu’l-Usûli’l-Hamse- Mu'tezile'nin Beş İlkesi. 2 c., Çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu, 2013.
33. Kant, Immanuel. Ethica- Etik Üzerine Dersler. Çev. Oğuz Özügül. Ankara: Fol, 2021.
34. Kant, Immanuel, vd. “Aydınlanma Nedir? Sorusunun Cevabı.” Aydınlanma Nedir?," çev. Mehmet Barış Albayrak 2. Baskı. içinde 27-38. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2022.
35. Koç, Zeynep Hümeyra. “Vicdanın Ahlaki ve Teolojik Temelleri.” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2015.
36. Kristjansson, Kristjan. “Phronesis As An Ideal in Professional Medical Ethics: Some Preminary Positionings and Problematics.”, Theor Med Bioeth. 36:5 (2015): 299-320.
37. Kuehn, Manfred. “Collins: Kant’s Proto-Critical Position.” Kant’s Lectures on Ethics- A Critical Guide, ed. Lara Denis ve Oliver Sensen, içinde 51-68. Cambridge: Cambridge University Press, 2015.
38. Mantzanas, Michail. “The Concept of Moral Conscience in Ancient Greek Philosophy.” Conatus- Journal of Philosophy 5:2 (2020): 65-86.
39. Özturan, Hümeyra. Akıl ve Ahlak -Aristoteles ve Fârâbî’de Ahlakın Kaynağı-. İstanbul: Klasik, 2017.
40. Paul L., Heck. “Conscience across Cultures: The Case of Islam.” The Journal of Religion 94:3 (2014): 292-324.
41. Saruhan, Müfit Selim. “İbn Sina’da Ahlaki Çözüm Üzerine.” Uluslararası İbn Sina Sempozyumu Bildiriler, ed. Mehmet Mazak ve Nevzat Özkaya, içinde 121-135. İstanbul: İ.B.B. Kültür A.Ş. Yayınları, 2008.
42. Sorabji, Richard. Moral Conscience Through The Ages Moral Conscience through The Ages. Oxford: Oxford University Press, 2014.
43. Şahin, Mehmet Kenan ve Aydın Fındık. “Ahlaki Değerlerin Ontolojik Kaynağı (Eş’arî ve Mâturîdî Örneği).” Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 13 (2023): 25-40.
44. Taşköprülüzade Ahmed Efendi. Şerhu’l-Ahlaki’l-Adudiyye. Çev. Mustakim Arıcı. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu, 2014.
45. et-Teftāzānī. El-Makâsıd -Kelâm İlminin Maksatları-. Çev. İrfan Eyibil. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu. 2019.
46. et-Tehānevī. Bilim ve Sanat Terimleri Ansiklopedisi. 4 C. Çev. ed. Ömer Türker. İstanbul: Ketebe, 2024.
47. Tekin, Ali. “Vicdan ve Vicdani Önermeler (Vicdaniyyat) Arasındaki İlişki.” İslam Düşüncesinde Vicdan Kavramı, ed. Yunus Cengiz ve Selime Çınar, içinde 33-77. İstanbul: Nobel, 2018.
48. Thom, Paul. Conscience/A Very Short Introduction. United State: Oxford University Press, 2011.
49. Tunç, M. Taha. “Augustinus’un Perspektifinden Kendini ve Tanrı’yı Bilme Meselesi.” flsf 35 (2023): 331-344.
50. Türker, Ömer. Ahlak-Yeni Bir Yaklaşım-. İstanbul: Ketebe, 2019.
51. Türker, Ömer. “Hanefi Usul Geleneğinde Vicdâniyyât Kavramı: Ahlaki Bilincin Nesnel Doğası.” İslam Düşüncesinde Vicdan Kavramı, ed. Yunus Cengiz ve Selime Çınar, içinde 3-33. İstanbul: Nobel, 2018.
52. Uyar, Mehmet. “Îsarın Tasavvufi Derinliği: Bilimsel Yaklaşım ile Bir Kıyaslama.” Dinbilimleri Akademik Araştırmaları Dergisi 19:2 (2019): 453-478.
53. Wood, Allen. “Baumgarten and Kant on Conscience.” Baumgarten and Kant on the Foundations of Practical Philosophy, ed. Courtney D. Fugate ve John Hymers, içinde 129-140. Oxford: Oxford University Press, 2024.
54. Yağlıkçızâde, Ahmet Rifat. Ahlak Sözlüğü (Tasvîr-i Ahlak). Çev. Hüseyin Algül. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2021.
55. Yağlıkçızade, Ahmet Rifat. Barguzâr-ı Ahlak. Çev. Mahmut Emre Arslan. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2021.
56. Yavuz, Yusuf Şevki, ve Süleyman Uludağ. “Havâtır.” DİA. Erişim 11 Kasım 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/havatir.
57. Yıldız, Nedim. “A Short History of Conscience, Authority and Obedience.” Felsefe Arkivi 49 (2018): 1-12. https://doi.org/10.26650/arcp2018-589758.