Retorikte Logosun Yeniden İnşası: el-Fārābī Mantığında Maddesi, Sureti ve Gerekçelendirme Tarzları Bakımından Retorik Kanıtlamalar

Yıl 2025, Cilt: 66 Sayı: 2, 611 - 656, 30.11.2025

Ali Tekin

https://doi.org/10.33227/auifd.1751982

Öz

Arapçada Meşşāʾī retorik teorisini ilk defa kaleme alan ve yeniden ilk defa inşa eden filozof el-Fārābī’dir. el-Fārābī günümüze ulaşan Retorik Kitabı (Kitābuʾl-Ḫaṭāba) adlı eserinde Aristotelesçi felsefî retorik incelemesine yeniden hayat vermiştir. Mantıkçılar arasında ve yine Meşşāʾīler arasında da retorik sanatında logosa en fazla vurgu yapan çalışma ona aittir. el-Fārābī’ye göre retoriğin özü olan iknanın varlık bulabilmesinde en belirleyici kişiler dinleyicilerdir. Retorikteki tüm logos incelemesi halkın yerleşik ortak görüşüne göre yapılmaktadır. Retorik kanıtların sadece maddesi değil, özellikle de sureti halkça meşhur olana göre düzenlenmelidir. el-Fārābī’nin örtük kıyaslara, özellikle de bitişik şartlı örtük kıyas ve ayrık şartlı örtük kıyaslara dair yaptığı formel araştırmanın retorik çalışmalarında göz önünde bulundurulması gerekir. Zira yüklemli, özellikle de şartlı kıyasların nasıl örtük hale getirileceği, yani nasıl entimeme dönüştürüleceği meselesine dair ayrıntılı bir çözümleme ortaya koyan tek retorik çalışması el-Fārābī’ye aittir. Filozofun bu çözümlemeleri, şartlı kıyasların benzer bir perspektiften daha ayrıntılı biçimde incelenmesine de imkân tanımaktadır. Bu nedenle makalede şartlı kıyasların örtük kıyasa dönüştürülmesine ilişkin eklemeler de yapılmaktadır. Yine filozofun delil ve alamete ilişkin anlatıları retorikte de burhan teorisindeki varlık burhanı, sebep burhanı ve mutlak burhana benzer gerekçelendirme tarzlarının olduğunu göstermektedir. el-Fārābī’nin logos merkezli retorik teorisi retorik sanatının sadece öncüllerin bir maddesi olan maḳbūlātla kurulamayacağını, bu anlamda retoriğin madde yanında suretçe de kendine özgü kanıtlamalara sahip olduğunu anlamamızı sağlamaktadır. Bu makalenin amacı retorik kanıtların halkın ortak görüşüne göre sureti, maddesi ve gerekçelendirme tarzları hakkındaki görüşlerini betimleme ve yorumlama yoluyla el-Fārābī’nin Retorik adlı eserinde ortaya koyduğu logos merkezli retorik teorisini anlaşılır kılmak, yoruma tabi tutmak ve ilgili meseleleri yeniden gündeme getirerek tartışmaya açmaktır.

Anahtar Kelimeler

Mantık , Retorik , el-Fārābī , Örtük Kıyas , Örnekleme , Delil , Alamet.

The Reconstruction of Logos in Rhetoric: Rhetorical Proofs in Terms of Its Matter, Form, and Modes of Justification in al-Fārābī’s Logic

Öz

The philosopher who first systematically wrote and reconstructed the Peripatetic theory of rhetoric in Arabic is al-Fārābī. He revitalized Aristotelian philosophical examination of rhetoric in his extant work The Book of Rhetoric (Kitāb al-Khaṭāba). Among logicians and also among the Peripatetics, the work that places the greatest emphasis on logos in the art of rhetoric belongs to him. According to al-Fārābī, the most decisive individuals for the existence of persuasion, which is the essence of rhetoric, are the audiences. All logos analysis in rhetoric is done according to the established common opinion of the community. Not only the matter but especially the form of rhetorical proofs is organized according to what is popular at the community. al-Fārābī’s formal research on enthymemes, especially on the connective hypothetical enthymemes and the disjunctive hypothetical enthymemes, should be taken into account in rhetorical studies. For the only rhetorical work that provides a detailed analysis of how categorical and especially conditional syllogisms can be rendered implicit, that is, how they can be transformed into enthymemes, belongs to al-Fārābī. The philosopher’s analyses likewise allow for a more detailed examination of these syllogisms from a similar perspective. For this reason, the article also includes additional remarks on the transformation of these syllogisms into implicit ones. The philosopher’s accounts of evidence and sign likewise show that rhetoric also contains modes of justification similar to the demonstration of existence, demonstration of cause, and absolute demonstration in the theory of demonstration. al-Fārābī’s logos-centered theory of rhetoric enables us to understand that the art of rhetoric cannot be established solely on the maqbūlāt, which is the matters of the premises, and in this sense, rhetoric has its own proofs in form as well as matter. The aim of this article is to make the logos-centered rhetorical theory that al-Fārābī put forward in the Rhetoric comprehensible by describing and interpreting his views on the form, matter, and modes of justification in rhetorical proofs according to the common opinion of the community.

Anahtar Kelimeler

Logic , Rhetoric , al-Fārābī , Enthymeme , Exemplification , Evidence , Sign.

Kaynakça

• Aristoteles. Birinci Çözümlemeler. Çev. Ali Houshiary. 1. Baskı. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 1998.
• Aristoteles. el-Ḫaṭābe, Taḥ. ʿAbdurraḥmān Bedevī. 1. Baskı. Beyrūt: Dāru’l-Ḳalem, 1979.
• Aristoteles. İkinci Çözümlemeler. Çev. Ali Houshiary. 1. Baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005.
• Aristoteles. Metafizik. Çev. Ahmet Arslan. 3. Baskı. İstanbul: Sosyal Yayınlar, 2010.
• Aristoteles. Retorik. Çev. Ari Çokona. 1. Baskı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2019.
• Aristoteles. Retorik. Çev. Mehmet H. Doğan. 7. Baskı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
• Aristoteles. Tekhnês Rhetorikês. Tah. Immanuelis Bekkeri. Aristotelis Opera içinde, c. 2, 1-168. 1. Baskı. Berolini: Oxonii E Typographeo Academico, 1837.
• Chatti, Salloua. “Entymemes in al-Fārābī’s and Avicenna’s systems.” The Legacy of Aristotelian Enthymeme: Proof and Belief in the Middle Ages and the Renaissance, ed. Fosca Mariani Zini, içinde 47-74. 1. Baskı. London: Blooomsbury Academic, 2023.
• Coşkun, Abdulkadir. İbn Sînâ Felsefesinde Retorik. 1. Baskı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
• ed-Demenhūrī, Ebuʾl-ʿAbbās. Īẕāḥuʾl-Mubhem min Meʿāniʾs-Sullem. Taḥ. ʿAbdusselām b. ʿAbdulhādī Şannār. 1. Baskı. Dımeşḳ: Dāruʾl-Farfūr, 2001.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. et-Tavṭiʾe. Taḥ. Rafīḳ al-ʿAcem. el-Manṭıḳ ʿindeʾl-Fārābī içinde, c. 1. 1. Baskı. Beyrūt: Dāruʾl-Maşriḳ, 1986.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. İḥṣāʾuʾl-ʿUlūm. Taḥ. ʿOs̠mān Muḥammed Emīn. 1. Baskı. Kahire: Mektebetuʾl-Ḫāncī, 1931. el-Fārābī, Ebū Naṣr. Kategoriler. Tah. ve Çev. Ali Tekin. Kitâbu’l-Makûlât ve Kitâbu’l-Hatâbe: Kategoriler ve Retorik içinde, 15-61. 2. Baskı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. Kitâbu’l-Burhân. Tah. ve Çev. Ömer Türker ve Ömer Mahir Alper. 1. Baskı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2008.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. Kitābuʾl-Cedel. Taḥ. Rafīḳ al-ʿAcem. el-Manṭıḳ ʿindeʾl-Fārābī içinde, c. 3. 1. Baskı. Beyrūt: Dāruʾl-Maşriḳ, 1986.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. Kitâbuʾl-Ḳıyâs. Taḥ. Rafīḳ al-ʿAcem. el-Manṭıḳ ʿindeʾl-Fārābī içinde, c. 2, 11-64. 1. Baskı. Beyrūt: Dāruʾl-Maşriḳ, 1986.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. Kitābuʾl-Ḳıyāsiʾṣ-Ṣaġīr. Taḥ. Rafīḳ al-ʿAcem. el-Manṭıḳ ʿindeʾl-Fārābī içinde, c. 2, 65-93. 1. Baskı. Beyrūt: Dāruʾl-Maşriḳ, 1986.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. Küçük Kıyas Kitabı, Tah. ve Çev. Mübahat Türker Küyel. Fârâbî’nin Bazı Mantık Eserleri içinde, 93-122. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1990.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. Peri Hermeneias Muhtasarı. Tah. ve Çev. Mübahat Türker Küyel. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1990.
• el-Fārābī, Ebū Naṣr. Retorik. Tah. ve Çev. Ali Tekin. Kitâbu’l-Makûlât ve Kitâbu’l-Hatâbe: Kategoriler ve Retorik içinde, 63-103. 2. Baskı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
• el-Ġazzālī, Ebū Ḥāmid. Miʿyāruʾl-ʿİlm: İlmin Ölçütü. Tah. ve Çev. Ali Durusoy ve Hasan Hacak. 1. Baskı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
• Gelenbevī, İsmaʿīl. Şerḥu Īsāġūcī. Tah. Abdullah Hiçdönmez. İstanbul: Mektebetuʾl-Ḥanefiyye, t.y.. İbn Meymūn, Maḳâle fī Ṣınāʿatiʾl-Manṭıḳ. Mübahat Türker, “Mûsâ bin Meymûn’un Makâla fî Sınâ‘ati’l-Mantık’ı,” İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi. 3: 1-2 (1960).
• İbn Rüşd, Ebuʾl-Velīd. Telḫīṣuʾl-Ḫaṭābe. Taḥ. ʿAbdurraḥmān Bedevī. 1. Baskı. Kuveyt: Vekāletuʾl-Maṭbūʿāt, t.y. İbn Rüşd. Retorik’in Orta Şerhi. Çev. Ali Tekin. 1. Baskı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2025.
• İbn Sīnā, Ebū ʿAlī. eş-Şifāʾ, el-Manṭıḳ: el-Ḫaṭābe. Taḥ. Muḥammad Salīm Sālim. 1. Baskı. Kahire: el-Maṭbaʿatuʾl-ʾAmīriyye liʾl-Kahire, 1954.
• İbn Sīnā, Ebū ʿAlī. eş-Şifāʾ, el-Manṭıḳ: el-Ḳıyās. Taḥ. Saʿīd Zāyid. 1. Baskı. el-Ḳāhire: el-Heyʾetuʾl-ʿĀmme li-Şuʾūniʾl-Maṭābiʿiʾl-Emīriyye, 1964.
• İbn Sīnā, Ebū ʿAlī. İşaretler ve Tembihler. Tah. ve Çev. Ali Durusoy, Muhittin Macit ve Ekrem Demirli. 1. Baskı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
• İbnu’n-Nefīs, Ebuʾl-Ḥasen. Şerḥuʾl-Vureyḳāt fīʾl-Manṭıḳ. Taḥ. Aḥmed Farīd el-Mazīdī. 1. Baskı. Beyrūt: Dāruʾl-Kutubiʾl-ʿIlmiyye, 2015.
• Lopez-Farjeat, Luis Xavier. “Rhetoric and Poetics in Alfarabi,” Acta Philosophica 14: 1 (2005): 93-106. el-Maġnīsī, Maḥmūd. Muġniʾṭ-Ṭullāb. Taḥ. ʿIṣām b. Muheẕẕeb es-Sābūʿī. Dımeşḳ: Dāruʾl-Beyrūtī, 2009.
• Özpilavcı, Ferruh. Fârâbî’nin Önerme Anlayışı. 1. Baskı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
• es-Sāvī, ʿÖmer b. Sahlān. el-Beṣāʾiruʾl-Nāṣiriyye fī ʿİlmiʾl-Manṭıḳ. Taḥ. Ḥasan el-Merāġī. Tahran: Şems Tebrīzī, 1383.
• es-Suhreverdī, Ebuʾl-Futūḥ Şihābuddīn. et-Telvīḥātuʾl-Levḥiyye veʾl-ʿArşiyye. Taḥ. Necefḳulī Ḥabībī. Tahran: Muʾessesetuʾl-Baḥs̠ fiʾl-Ḥikme veʾl-Felsefe fī Īrān, 1388.
• et-Teftāzānī, Saʿduddīn. Şerḥuʾl-İmām Saʿduddīn et-Teftāzānī ʿaleʾş-Şemsiyye. Taḥ. Cādullāh Bessām Ṣāliḥ. 1. Baskı. ʿAmmān: Dāruʾn-Nūriʾl-Mubīn liʾl-Dirāsāt veʾn-Neşr, 2013.
• Ezzaher, Lahcen E. “Alfarabi’s Book of Rhetoric: An Arabic-English Translation of Alfarabi’s Commentary on Aristotle’s Rhetoric,” Rhetorica: A Journal of the History of Rhetoric, 26: 4, (2008): 347-391.
• Tekin, Ali. “Giriş: Burhanî Retoriğin İslam Dünyasındaki Son Tam Tekil Yorum Örneği Olarak Retorik’in Orta Şerhi.” İbn Rüşd. Retorik’in Orta Şerhi içinde, 13-30. Çev. Ali Tekin. 1. Baskı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2025.
• Tekin, Ali. Fârâbî’de Felsefenin Serüveni: Mantık Bilimi Temelli Bir Felsefe Tarihi Felsefesi. 1. Baskı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2009.
• Tekin, Ali. “İbn Rüşd’ün Aristoteles’in Poetika’sını Yorumlama Tarzı Üzerine Bir İnceleme.” Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları 34 (2017): 553-584.
• Tekin, Ali. “Mesʾeletu Burhāniyyetiʾṣ-Ṣınāiʿiʾl-Ḳıyāsiyyetiʾl-Ḫams ʿindeiʾl-Manṭıḳiyyīneiʾl-Meşşāʾīn fiʾl-İslām.” Entelekya 7:2 (2023): 11-34.
• Tekin, Ali. Varlık ve Akıl: Aristoteles ve Fârâbî’de Burhan Teorisi. 1. Baskı. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
• Yaren, M. Tahir. “İbn-i Sînâ’da Delil, Alâmet ve Firaset Kelimeleri Üzerine Bir Açıklama.” Uluslararası İbn Türk, Hârezmî, Fârâbî, Beyrûnî, ve İbn Sînâ Sempozyumu Bildirileri (Ankara, 9-12 Eylül 1985) içinde, 235-242, 1. Baskı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1990.
• Varlık, Selami. Paul Ricoeur’de Temellük ve Tahayyül. 1. Baskı. İstanbul: Alfa, 2021.